YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
KORRUPSIYA JINOYATINI KVALIFIKATSIYA QILISH MUAMMOLARI: PORA
OLISH VA PORA BERISH
Madiyarova Shaxnoza Ong‘arbaevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15082124
Kirish.
O‘zbekistonda korrupsiya mamlakat rivojlanishining turli jihatlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatadigan jiddiy muammo hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida korrupsiya deb mansabdor
shaxs tomonidan o‘z xizmat mavqei yoki vakolatlaridan o‘ziga yoki boshqa shaxslarga moddiy
yoki nomoddiy foyda olish uchun qonunga xilof ravishda foydalanishi, shuningdek, bunday
foydani noqonuniy taklif qilish tushuniladi. Ushbu ta’rif yetarlicha keng bo‘lib, ham noqonuniy
foydani olishni, ham taklif qilishni o‘z ichiga oladi, bu esa aniq jinoyatlarni olingan foydaning
xususiyatiga qarab kvalifikatsiya qilishda muayyan qiyinchiliklarni tug‘diradi. Korruptsiya
taraqqiyotga to‘sqinlik qilishini davlatning yuqori darajasida tan olinishi unga qarshi samarali
huquqiy mexanizmlarning muhimligini ta’kidlaydi
1
. Shu bilan birga, korrupsion jinoyatlarni
kvalifikatsiya qilish muammolarini o‘rganishga bo‘lgan talab mavjud huquqiy normalarni
qo‘llashda potensial kamchiliklar mavjudligiga ishora qiladi. Ushbu ishning maqsadi
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi bo‘yicha korrupsion jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda
yuzaga kelayotgan muammolarni aniqlash va tahlil qilishdir.
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslari.
O‘zbekiston
qonunchiligi korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida bir qator normativ-huquqiy hujjatlarni
o‘z ichiga oladi. Ulardan asosiylaridan biri 1997-yilda qabul qilingan “Korrupsiyaga qarshi
kurashish to‘g‘risida”gi qonun bo‘lib, u ko‘proq ramziy xarakterga ega edi va unda majburiy
ijro etishning samarali mexanizmlari mavjud emas edi. Keyinchalik, 2017-yilda qabul qilingan
yangi «Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi qonun korrupsiyaga qarshi kurashning
asosiy tamoyillarini mustahkamladi. Ushbu tamoyillarga qonuniylik, fuqarolarning huquq va
erkinliklari ustuvorligi, ochiqlik va oshkoralik, tizimlilik, davlat va fuqarolik jamiyati
o‘rtasidagi hamkorlik, korrupsiyaning oldini olish bo‘yicha choralar ustuvorligi va
javobgarlikning muqarrarligi kiradi. Ushbu tamoyillarning umumiy va abstrakt xarakteri
amaliyotda muayyan jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda qiyinchiliklarni yuzaga keltirishi
mumkin.
Qonunlardan tashqari, korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini takomillashtirishga
yo‘naltirilgan Prezident farmonlari va qarorlari ham katta ahamiyatga ega. Masalan, 2020-yil
29-iyundagi Prezidentning PF-6013-sonli Farmoni bunga misol bo‘la oladi. Shunday
hujjatlarning muntazam ravishda qabul qilinishi, ehtimol, mavjud kamchiliklarga javoban
huquqiy asoslarni doimiy ravishda takomillashtirish bo‘yicha sa’y-harakatlarning
davomiyligini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston qonunchiligiga muvofiq korrupsion jinoyatlarning ayrim tarkiblarini
kvalifikatsiya qilishdagi muammolar.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 210-
1
o'zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida davlat siyosatini takomillashtirtish masalalari - ombudsman.uz,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
moddasi pora olganlik uchun javobgarlikni nazarda tutadi
2
. Shu bilan bog‘liq bo‘lgan 211 va
212-moddalar esa pora berish va poraxo‘rlikda vositachilik qilish uchun javobgarlikni
belgilaydi. Poraxo‘rlikni tushunishda tor va keng yondashuv mavjud: tor ma’noda poraxo‘rlik
faqatgina Jinoyat kodeksining 210-moddasida ko‘zda tutilgan pora olish harakatidir, keng
ma’noda esa pora olish, pora berish va poraxo‘rlikda vositachilik qilishni o‘z ichiga oladi.
