YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
TARJIMA JARAYONIDA MADANIY TAFOVUTLARNI HISOBGA OLISHNING
AHAMIYATI
Jalolova Aziza Sultamurat qizi
Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti tayanch doktaranti (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104628
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tarjima jarayonida madaniy tafovutlarni hisobga
olishning ahamiyati tahlil qilindi. Tarjimonning madaniyatlararo kompetensiyasi, milliy
xususiyatlarga mos ekvivalentlarni tanlash muammolari va tarjima jarayonida madaniy
adaptatsiya tamoyillari ko‘rib chiqildi. Shuningdek, pragmatik tarjima va kontekstga mos
yondashuv usullari yoritilib, tarjima sifati va madaniy uyg‘unlikni ta’minlash bo‘yicha
tavsiyalar berildi.
Kalit so‘zlar:
tarjima, madaniy tafovutlar, madaniyatlararo muloqot, pragmatik tarjima,
ekvivalentlik, madaniy adaptatsiya.
Annotation:
This article analyzed the importance of considering cultural differences in
the translation process. It examined the translator's intercultural competence, the challenges
of selecting culturally appropriate equivalents, and the principles of cultural adaptation in
translation. Furthermore, it explored pragmatic translation approaches and contextually
appropriate strategies while providing recommendations for ensuring translation quality and
cultural coherence.
Keywords:
translation, cultural differences, intercultural communication, pragmatic
translation, equivalence, cultural adaptation.
Kirish.
Zamonaviy globallashuv sharoitida tarjima nafaqat lingvistik ko‘nikmalarni,
balki madaniyatlararo muloqot qobiliyatini ham talab qiladi. Tarjimon matnning til birliklarini
o‘zgartirish bilan cheklanmay, balki unda aks etgan madaniy elementlarni ham to‘g‘ri aks
ettirishga harakat qiladi. Har bir til muayyan xalqning dunyoqarashi, mentaliteti, tarixiy va
ijtimoiy tajribasi bilan uzviy bog‘liq bo‘lgani sababli, tarjimada madaniy tafovutlarni inobatga
olish nihoyatda muhim sanaladi
1
. Aks holda, tarjimada semantik buzilishlar, kontekstga mos
kelmaslik va madaniy noto‘g‘riliklar yuzaga kelishi mumkin.
Madaniy tafovutlar ko‘pincha idiomatik iboralar, maqollar, xalq og‘zaki ijodi, diniy va
etnografik tushunchalar, tarixiy voqealarga ishoralar, kinoya va metaforalarda yaqqol
namoyon bo‘ladi
2
. Masalan, ingliz tilidagi "raining cats and dogs" iborasini so‘zma-so‘z tarjima
qilish notabiiy va tushunarsiz bo‘lib chiqadi, chunki bu ibora "quyuq yomg‘ir yog‘ishi" degan
ma’noni anglatadi. Shuning uchun tarjimon nafaqat tilshunos, balki madaniyatshunos ham
bo‘lishi lozim. Ushbu maqolada tarjimada madaniy tafovutlarning ahamiyati, ularni to‘g‘ri aks
ettirishning muhim jihatlari va samarali strategiyalari tahlil qilinadi.
Tarjimada madaniy komponentlarning o‘rni.
Til va madaniyat bir-biri bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, tarjima jarayonida ularni ajratib bo‘lmaydi. Har bir millatning o‘ziga xos
madaniy hodisalari, urf-odatlari va dunyoqarashi mavjud bo‘lib, bu holat tarjima jarayonida
muayyan qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi
3
. Masalan, arab va turk tillarida muhim diniy
atamalar keng qo‘llanadi. "Insha’Allah", "Bismillah", "Alhamdulillah" kabi iboralar arab
1
Newmark, P. (1988). Tarjima bo‘yicha darslik. Prentice Hall.
2
Baker, M. (1992). Boshqa so‘zlar bilan aytganda: Tarjima bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. Routledge.
3
Sapir, E. (1921). Til: Nutqni o‘rganishga kirish. Harcourt, Brace and Company.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
55
madaniyatida katta ahamiyatga ega, lekin ularni so‘zma-so‘z tarjima qilish, ko‘pincha, ma’no
buzilishiga olib keladi. Shu sababli, bunday madaniy terminlarni ekvivalent shaklda yoki izoh
bilan tarjima qilish tavsiya etiladi.
Shuningdek, madaniy tafovutlar vizual san’at va kino tarjimalarida ham muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, G‘arb filmlarida tez-tez uchraydigan "cheers" yoki "toast" iboralari sharq
xalqlari uchun begona bo‘lishi mumkin, chunki ba’zi madaniyatlarda spirtli ichimlik iste’mol
qilish nomaqbul hisoblanadi. Shu sababli, tarjima jarayonida bunday elementlarga mos
alternativalar topilishi kerak
4
.
Pragmatik tarjima va madaniy adaptatsiya.
Tarjimaning faqatgina lingvistik
jihatlariga e’tibor berish yetarli emas, chunki har bir matn o‘zining maqsadli auditoriyasi
uchun moslashtirilishi kerak. Pragmatik tarjima tamoyillari madaniy kontekstni hisobga
olishga asoslanadi va matnning kommunikativ ta’sirini saqlab qolishga yordam beradi
5
.
