YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
155
MUSTAQIL TA’LIM JARAYONIDA BO‘LAJAK MUHANDISLARNI KASBIY-
IJODIY FAOLIYATGA TAYYORLASH ХUSUSIYАTLАRI, SHAKL VА
BОSQICHLАRI MAVZUSIDAGI MAQOLA UCHUN STRUKTURA
Sattorova Mahliyo Burxanovna
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Jizzax filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.15125283
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mustaqil ta’lim jarayonining bo‘lajak muhandislarni
kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlashdagi o‘rni, didaktik xususiyatlari, samarali shakllari va
bosqichlari tahlil qilinadi. Mustaqil o‘qish orqali talabalarda professional bilim bilan bir qatorda
mustaqil fikrlash, tashabbuskorlik va innovatsion yondashuv ko‘nikmalarini shakllantirishning
ahamiyati yoritiladi. Maqolada kasbiy-ijodiy tayyorgarlik jarayoni bosqichma-bosqich
izohlanadi hamda talabaning ijodiy rivojini ta’minlaydigan metodik yondashuvlar tavsiya
etiladi. Shuningdek, mustaqil ta’lim shakllarining amaliy samaradorligi hamda ularni kasbiy-
ijodiy faoliyat bilan integratsiyalash muhimligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar.
mustaqil ta’lim, muhandislik ta’limi, kasbiy-ijodiy faoliyat, o‘qitish shakllari,
tayyorlov bosqichlari, didaktik xususiyatlar, innovatsion yondashuv.
Zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan asosiy vazifalardan biri – talabalarni nafaqat
nazariy bilimlarga ega, balki mustaqil fikrlovchi, ijodkor va amaliyotga tayyor mutaxassis
sifatida shakllantirishdir. Ayniqsa, muhandislik yo‘nalishidagi mutaxassislar uchun bu talab
yanada dolzarb bo‘lib, ularning kasbiy-ijodiy salohiyatini rivojlantirish, muammolarni mustaqil
hal eta olish ko‘nikmalarini shakllantirish zamon talabi hisoblanadi. Shu sababli mustaqil
ta’limning roli muhandislik ta’limida tobora ortib bormoqda.
Mustaqil ta’lim talabaning shaxsiy imkoniyatlarini ochish, tanqidiy va ijodiy fikrlashga
undash, o‘z-o‘zini rivojlantirishga yo‘naltirishda muhim vositaga aylanmoqda. Muhandislik
ta’limi kontekstida bu yondashuv, ayniqsa, kasbiy-ijodiy faoliyat bilan uyg‘unlashtirilgan holda
tashkil etilganda samarali natijalar beradi. Talaba amaliy topshiriqlar, loyihalar, muammoli
vaziyatlar asosida ishlash orqali o‘zida mas’uliyat, kreativlik, tashabbuskorlik kabi sifatlarni
rivojlantiradi.
Kasbiy-ijodiy faoliyat – bu talabaning kasbiy yo‘nalishdagi bilim va ko‘nikmalarini yangi,
samarali, innovatsion g‘oyalar asosida mustaqil hal qilishga qaratilgan faoliyati bo‘lib, u nafaqat
an’anaviy o‘qitish shakllarini, balki loyiha asosida ta’lim, ijodiy laboratoriyalar, mustaqil
tadqiqotlarni ham o‘z ichiga oladi. Bunday faoliyatda muhandislik tafakkuri, tahliliy fikrlash,
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ko‘nikmalari shakllanadi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida mustaqil ta’lim nafaqat bilimni o‘zlashtirish usuli, balki
shaxsiy rivojlanish, professional shakllanish va ijodiy yondashuv asosidagi o‘qitishning
ajralmas qismi sifatida qaralmoqda. Bu yondashuv o‘quvchi yoki talabani o‘z ta’lim
jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi, uning intellektual salohiyatini yuzaga chiqaradi va
kelajakdagi kasbiy faoliyatga puxta tayyorlaydi.
Mustaqil ta’lim bu – talabaning o‘quv materialini o‘z-o‘zidan izlanish, tahlil qilish,
baholash va qo‘llash orqali o‘zlashtirishi jarayonidir. Uning asosiy tamoyillari quyidagilardan
iborat:
Individual yondashuv – har bir talabaning o‘ziga xos o‘rganish uslubini tanlashga imkon
berish;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
156
Faollik va mustaqillik – bilim olishda tashabbus ko‘rsatish, javobgarlikni o‘z zimmasiga
olish;
Ijodkorlik – o‘rganilgan bilimlarni amaliyotda mustaqil va yangicha tarzda qo‘llay olish;
Refleksiya – o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolar ustida ishlash va rivojlanish yo‘llarini
aniqlash.
Bo‘lajak muhandislar uchun mustaqil ta’limning didaktik xususiyatlari
Muhandislik ta’limida mustaqil o‘qish faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmay, amaliyotga
yo‘naltirilgan va tahliliy-ijodiy tafakkurni shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Shu bois,
didaktik yondashuv quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
Muammoli vaziyatlar asosida topshiriqlar berilishi;
Loyihalash faoliyatiga asoslangan mustaqil ishlar;
Ijodiy fikrlashni talab qiluvchi topshiriqlar (masalan, yangi konstruksiyalarni ishlab
chiqish, muhandislik muammolariga noan’anaviy yechimlar taklif etish);
Talabaning o‘z fikrini asoslay olish qobiliyatini rivojlantirish.