Ushbu tushunchalarning farqli talqini jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda izchillik yo‘qligiga
sabab bo‘lishi mumkin. Alohida muammo takroriy va davom etuvchi poraxo‘rlikni bir-biridan
ajratishda yuzaga keladi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining tushuntirishiga
ko‘ra, agar bir shaxs bir vaqtning o‘zida bir nechta shaxslardan pora olsa, bu holat alohida
epizodlar sifatida qaralib, takroriy poraxo‘rlik deb kvalifikatsiya qilinadi. Biroq pora beruvchi
va pora oluvchi ma’lum miqdordagi pulni qismlarga bo‘lib berish haqida oldindan kelishib
olgan bo‘lsa, bunday harakat takroriy emas, balki davom etuvchi poraxo‘rlik hisoblanadi.
Bundan tashqari, bir vaqtning o‘zida bir nechta shaxsdan pora olish holatlarining jinoyat
sifatida bir nechta alohida jinoyatlar yoki bitta davom etuvchi jinoyat sifatida kvalifikatsiya
qilinishi ham savollar tug‘diradi. Poraning predmeti ham moddiy, ham nomoddiy foydalar
bo‘lishi mumkin. Nomoddiy foydalarni pora sifatida kvalifikatsiya qilish ularning baholanishi
va niyatning isbotlanishidagi qiyinchiliklar sababli murakkabdir. Poraxo‘rlikni kvalifikatsiya
qilish masalalari bir qator ilmiy maqolalarda ham tahlil qilingan.
Korrupsiya jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishni takomillashtirish bo‘yicha
tavsiyalar
. O‘zbekistonda korrupsion jinoyatlarni samarali kvalifikatsiya qilishni ta’minlash
uchun quyidagi choralarni ko‘rish zarur:
Qonunchilikni takomillashtirish: Korrupsion jinoyatlar tarkibini aniqroq belgilash
hamda mavjud noaniqliklarni bartaraf etish maqsadida Jinoyat kodeksiga tegishli
o‘zgartirishlar kiritish lozim. Xususan, poraxo‘rlikning turli shakllarini, mansab vakolatlarini
suiiste'mol qilishni aniq ajratib olish zarur. Shuningdek, nomoddiy foydalar yoki bilvosita
noqonuniy boyish shakllari bilan bog‘liq holatlarda korrupsion harakatlarni kvalifikatsiya
qilish uchun yanada aniq mezonlarni ishlab chiqish zarur. Davlat xizmatchilari uchun
manfaatlar to‘qnashuvi holatlarini aniq belgilovchi kompleks etika kodeksi qabul qilinishi
kerak
3
.
Sudyalar malakasini oshirish: Korrupsiyaga qarshi qonunchilik va xalqaro standartlarni
amaliyotda qo‘llash bo‘yicha sudyalar uchun maxsus o‘quv dasturlarini tashkil qilish kerak.
Qonun hujjatlari bir xil qo‘llanilishini ta’minlash uchun sud amaliyoti va namunali qarorlarni
ishlab chiqish hamda nashr etish tavsiya etiladi.
Xalqaro hamkorlikni mustahkamlash: Korrupsion jinoyatlarni aniqlash va kvalifikatsiya
qilishda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni davom ettirish va boshqa davlatlarning ilg‘or
tajribalaridan foydalanish lozim.
Xulosa
2
Qurilish vazirligi huzuridagi Qurilish sohasida nazorat inspeksiyasi rasmiy sayti – Korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar
uchun qanday javobgarlik belgilangan?, –
https://daqn.uz/2022/11/08/korrupsiyaga-oid-huquqbuzarliklar-uchun-
qanday-javobgarlik-belgilangan/
3
New Civil Society Report on Uzbekistan calls for independent institutions as well as enhanced transparency and CSO
participation in asset recovery processes | UNCAC Coalition,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
87
O‘zbekistonda korrupsion jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish bilan bog‘liq muammolarni
tahlil qilish natijasida qonunchilik va uni qo‘llash amaliyotidagi qator kamchiliklar aniqlangan.
Korrupsiyaga qarshi samarali kurashish va qonun ustuvorligini ta’minlash uchun korrupsion
jinoyatlarni aniq va to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish juda muhimdir. Taklif etilgan tavsiyalar
aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga, shuningdek, korrupsiyaga qarshi kurashning
huquqiy asoslari va uni qo‘llash amaliyotini takomillashtirishga yo‘naltirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat protsessual kodeksi.
3.
O'zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish” to'g'risida Qonuni
mazmuni
va
mohiyati
haqida
-
Agrosanoatni
raqamlashtirish
markazi,
4.
The Impact of Anti-Corruption Legislation on the Evolution of Corporate Law in
Uzbekistan – Chicago Unbound,
5.
https://chicagounbound.uchicago.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1139&context=inter
