YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
26
MAXSUS EHTIYOJLARGA EGA O‘QUVCHILAR UCHUN INKLUZIV TA’LIMDA
RAQAMLI YECHIMLAR VA INNOVATSION METODLAR
Zayniddinova Aziza Ismoil qizi
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi (faoliyat turi boʻyicha)
mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15048931
Annotatsiya
. Ushbu maqolada maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilarni umumiy ta’lim
jarayoniga qo‘shish, ya’ni inkluziv ta’limni amalga oshirishda raqamli texnologiyalar va
innovatsion uslublarning ahamiyati tahlil etilgan. Muallif, eng avvalo, inkluziv ta’limning
asosiy prinsiplarini: imkoniyatlar tengligi, individual yondashuv, takomillashtirilgan metodika
va texnologiyalarni moslashtirish zarurligini ta’kidlab o‘tadi. Shuningdek, maqolada Shvediya,
Angliya, Rossiya, Fransiya, Turkiya va Germaniya tajribalari misolida jahon miqyosida maxsus
ehtiyojlarga ega o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash amaliyotlari ko‘rib chiqiladi.
Raqamli texnologiyalar (onlayn platformalar, gamifikatsiya, nutqni matnga yoki matnni
nutqqa aylantiruvchi dasturlar, ekran o‘qish vositalari) orqali inklyuziv ta’limni samarali
tashkil etish yo‘llari alohida qayd etilgan. Shuningdek, mazkur jarayonda dizayn, texnik
qo‘llab-quvvatlash, kadrlar malakasini oshirish va axborot xavfsizligini ta’minlash muhimligi
ta’kidlanadi. Muallif xulosa sifatida maxsus ehtiyojlarga ega bolalar bilan ishlashda raqamli
inqilob davrining yangi imkoniyatlaridan to‘laqonli foydalanish “har bir shaxs muhim” degan
ijtimoiy qadriyatni praktika darajasida kuchaytirishini uqtiradi.
Kalit so‘zlar:
inkluziv ta’lim, maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilar, raqamli
texnologiyalar, innovatsion metodlar, gamifikatsiya, speech-to-text va text-to-speech
dasturlari, robototexnika, ekran o‘qish vositalari.
Inkluziv ta’lim zamonaviy pedagogikaning eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida
qaraladi. Chunki inkluziv yondashuv ijtimoiy adolat, imkoniyatlar tengligi va har bir shaxsning
individual qobiliyatlarini rivojlantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Maxsus ehtiyojlarga
ega o‘quvchilar (nogironligi bo‘lgan shaxslar, rivojlanishida turli darajadagi cheklovlar mavjud
bolalar yoki sog‘lig‘i tufayli an’anaviy ta’limga to‘liq jalb etilishi qiyin bo‘lgan o‘quvchilar) ham
jamiyatning ajralmas qismi sanaladi. Shu boisdan, pedagogik jarayonni turli texnologik
imkoniyatlar asosida moslashtirish, ularga individual ko‘mak berish, rag‘batlantirish va
ijtimoiy integratsiya jarayoniga keng jalb etish, ayniqsa, raqamli inqilob davrida yana-da
dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Ta’lim jarayonidagi global islohotlar, texnik taraqqiyot, ilm-fan yutuqlari maxsus
ehtiyojlarga ega o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlashda yangi ufqlar ochib bermoqda. Ma’lumki,
XX asrning oxirlaridan boshlab raqamli texnologiyalar pedagogik uslublarga jadal sur’atlarda
kirib kela boshladi. Hozirda bu jarayon o‘zining eng yuqori nuqtalaridan biriga etgan bo‘lib,
“G‘arbiy Yevropa”, “Shimoliy Yevropa”, “Shimoliy Amerika” va Osiyoning rivojlangan
davlatlarida texnologiyalarni maktab va oliy ta’lim muassasalariga tatbiq etish odatiy holga
aylanib bormoqda (Skolverket, 2019). O‘z navbatida, maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilar
uchun raqamli dastur va qurilmalar, texnik-protez moslamalar, onlayn platformalar, nutqni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
27
matnga aylantiruvchi yoki aksincha, matnni ovozli shaklga o‘tkazuvchi dasturlar kabi ko‘plab
yechimlar joriy qilinmoqda.
