YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
43
KREDIT SHARTNOMALARDAN KELIB CHIQADIGAN NIZOLAR
Murodov Muxlis Matnazar o'g'li
Toshkent davlat yuridik universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15101057
Kirish.
Kredit shartnomalari zamonaviy iqtisodiy munosabatlarning ajralmas qismi bo‘lib, ular
orqali tadbirkorlik sub’ektlari va jismoniy shaxslar moliyaviy resurslarga ega bo‘lish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ushbu shartnomalar iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda, xususiy
sektorga qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatishda, aholini moliyaviy xizmatlardan kengroq
foydalanishiga xizmat qiladi. Ammo, kredit shartnomalari bilan bog‘liq huquqiy nizolar so‘nggi
yillarda tez-tez uchrab turibdi. Ushbu muammo nafaqat kredit olish jarayonlarida shartnoma
taraflari o‘rtasidagi tushunmovchiliklar, balki iqtisodiy, huquqiy va ijtimoiy omillar bilan ham
bog‘liq. Shuning uchun ushbu sohadagi protsessual mexanizmlarni takomillashtirish dolzarb
masala hisoblanadi.
Kredit shartnomalarining huquqiy tabiati:
Kredit shartnomalari o‘z mohiyatiga ko‘ra fuqarolik-huquqiy shartnomalar toifasiga
kiradi. Ushbu shartnomalar ikki tomonlama majburiyatlarni nazarda tutadi: kreditor
tomonidan kredit mablag‘larini taqdim etish va qarzdor tomonidan bu mablag‘larni belgilangan
muddat va shartlar asosida qaytarish. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 736-
moddasiga binoan, kredit shartnomasi yozma shaklda tuzilishi lozim. Bu esa taraflar o‘rtasida
shartnoma shartlarini tushunishda noaniqliklarning oldini olishga xizmat qiladi. Shartnomada
kredit summasi, foiz stavkasi, to‘lov muddatlari va boshqa asosiy shartlar ko‘rsatiladi.
Shuningdek, kredit shartnomalarida taraflarning huquq va majburiyatlari aniq belgilanishi
lozim. Biroq, ba’zi holatlarda shartnoma matni murakkab yuridik va moliyaviy tushunchalar
bilan boyitilgan bo‘lib, bu qarzdor tomonidan noto‘g‘ri talqin qilinishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarning sabablari:
Kredit shartnomalariga oid nizolar ko‘plab sabablar tufayli yuzaga keladi.
Ular orasida quyidagilarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
1. Qarzdor tomonidan majburiyatlarning bajarilmasligi. Ushbu sabab eng ko‘p uchraydi.
Qarzdor kredit summasini belgilangan muddatlarda qaytara olmasa yoki foiz to‘lovlarini
amalga oshirmasa, kreditor tomonidan da’vo qo‘zg‘atiladi.
2. Shartnoma shartlarining noaniqligi. Kredit shartnomalaridagi murakkab yuridik
iboralar va qarzdor tomonidan noto‘g‘ri tushunilgan shartlar nizolarni keltirib chiqaradi.
3. Fors-major holatlar. Tabiiy ofatlar, iqtisodiy inqiroz va pandemiyalar qarzdorlarning
moliyaviy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
4. Kreditorning noto‘g‘ri harakatlari. Ba’zida kreditor tomonidan hisob-kitoblar noto‘g‘ri
yuritiladi, bu esa nizolarga sabab bo‘ladi.
Kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarni hal qilish tartibi O‘zbekiston
Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, kredit shartnomalariga oid nizolarni hal qilish bir necha
bosqichda amalga oshiriladi.
Quyidagi tartib asosiy hisoblanadi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
44
1. Sudgacha tartib. Ushbu bosqichda taraflar kelishuvga erishishga harakat qiladi. Bu
kredit nizolarining sudgacha hal qilinishiga qaratilgan muhim jarayon hisoblanadi. Kreditor
qarzdorga yozma pretenziya yuboradi va qarzdorlikni bartaraf etish muddatini belgilaydi.
2. Sud jarayoni. Agar sudgacha kelishuvga erishilmasa, nizolar sud organlari tomonidan
ko‘rib chiqiladi. Fuqarolik-protsessual kodeksning tegishli moddalariga binoan, sud nizoning
barcha jihatlarini ko‘rib chiqib, tegishli qaror qabul qiladi.
3. Sud qarorini ijro etish. Sud qarori chiqqanidan so‘ng, qaror ijrosi Majburiy ijro byurosi
tomonidan amalga oshiriladi. Qarzdor tomonidan kredit summasi to‘lanmasa, uning mol-mulki
musodara qilinishi yoki bank hisoblari bloklanishi mumkin.
Nizolarni hal qilishda muqobil usullari:
Kredit shartnomalariga oid nizolarni hal qilishda mediatsiya va arbitraj usullari ham
muhim o‘rin tutadi. Mediatsiya jarayoni nizolarni tezkor va arzon hal qilish imkonini beradi.
Mediatorning asosiy vazifasi tomonlarni bir-birini tushunishga undash va ularga kelishuvga
erishishda yordam berishdan iborat. Mediatsiya orqali hal qilingan nizolar sud tizimiga
tushadigan yukni kamaytiradi. Arbitraj usuli esa tijorat sub’ektlari o‘rtasidagi nizolarni hal
qilishda qo‘llaniladi. Arbitraj soddaligi va maxfiyligi bilan ajralib turadi. Ushbu usul xalqaro
moliya institutlari bilan tuzilgan shartnomalarda ham qo‘llaniladi.
Tavsiyalar:
Kredit shartnomalariga oid nizolarni samarali hal qilish uchun quyidagi chora-tadbirlarni
amalga oshirish tavsiya etiladi:
1. Kredit shartnomalarini soddalashtirish va huquqiy terminologiyani tushunarli qilish.
2. Fors-major holatlarida tomonlarning huquq va majburiyatlarini aniq belgilash.
3. Sud tizimini zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlash va kredit nizolarini hal qilishda
tezkorlikni oshirish.
4. Mediatsiya va arbitraj usullarini ommalashtirish.
Xulosa
Kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarni hal qilish protsessual jihatlarini
takomillashtirish zamonaviy huquqiy tizimning muhim qismidir. Ushbu jarayon kredit
munosabatlarini yanada barqarorlashtirish va tomonlarning huquqiy manfaatlarini himoya
qilishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik-protsessual kodeksi.
3.
Xalqaro moliya tashkilotlarining kredit shartnomalari bo‘yicha nizolarni hal qilish
tajribasi.