Misol uchun, ingliz tilida ishlatiladigan "white lie" (kichik va zarar yetkazmaydigan
yolg‘on) iborasini o‘zbek tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilish uning asl ma’nosini buzishi mumkin.
Chunki o‘zbek madaniyatida "yolg‘on" tushunchasi salbiy konnotatsiyaga ega va "oq" rang
bilan bog‘lanishi odatiy emas. Bunday hollarda tarjima qiluvchi mos variantlarni topishi
kerak, masalan, "zararsiz yolg‘on" yoki "zaruriy haqiqatni yashirish".
Bundan tashqari, nomlar va toponimlarni tarjima qilish masalasi ham katta e’tibor talab
etadi. Masalan, ingliz tilidagi "Big Apple" iborasi Nyu-York shahrining norasmiy nomi bo‘lsa,
uni oddiygina "Katta olma" deb tarjima qilish noto‘g‘ri bo‘lar edi. Bunday hollarda
tushuntirish usulidan foydalanish yoki nomni o‘zgarishsiz qoldirish maqsadga muvofiq
bo‘lishi mumkin
6
.
Madaniyatlararo muloqot va tarjima sifati.
Madaniy tafovutlarni hisobga olmaslik
tarjima sifati va uni qabul qilish darajasiga bevosita ta’sir qiladi. Xususan, siyosiy va
diplomatik matnlarni tarjima qilishda madaniy nozikliklarni inobatga olish juda muhimdir.
Chunki noto‘g‘ri tarjima xalqaro munosabatlarda tushunmovchiliklarga sabab bo‘lishi
mumkin
7
.
Shuningdek, adabiy tarjimalarda ham madaniy tafovutlar katta rol o‘ynaydi. Masalan,
Ernest Xemingueyning "The Old Man and the Sea" asarida baliq ovlash haqidagi tasvirlar
G‘arb madaniyatiga mos keladi, biroq uni sharq xalqlari mentalitetiga yaqinlashtirish uchun
tarjimon qo‘shimcha izohlar berishi mumkin. Shu sababli, tarjimonning madaniyatlararo
bilimga ega bo‘lishi, tarjima matnining sifati va qabul qilinishiga sezilarli ta’sir qiladi
8
.
Xulosa va tavsiyalar
. Tarjimada madaniy tafovutlarni inobatga olish jarayonning
ajralmas qismi hisoblanadi. Madaniy komponentlarni hisobga olmagan tarjima, matnning
ma’nosini buzishi, uni tushunish qiyinlashtirishi yoki ba’zi hollarda mutlaqo noto‘g‘ri talqin
etilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tarjimonlar nafaqat lingvistik bilimlarga,
balki madaniy kompetensiyaga ham ega bo‘lishlari kerak.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
4
Venuti, L. (1995). Ko‘rinmas tarjimon: Tarjima tarixi. Routledge.
5
Nord, C. (1997). Tarjima – maqsadli faoliyat sifatida: Funktsional yondashuvlar izohi. St. Jerome Publishing.
6
Gutt, E.-A. (1991). Tarjima va relevans: Kognitiv va kontekstual yondashuv. Basil Blackwell.
7
Hatim, B., & Mason, I. (1997). Tarjimon – muloqot vositachisi sifatida. Routledge.
8
Bassnett, S. (2002). Tarjima tadqiqotlari. Routledge.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
56
-
Madaniy kompetensiyani oshirish – tarjimonlar xorijiy madaniyatlar haqida chuqur
bilimga ega bo‘lishlari uchun doimiy ravishda o‘z ustida ishlashlari lozim.
-
Tarjima usullarini to‘g‘ri tanlash – so‘zma-so‘z tarjima, adaptatsiya yoki tushuntirish
kabi yondashuvlardan to‘g‘ri foydalanish kerak.
-
Texnologiyalardan foydalanish – tarjimada sun’iy intellekt va onlayn lug‘atlar yordamida
madaniy tafovutlarni aniqlash va muvofiqlashtirish mumkin.
-
Madaniyatlararo tadqiqotlarni rivojlantirish – tarjima nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha
ko‘proq tadqiqotlar o‘tkazish va yangi metodologiyalar ishlab chiqish zarur.
Shunday qilib, tarjimada madaniy tafovutlarni hisobga olish nafaqat lingvistik aniqlikni
ta’minlaydi, balki matnning mazmuniy va madaniy uyg‘unligini ham saqlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Baker, M. (1992). Boshqa so‘zlar bilan aytganda: Tarjima bo‘yicha o‘quv qo‘llanma.
Routledge.
2.
Bassnett, S. (2002). Tarjima tadqiqotlari. Routledge.
3.
Gutt, E.-A. (1991). Tarjima va relevans: Kognitiv va kontekstual yondashuv. Basil
Blackwell.
4.
Hatim, B., & Mason, I. (1997). Tarjimon – muloqot vositachisi sifatida. Routledge.
5.
Newmark, P. (1988). Tarjima bo‘yicha darslik. Prentice Hall.
6.
Nord, C. (1997). Tarjima – maqsadli faoliyat sifatida: Funktsional yondashuvlar izohi. St.
Jerome Publishing.
7.
Sapir, E. (1921). Til: Nutqni o‘rganishga kirish. Harcourt, Brace and Company.
8.
Venuti, L. (1995). Ko‘rinmas tarjimon: Tarjima tarixi. Routledge.