Inkluziv ta’lim – bu nogironligi yoki rivojlanishida turli xildagi cheklovlari bo‘lgan
o‘quvchilarni umumiy ta’lim jarayoniga maksimal darajada jalb qilish maqsadida
shakllantirilgan yondashuvdir (UNESCO, 2009). An’anaviy maxsus ta’lim, ko‘proq,
o‘quvchilarni alohida muassasalarga yo‘naltirish hamda standartlashtirilgan model asosida
o‘qitishni ko‘zda tutardi. Bugungi kunda esa individual yondashuv, ijtimoiy integratsiya,
psixologik-pedagogik ko‘mak va o‘quv jarayonini moslashtirishning zamonaviy usullari taklif
etilmoqda.
Inkluziv ta’lim asosan quyidagi prinsip va maqsadlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Imkoniyatlar tengligi - barcha o‘quvchilar uchun bitta eshik: shu jumladan, jismoniy
nuqsonlar, eshitish yoki ko‘rish bilan bog‘liq qiyinchiliklar, aqliy salohiyatda farqlar mavjud
bo‘lsa ham, “bir sinf, bir jamoa” shiori asosida ta’lim olish.
2.
Har bir o‘quvchining ehtiyojlari, qiziqishlari, rivojlanish sur’ati inobatga olinadi. Talab va
qobiliyatlarga mos dasturlar, rejalashtirilgan moslashtirilgan topshiriqlar.
3.
O‘quv-uslubiy jarayon, metodika va texnologiyalar, zarurat tug‘ilganda, qayta ko‘rib
chiqiladi, takomillashtiriladi.
4.
O‘quvchilarning jamiyat hayotida to‘laqonli ishtirok etishiga sharoit yaratish; jamoaviy
faoliyatlar, madaniy tadbirlar, ilmiy-amaliy konferensiyalar yoki to‘garaklarga jalb qilish.
5.
Ta’lim muassasasi, o‘qituvchilar hamda keng jamiyat o‘quvchilarga qulay muhit yaratib
berish mas’uliyatini o‘z zimmasiga oladi.
Shvediya bu borada yetakchi davlatlardan biri bo‘lib, Skolverket (Shvediya Ta’lim
agentligi) doimiy ravishda “xar bir bola qadrli” degan tamoyilni ilgari suradi va maxsus
ehtiyojli bolalarni oddiy sinflarda boshqalardan ajratmasdan o‘qitishni yoqlab keladi
(Skolverket, 2019). Ingliz tajribasi ham shu tamoyilga mos ravishda rivoj topgan: Angliya
maktablarida “Special Educational Needs and Disabilities” (SEND) dasturi asosida
o‘quvchilarning alohida jihatlari inobatga olinadi, ularga maxsus psixologik-pedagogik
yordam va moslashtirilgan o‘quv materiallari beriladi.
Rossiyada ham so‘nggi yillarda “Инклюзивное образование” tushunchasi keng
ommalashib, jumladan, “Министерство просвещения Российской Федерации” maxsus
qonunlar va metodik ko‘rsatmalar ishlab chiqdi. Fransiyada esa “Ministère de l’Éducation
nationale, de la Jeunesse et des Sports” inkluziv ta’lim siyosatini davlat miqyosida
quvvatlaydi; “éducation inclusive” atamasi qonunchilikda mustahkamlangan. Turkiyada ham
MEB (Millî Eğitim Bakanlığı) inklyuziv ta’limni joriy qilishga katta e’tibor beryapti.
Germaniyada “Bundesministerium für Bildung und Forschung” (BMBF) orqali maxsus
dasturlar ishlab chiqilib, turli hududlar uchun ta’lim-infrastruktura yechimlari taklif
etilmoqda.
Raqamli texnologiyalar maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilar uchun yangi imkoniyatlar
yaratib berishi aniq. Bunda turli interaktiv platformalar, multimediya vositalari, yordamchi
texnologik dasturlar va qurilmalardan foydalanish asosiy o‘rin tutadi. Quyida ushbu
texnologiyalar va ularning innovatsion metodlarda tutgan o‘rni muhokama qilinadi.
Onlayn platformalar (Moodle, Google Classroom, Canvas, Blackboard) orqali
o‘quvchilarga individual dars jadvali, moslashtirilgan o‘quv materiallari, audio yoki video
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
28
shaklida ma’lumotlar taqdim etish mumkin. Maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchi, ayniqsa,
jismoniy harakatida cheklovlar bo‘lsa, darslarga uyidan turib ham qatnashishi mumkin. Shu
bilan birga, o‘qituvchi platforma orqali o‘quvchilar ishtirokini kuzatib boradi, ularga
moslashtirilgan vazifalar belgilaydi va onlayn maslahatlar o‘tkazadi.
Bir necha tadqiqotlarga ko‘ra, shu turdagi onlayn vositalardan foydalanish maxsus
ehtiyojlarga ega o‘quvchilarning mustaqil o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantiradi va sinfxonadagi
jismoniy cheklovlarni bartaraf etishga yordam beradi (European Agency for Special Needs
and Inclusive Education, 2020).
