YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
34
JIYDADOSHLAR OILASINING ASOSIY TURKUM VA TURLARI. TARQALISHI
VA AHAMIYATI
G’ulomova Malika Xaydarali qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099179
Annotatsiya:
Mazkur tezisdada jiydadoshlar oilasi (Chenopodiaceae) o‘simliklarining
asosiy turkum va turlari, ularning tarqalishi hamda ahamiyati keng yoritilgan. Ushbu oila
asosan qurg‘oqchil va sho‘rlangan tuproqlarga moslashgan o‘simliklardan iborat bo‘lib, ularga
jiyda (Atriplex), sho‘ra (Salicornia), qaramtovon (Salsola), sarimoy (Suaeda) va ko‘k sho‘ra
(Kochia) kabi muhim turkumlar kiradi.
Аннотация:
В данной дипломной работе широко освещены основные группы и
виды растений семейства маревых, их распространение и значение. Это семейство в
основном состоит из растений, адаптированных к засушливым и засоленным почвам,
включая важные роды, такие как Atriplex, Salicornia, Salsola, Suaeda и Kochia.
Abstract:
This thesis provides a comprehensive overview of the main genera and
species of the Chenopodiaceae family, their distribution and importance. This family consists
mainly of plants adapted to arid and saline soils, including important genera such as Atriplex,
Salicornia, Salsola, Suaeda and Kochia.
Kalit so’zlar:
jiydadoshlar, yarim cho’l, eroziya, kserofitlar, biotexnogiya, genetik
tadqiqot, seleksiya, bioenergetika, halofit.
Jiydadoshlar oilasi (Chenopodiaceae) ikki urug‘pallalilar sinfiga kiruvchi o‘simliklar
oilasi bo‘lib, asosan qurg‘oqchil, sho‘rlangan va ekstremal ekologik sharoitlarga moslashgan
turlardan iborat. Bu o‘simliklar cho‘l, yarim cho‘l va sho‘r yerlarning o‘ziga xos o‘simliklar
guruhi bo‘lib, tuproq tarkibini yaxshilash, shamol eroziyasining oldini olish va chorvachilik
uchun yem-xashak bazasi yaratishda muhim rol o‘ynaydi.Jiydadoshlar oilasiga taxminan 100
dan ortiq turkum va 1 500 dan ziyod tur kiradi. Ularning aksariyati halofit (sho‘rga chidamli)
va kserofit (qur g‘oqchil sharoitga moslashgan) xususiyatlarga ega.
Asosiy turkumlar:
1. Jiyda (Atriplex) - bir yillik va ko‘p yillik o‘tlar, butalar va yarim butalar. Sho‘rlangan
tuproqlarda o‘sadi, tuproq unumdorligini oshirishga yordam beradi. Atriplex hortensis (bog‘
jiydasi) oziq-ovqat mahsuloti sifatida ishlatiladi.
2. Sho‘ra (Salicornia) - tuz to‘plovchi o‘simlik, dengiz bo‘yi va sho‘rlangan yerlarda
o‘sadi. Salicornia europaea o‘simligidan bioyoqilg‘i va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi.
3. Qaramtovon (Salsola) - cho‘l va yarim cho‘l zonasida keng tarqalgan. Ayrim turlari
dorivor xususiyatga ega, Salsola kali kulidan sovun va shisha ishlab chiqariladi.
4. Sarimoy (Suaeda) Sho‘r yerlarda o‘suvchi tuz to‘plovchi o‘simlik.Ayrim turlari
tarkibida ko‘p miqdorda moy bo‘lib, bioyoqilg‘i ishlab chiqarishda ishlatiladi.
5. Ko‘k sho‘ra (Kochia scoparia) _qurg‘oqchil va sho‘rlangan yerlarda yaxshi o‘suvchi
yem-xashak ekini. Tuproqni eroziyadan himoya qilish xususiyatiga ega.
