YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
48
TILLARARO MADANIY KONTEKSTNI SAQLAB QOLISH MUAMMOSI
THE PROBLEM OF PRESERVING INTERLINGUAL CULTURAL CONTEXT
ПРОБЛЕМА СОХРАНЕНИЯ МЕЖЪЯЗЫКОВОГО КУЛЬТУРНОГО
КОНТЕКСТА
Ahmadova Elnoza G‘ayrat qizi
Guliston davlat universiteti
1-bosqich talabasi
e-mail: elnoza5775@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15101168
Annotatsiya
Tillararo tarjima jarayonida madaniy kontekstni saqlab qolish eng dolzarb masalalardan
biri hisoblanadi. Har bir til vakillari o‘z madaniyati, an’analari va turmush tarzi orqali tilga xos
idiomalar, maqollar va metaforalar yaratadilar. Ular bevosita milliy madaniyat bilan bog‘liq
bo‘lgani uchun, boshqa tilga tarjima qilishda to‘liq ekvivalentni topish doimo murakkab vazifa
bo‘lib qoladi. Angliya va Amerika madaniyatiga xos idiomatik birliklarni o‘zbek tiliga tarjima
qilishda ekvivalentlik (equivalentia), adaptatsiya (adaptatio) va foizli tarjima (translatio per
centum) usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada mazkur yondashuvlarning nazariy va
amaliy asoslari o‘rganilib, ularni real tarjima amaliyotida qo‘llash tajribasi tahlil qilinadi.
Shuningdek, so‘rovnomalar va monitoring orqali tarjimonlarning qanday yondashuvlardan
foydalanishi o‘rganildi.
Kalit so‘zlar:
tarjima, madaniy kontekst, ekvivalentlik, adaptatsiya, foizli tarjima.
Keywords:
translation, cultural context, equivalence, adaptation, percentage-based
translation.
Ключевые слова
: перевод, культурный контекст, эквивалентность, адаптация,
процентный перевод.
Kirish
“Traduttore, traditore!”-degan italyan maqoli tarjimonlarning qiyin vazifasini aniq aks
ettiradi. Har qanday tarjima jarayonida tillar o‘rtasidagi farqli madaniy va semantik
xususiyatlar mavjud bo‘lib, ularni hisobga olmaslik ma’nolar yo‘qolishiga olib kelishi mumkin.
Til nafaqat aloqa vositasi, balki millatning ma’naviy merosi hamdir. Shuning uchun ham
tarjimada semantica culturalis (madaniy ma’no), pragmatica interpretativa (interpretatsiya
pragmatikasi) va contextus nationalis (milliy kontekst) kabi nazariy asoslarni o‘rganish muhim
hisoblanadi.
Angliya va Amerika madaniyatiga xos iboralar ko‘pincha metaphora, idiomata va
proverbium kabi til birliklari orqali ifodalanadi. Masalan:
“Bite the bullet”-Qiyinchilikka bardosh berish.
“Kick the bucket”-Vafot etish.
“The ball is in your court”-Qaror sening qo‘lingda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
49
Bu iboralarni so‘zma-so‘z tarjima qilish ularning ma’nosini buzib qo‘yadi, shuning uchun
ular madaniy moslashtirish va semantik ekvivalentlik orqali tarjima qilinishi kerak.
Adabiyotlarni o‘rganish
Tilshunoslik va tarjima nazariyasi sohasidagi tadqiqotlar madaniy kontekstni saqlashning
muhimligini tasdiqlaydi. Eugen Nida (1964) o‘zining “Toward a Science of Translating” asarida
“dynamic equivalence” va “formal equivalence” konseptlarini taklif qilgan. Uning fikriga ko‘ra,
dinamik ekvivalentlik madaniy kontekstni saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi.
Peter Newmark (1988) esa “communicative translation” va “semantic translation”
nazariyalarini rivojlantirib, tarjimada madaniy komponentlarni saqlash zarurligini ta’kidlagan.
Uning fikriga ko‘ra, “Cultural transposition is an unavoidable process in translation”-ya’ni,
madaniy transformatsiya tarjimaning ajralmas qismi hisoblanadi.
O‘zbekistonlik olimlardan Sh. Rahmatullaev (2021) o‘z tadqiqotlarida o‘zbek tilidagi
maqol va iboralarni ingliz tiliga tarjimasidagi ekvivalentlik masalalarini o‘rgangan. N. Komilov
(2019) esa, tillararo moslashtirish usullarini taklif qilib, ularni real misollar orqali tahlil qilgan.
Metodologiya va natijalar
Ushbu tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Anketa so‘rovnomasi:
100 nafar tarjimon va til o‘rganuvchilar orasida o‘tkazildi.
Monitoring:
Tarjima jarayonida qanday uslublar ko‘proq qo‘llanishi kuzatildi.
Tahlil:
Turli tarjima uslublari qiyoslab o‘rganildi.
Anketa natijalari:
60%
tarjimonlar ekvivalentlikni afzal ko‘rdi.
30%
tarjimonlar adaptatsiyani ma’qul ko‘rishdi.
10%
holatda foizli tarjima usuli qo‘llanildi.
Natijalar
Tarjimada muammoli hisoblangan iboralar va ularning turli yondashuvlar orqali
tarjimasi:
Iboralar
So‘zma-so‘z tarjima
Ekvivalent tarjima
Break a leg
Oyoqni sindirib qo‘y
Omad tilayman
Hit the books
Kitoblarga uril
Dars qilish
It’s raining cats and dogs
Mushuklar va itlar
yog‘moqda
Juda kuchli yomg‘ir
yog‘moqda
Natijalardan xulosa qilish mumkinki,
ekvivalent tarjima
ko‘proq samarali hisoblanadi,
biroq
adaptatsiya
usuli madaniy moslashtirish uchun eng qulay yechim bo‘lib chiqdi.
Xulosalar
Tillararo tarjimada
cultura contextus
(madaniy kontekst) saqlab qolinishi kerak.
Ekvivalentlik, adaptatsiya va foizli tarjima usullari bu muammoni hal qilishda asosiy vositalar
hisoblanadi. Tarjimonlar uchun
idiomata et proverbium
(idiomalar va maqollar) bilan
ishlashda
pragmatica culturalis
(madaniy pragmatika) ni chuqur anglash muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Nida, E. (1964). Toward a Science of Translating. Leiden: E.J. Brill.
2.
Newmark, P. (1988).
A Textbook of Translation
. London: Prentice Hall.
3.
Rahmatullaev, Sh. (2021).
Tarjima nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent: Fan nashriyoti.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
50
4.
Komilov, N. (2019).
Idiomatik iboralarning tarjimada ahamiyati
. Tilshunoslik jurnali,
34(2), 45-56.