O‘yinlar va interaktiv darslar o‘quvchilarning diqqatini jalb qilishda katta samara beradi.
“Gamifikatsiya” yondashuvi doirasida yaratilgan ilovalar:
Test va topshiriqlarni o‘yin shakliga keltirish;
Matnni rangli, rasmlar bilan boyitilgan, animatsion formatda taqdim etish;
Turli darajali vazifalar (level) orqali o‘quvchilarni rag‘batlantirish.
Masalan, Turkiyada MEB tomonidan maxsus o‘yin-platformalari ishga tushirilgan bo‘lib,
ular orqa miya falajiga chalingan yoki eshitish nuqsoniga ega o‘quvchilarga mo‘ljallangan
qulay interfeys va soddalashtirilgan ko‘rsatmalarni taklif qiladi.
Ba’zi maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilarda atrof-muhitni idrok etishda, harakatni
koordinatsiya qilishda yoki muloqotga kirishishda muayyan qiyinchiliklar bo‘ladi.
Robototexnika va VR (Virtual Reality) texnologiyalari bu masalalarni bartaraf etishda yordam
beradi. Misol uchun:
Robot-assistentlar - harakatlanish nuqsoniga ega o‘quvchilarni sinf bo‘ylab yurgizish,
dars jarayonini raqamli formatda taqdim etish, murakkab topshiriqlarni texnik yordam
bilan bajarish.
VR texnologiyalari - ko‘zi ojiz yoki zaif ko‘ruvchi o‘quvchilar uchun muhitni ovozli
sharhlovchi qurilmalar, taktil (his qilish) efektlariga ega VR–qo‘lqoplar yordamida
tushuntirish; eshitishida muammosi bor o‘quvchilar uchun esa tasvir va matn bilan
boyitilgan VR darslari.
Germaniyada BMBF ko‘magida muayyan nogironlik turiga ega bolalarni jamiyatga
integratsiya qilish maqsadida ijtimoiy ko‘nikmalarni mustahkamlovchi VR-simulatsiyalar
testdan o‘tkazilgan. Bunday simulatsiyalar o‘quvchilarga hayotiy vaziyatlarni xatarsiz, virtual
muhitda sinab ko‘rish imkonini beradi va o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
Eshitish va ko‘rish nuqsoniga ega o‘quvchilar bilan ishlashda matn va ovoz konvertorlari
alohida ahamiyatga ega. Hozirgi kunda Apple, Google, Microsoft kabi texnologik gigantlar
tomonidan taklif etiladigan “speech-to-text” va “text-to-speech” dasturlari juda samarali
ishlaydi. Bu dasturning asosiy afzalliklari:
Ko‘rish qobiliyati cheklanganlar matnni ovozli shaklda eshitishi mumkin;
Eshitish qobiliyati cheklanganlar nutqni ekranda matn shaklida ko‘rishi mumkin;
O‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘zaro muloqotni mediatsiya qiluvchi vosita sifatida
foydalanishlari mumkin.
Rossiyada ham ushbu dasturlarni lokalizatsiya qilish, rus tiliga mos mashina-tarjima
mexanizmlari orqali ovozli interfeyslarni mukammallashtirish ustida izlanishlar olib
borilmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
29
Raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirishda dizayn va texnik qo‘llab-quvvatlash masalalari
eng muhim o‘rin tutadi. Maxsus ehtiyojlarga ega o‘quvchilar uchun dasturiy ta’minotlarning
interfeysi, ranglar gammasi, shrift kattaligi, navigatsiya (menyular, tugmalar o‘lchami) kabi
jihatlar juda e’tiborli ravishda yaratilishi lozim.
Eshitish qobiliyati cheklangan o‘quvchilar uchun subtitrlar (video darslarda) juda
muhim vosita bo‘ladi. Ayniqsa, frontal leksiya yoki onlayn seminarlar video-ko‘rinishida
taqdim etilsa, mazkur subtitrlar ularning ta’lim jarayonidan chetda qolmasligiga yordam
beradi. Shuningdek, ekranni o‘qish dasturlari (Screen reader) ko‘rish qobiliyati past bo‘lgan
o‘quvchilar uchun ajralmas ko‘makdir:
JAWS (Job Access With Speech) - dunyo bo‘yicha eng ko‘p qo‘llaniladigan screen reader
dasturi.
NVDA (NonVisual Desktop Access) - bepul va ochiq manbali dastur bo‘lib, ko‘zi ojizlar
hamda zaif ko‘ruvchi foydalanuvchilar uchun yaratilgan.