Jiydadoshlar oilasi keng tarqalgan bo‘lib, asosan quyidagi hududlarda uchraydi:
Markaziy Osiyo (O‘zbekiston, Qozog‘iston, Turkmaniston, Tojikiston), Kavkaz va O‘rta Osiyo
hududlari, Yevropa va Shimoliy Amerika cho‘llari va yarim cho‘llari. Afrika va Avstraliya
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
35
qurg‘oqchil hududlari Sho‘rlangan va botqoq tuproqli hududlar (dengiz bo‘ylari,
pasttekisliklar, o‘tloqlar), jiydadoshlarning ko‘pchilik turlari sho‘rlangan va qurg‘oqchil
hududlarda yashashga moslashgan bo‘lib, ularning o‘sishi tuproqning sho‘rlanishini
kamaytirishga xizmat qiladi. 4Jiydadoshlar oilasining ahamiyati: sho‘rlangan va eroziyaga
uchragan yerlarda o‘sib, tuproqni mustahkamlaydi. Atmosfera tarkibidan karbonat angidridni
yutib, kislorod ishlab chiqarishga hissa qo‘shadi. Qurg‘oqchil mintaqalarda tuproq sifatini
yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi.
Qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati
Ayrim turlari (masalan, Kochia scoparia) chorva mollari uchun sifatli yem-xashak
hisoblanadi. Tuproq sho‘rlanishiga chidamli ekin maydonlarini barpo etish uchun
foydalaniladi.
Farmatsevtika va tibbiyotdagi ahamiyati
Ba’zi jiydadoshlar (masalan, Salsola kali) an’anaviy tabobatda turli kasalliklarni
davolashda ishlatiladi. Sho‘ra turlaridan sho‘rlanishga qarshi tabiiy moddalar ajratib olinadi.
Sanoat va iqtisodiy ahamiyati
Salsola kali kulidan natriy karbonat (soda) olinib, shisha va sovun ishlab chiqarishda
ishlatiladi. Ayrim turlaridan bioyoqilg‘i, bo‘yoq va kimyoviy moddalar tayyorlanadi. Yog‘li
urug‘laridan biodizel olish mumkin.
Jiydadoshlar oilasining ilmiy ahamiyati
Jiydadoshlar oilasi halofit o‘simliklar guruhiga kirganligi sababli, genetik tadqiqotlar va
biotexnologiya sohalarida ham ahamiyatli hisoblanadi. Olimlar quyidagi jihatlar bo‘yicha
tadqiqotlar olib bormoqda. Sho‘rlangan hududlarda yashovchi o‘simliklarning tuzga
chidamlilik mexanizmi: Jiydadoshlarning genetik xilma-xilligi va seleksiya imkoniyatlari.
Bioenergetika uchun mos keladigan o‘simlik turlari (bioyoqilg‘i uchun). Atmosfera CO₂ ni
kamaytirish va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash.
Xulosa:
Jiydadoshlar oilasi ekologik, qishloq xo‘jaligi, farmatsevtika va sanoat uchun
muhim bo‘lgan o‘simliklardan iborat. Ularning tuproqni melioratsiya qilish, sho‘rlanishga
qarshi kurash, chorvachilikda yem-xashak sifatida foydalanish va sanoatda qo‘llanilish
imkoniyatlari juda keng. Shuning uchun kelajakda ushbu o‘simliklarni chuqur o‘rganish,
ularning yangi xo‘jalikbop turlarini yaratish va ekologik muammolarni hal etishda samarali
foydalanish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Jiydadoshlar asosan Markaziy Osiyo,
Kavkaz, cho‘l va yarim cho‘l hududlarida tarqalgan bo‘lib, ekologik muvozanatni saqlash,
tuproq sho‘rlanishiga qarshi kurash, yem-xashak manbai sifatida ishlatilishi, dorivor va
sanoat xomashyosi sifatida qo‘llanilishi bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada jiydadoshlar
oilasining muhim ekologik va xo‘jalik jihatlari o‘rganilib, ularning kelajakdagi tadqiqotlar va
amaliyotda qo‘llanilish istiqbollari tahlil qilingan.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Gapparov F. "O‘zbekiston o‘simliklari" – Toshkent: Fan, 2005.
2.
Karimov U., Omonov M. "Botanika" – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2010.
3.
Qodirov X. "Cho‘l va yarim cho‘l o‘simliklari ekologiyasi" – Toshkent: Fan va texnologiya,
2014.
4.
Takhtajyan A.L. "Sistematika vysshikh rasteniy" – Moskva: Nauka, 1987.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
36
5.
Zohidov F. "O‘simliklar biologiyasi va ekologiyasi" – Samarqand: SamDU nashriyoti,
2017.