VoiceOver (Apple qurilmalarida) - iOS va macOS operatsion tizimlariga o‘rnatilgan
standart vosita.
Texnik qo‘llab-quvvatlash sifatida, ta’lim muassasalari kompyuter xonalarini ana shu
dasturlar bilan ta’minlashi yoki o‘quvchilarga zarur bo‘lsa, maxsus “brauzer dasturlari”ni
o‘rnatishda ko‘mak berishi lozim. Fransiya tajribasida, masalan, “école inclusive”
kontseptsiyasi asosida davlat maktablari bunday dasturlarni o‘rnatish va ulardan foydalanish
bo‘yicha o‘qituvchilarni muntazam tarzda tayyorlaydi (Ministère de l’Éducation nationale,
2021).
Ko‘zi ojiz yoki eshitish qobiliyati zaif bo‘lgan o‘quvchilarning o‘qituvchi nutqini onlayn
rejimda real vaqt (real-time) ichida matn sifatida ko‘rishlari yoki eshitishlari o‘quv jarayonini
yengillashtiradi. Buning uchun “Google Live Transcribe”, “Microsoft Speech to Text”, “Otter.ai”
kabi ilovalar mavjud.
Shuningdek, raqamli “aqlli doska”lar (smart board), interfaol projektorlar va sensor
ekranga ega planshetlar inluziv ta’limda muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilar rasm, matn yoki
ovozli xabarlardan foydalangan holda topshiriqlarni jamoaviy bajarishi, muhokama qilishi, o‘z
navbatida doimiy ravishda texnik ko‘mak (masalan, shrift kattalashtirish, ekran kontrastini
sozlash) olishi mumkin.
Inkluziv ta’lim jarayonida jamoaviy ish metodlari ayniqsa ahamiyatlidir. Chunki bir
guruhda har xil ehtiyoj va imkoniyatlarga ega bolalar birgalikda o‘qigani sababli, ularning
ijtimoiy-guruhiy munosabatlari rivojlanadi, hamkorlik ko‘nikmalari shakllanadi. Raqamli
texnologiyalar esa bunday hamkorlikni yana-da osonlashtirishi mumkin.
Kollektiv samaradorlikni ta’minlash uchun o‘qituvchi differensial yondashuvdan
foydalanishi zarur. Maqsad: har bir o‘quvchining qobiliyatini e’tiborga olgan holda uni
“hamkorlikning ma’lum bo‘g‘ini”ga jalb etish. Bu o‘quvchilar o‘zlarini keraksiz yoki ortiqcha
his qilmasliklarini ta’minlaydi. Bunda raqamli vositalar yordamchi bo‘lishi mumkin:
Sinfdagi boshqa o‘quvchilar bilan tezkor xabar almashish;
Qiyin topshiriqlarni qismlarga bo‘lish va birgalikda bajarish;
“Peer review” (tengdoshlar bahosi) mexanizmlarini joriy qilish.
Masalan, Rossiyada “Инклюзивное образование” loyihasi doirasida 5-6 nafar
o‘quvchidan iborat guruhlarga yengil va murakkab topshiriqlar berilishi amaliyoti keng
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
30
tarqalgan. Maxsus ehtiyojli o‘quvchi oddiyroq vazifalarni bajarishi yoki jarayonni
boshqarishda ishtirok etishi, keyin boshqalarning natijalarini ko‘rib, o‘z fikrini bildirib borishi
mumkin (Иванова и соавт., 2020).Kollektiv ish, o‘yinlashgan (gamifikatsiya qilingan)
topshiriqlar, musobaqa ruhidagi test va viktorinalar — bu jarayon maxsus ehtiyojli
o‘quvchilarning sinfdagi boshqalar bilan teng va faol ishtirok etishiga sharoit yaratadi.
O‘quvchilar o‘zaro yordam, qo‘llab-quvvatlash, rag‘bat berish muhitida bo‘ladilar. Natijada
inklyuziv tamoyillar amaliy jihatdan mustahkamlanib, kelajakdagi ijtimoiy uyg‘unlikka xizmat
qiladi. Turkiyada MEB maxsus loyihalar orqali bunday “kollektiv” shakldagi o‘yin darslari
joriy etilmoqda.
Raqamli ta’lim imkoniyatlari kengayishi bilan birga, ayrim cheklovlar va xavflar ham
mavjud. Quyida ularning ayrimlarini ko‘rib chiqamiz:
1.
Texnik infratuzilma muammolari - internet tezligi, kompyuter yoki planshet
yetishmovchiligi, maxsus dasturlarni moliyalashtirish masalalari hamma joyda bir xil emas.
Xususan, rivojlanayotgan davlatlarda bu borada jiddiy qiyinchiliklar bor. Buning yechimi
sifatida: davlat miqyosida raqamli texnologiyalarni inklyuziv ta’limga jalb qilish bo‘yicha
mablag‘ ajratish, xususiy sektor bilan hamkorlik, xalqaro grant va loyihalar jalb etish kabi
chora-tadbirlar tavsiya etiladi (UNESCO, 2020).
2.
Malakali kadrlar yetishmovchiligi - o‘qituvchilar raqamli yechimlardan foydalana
olishlari, maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlash metodikasini bilishlari zarur. Inkluziv
yondashuvga oid tajriba va kompetensiya har doim ham kifoya qilmaydi. Buning yechimi
sifatida: pedagoglar uchun maxsus qayta tayyorlov kurslari, doimiy malaka oshirish
dasturlari, onlayn vebinarlar va seminarlar tashkil etish lozim.
3.
Pedagogik va psixologik moslashuv - maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning texnologik
moslashuvi ba’zan yuqori darajada bo‘lmasa, ularga raqamli vositalar bilan tanishish, ulardan
unumli foydalanishni o‘rgatish uchun ko‘proq vaqt va individual yondashuv zarur bo‘ladi.
Shuningdek, texnik nuqsonlar, dasturiy xatoliklar ham qo‘shimcha stress keltirishi mumkin.
Shu bois texnik ko‘mak guruhlari, o‘quv jarayonini tushuntiruvchi qo‘llanma va
videotutoriallar tayyorlash zarur.
4.
Axborot xavfsizligi va maxfiylik - maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari
(salomatlik ma’lumotlari, tibbiy tashxislari) qay darajada himoyalangan? Masofaviy
platformalar orqali olingan barcha ma’lumotlar ishonchli saqlanishini ta’minlash ham muhim.
Yevropa Ittifoqida GDPR (General Data Protection Regulation), Shvetsiyada
Personuppgiftslagen (PUL) kabi qonunlar mavjud bo‘lsa, Fransiyada CNIL (Commission
Nationale de l'Informatique et des Libertés) orqali ma’lumotlar himoyasi nazorat qilinadi.
Raqamli o‘qitish platformalari shu huquqiy me’yorlarga rioya qilishi lozim.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, bugun raqamli inqilob davrida yashar ekanmiz, inkluziv
ta’lim konsepsiyasini tubdan qayta ko‘rib chiqish va uni yangi bosqichga olib chiqish imkoniga
egamiz. Shvediya, Angliya, Rossiya, Fransiya, Turkiya va Germaniya tajribasi bu yo‘nalishdagi
ilg‘or amaliy misollardir. Ular ko‘rsatib turibdiki, raqamli imkoniyatlarni to‘g‘ri va o‘rinli joriy
qila olsak, maxsus ehtiyojlarga ega bolalar ham to‘liq qiymatli ta’lim olishlari, jamiyat hayotida
faol ishtirok eta olishlari, salohiyatlarini to‘la namoyish qila olishlari mumkin.
Inkluziv ta’lim – bu nafaqat jismoniy sharoitni yoki ta’lim metodikasini moslashtirish,
balki jamiyatda “har bir shaxs muhim, har bir bola o‘z imkoniyatiga ega” degan qadriyatni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
31
shakllantirish demakdir. Raqamli texnologiyalar esa shu jarayonni yanada tezkor, oson va
keng qamrovli qilishga ko‘maklashadi. Shu bois pedagoglar, siyosatchilar, texnologlar, ijtimoiy
tashkilotlar o‘zaro hamkorlikda harakat qilishi lozim. Zero, inkluzivlik – bu ijtimoiy birdamlik,
kelajak taraqqiyoti kafolati demakdir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
UNESCO (2009; 2020) – Inkluziv ta’lim bo‘yicha xalqaro tavsiyalar va global statistika.
2.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education (2018; 2020) – Maxsus
ehtiyojli ta’lim bo‘yicha Yevropa miqyosidagi tadqiqotlar.
3.
Ministère de l’Éducation nationale, de la Jeunesse et des Sports (2021) – Fransiya ta’lim
tizimida inkluziv ta’lim bo‘yicha rasmiy hujjatlar.
4.
T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2020; 2021) – Turkiyada inkluziv ta’lim siyosati va raqamli
loyihalar.
5.
Bundesministerium für Bildung und Forschung (2021) – Germaniyada “Inklusion 4.0”
dasturi bo‘yicha ma’lumotlar.