Mustaqil ta’limning samaradorligi ko‘p jihatdan zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish darajasiga bog‘liq. Bo‘lajak muhandislar uchun:
Raqamli platformalar (Moodle, Google Classroom, Teams);
Virtual laboratoriyalar va simulyatsiya dasturlari;
Multimediaviy materiallar (video darslar, animatsiyalar, grafik modellar);
Onlayn kutubxonalar va fanga oid axborot manbalari kabi vositalar o‘z-o‘zini ta’lim
jarayonida qo‘llash uchun keng imkoniyat yaratadi.
Mustaqil ta’lim talabaning shaxsiy javobgarligi, tashabbuskorligi va o‘z ustida ishlashga
bo‘lgan ichki motivatsiyasini shakllantiradi. Muhandislik yo‘nalishida bu ko‘nikmalar kasbiy
faoliyatda muhim bo‘lib, real loyihalar ustida ishlashda, yangi yechimlarni ishlab chiqishda va
texnik masalalarni hal qilishda zarur sanaladi. O‘zlashtirish darajasi yuqori bo‘lgan talabalar,
odatda, bilimga nisbatan mustaqil yondashuvi, vaqtni to‘g‘ri taqsimlashi, tanqidiy fikrlashi bilan
ajralib turadi.
Bo‘lajak muhandislarni kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlashda mustaqil ta’limning
shakllari o‘quv jarayonining samaradorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Ular talabalarning shaxsiy faolligi, mustaqil fikrlashi, innovatsion g‘oyalarni ilgari surish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Muhandislik sohasida bu shakllar real texnik va
texnologik muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan bo‘lishi bilan ajralib turadi.
Loyiha asosida o‘qitish (Project-based learning)
Talabalar kichik guruhlarda yoki individual tarzda ma’lum muhandislik muammosini
aniqlash, uni o‘rganish va yechim ishlab chiqish orqali o‘quv topshiriqni bajaradilar. Bu shakl
ijodkorlik, texnik tafakkur, jamoada ishlash va muammoli vaziyatlarni tahlil qilish kabi
kompetensiyalarni rivojlantiradi. Loyiha ishlarining yakuni sifatida talabalar o‘z ishlanmalarini
taqdim etadilar, baholaydilar va himoya qiladilar.
Ijodiy laboratoriyalar va amaliy mashg‘ulotlar
Ijodiy laboratoriyalar muhandislik faoliyatining eksperimental jihatlarini mustaqil
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, talabalarni tajriba asosida o‘z g‘oyalarini sinab ko‘rishga undaydi.
Laboratoriya ishlarida mustaqil tahlil qilish, modellashtirish, tajriba natijalarini talqin qilish va
xulosa chiqarish kabi amaliy ko‘nikmalar shakllanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
157
Mustaqil tadqiqot topshiriqlari
Talabalarga individual yoki juftlikda beriladigan ilmiy-ijodiy izlanish topshiriqlari
ularning chuqurroq o‘rganish, tahliliy fikrlash va yozma ifoda ko‘nikmalarini rivojlantirishga
xizmat qiladi. Tadqiqot topshiriqlari o‘zbek va xorijiy ilmiy manbalarga tayangan holda ilmiy
maqola, referat, mini-loyihalar shaklida bajarilishi mumkin.
Virtual treninglar va raqamli muhitda mashg‘ulotlar
Zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilgan mustaqil ta’lim shakllaridan biri bu
virtual treninglardir. Bu treninglar real muhandislik faoliyatini modellashtirish, masofadan
turib muammolarni hal qilish va raqamli platformalarda ishlash orqali ijodiy yondashuvni
kuchaytiradi.
Muammoli topshiriqlar va keys-stadi (Case-study)
Kasbiy-ijodiy tayyorgarlikda keng qo‘llaniladigan shakllardan biri bu real yoki
yaqinlashtirilgan muammolarni yechishga yo‘naltirilgan keyslar ustida ishlashdir. Bu usul
orqali talabalar tanqidiy fikrlash, alternativ variantlar ishlab chiqish, baholash va eng maqbul
yechimni tanlashni o‘rganadilar.
Shunday shakllarning qo‘llanilishi o‘quv jarayonini talaba uchun faqat bilim olish emas,
balki kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorgarlik jarayoniga aylantiradi. Har bir shaklning
samaradorligi esa talabaning faol ishtiroki, mustaqilligi va tashabbuskorligiga bevosita
bog‘liqdir.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mustaqil ta’lim jarayoni bo‘lajak muhandislarni kasbiy-ijodiy
faoliyatga tayyorlashda muhim omil hisoblanadi. Bu jarayon talabalarda nafaqat nazariy
bilimlarni mustahkamlash, balki amaliy faoliyatga, muhandislik fikrlashiga, muammoli
vaziyatlarda to‘g‘ri va ijodiy qaror qabul qilishga o‘rgatadi.
Mustaqil ta’limning mazmuni, shakllari va bosqichlarini to‘g‘ri tashkil etish orqali
talabalar shaxsiy rivojlanishga, mustaqil qaror qabul qilishga va professional
kompetensiyalarni shakllantirishga intiladi. Kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlovda loyiha asosida
o‘qitish, ijodiy laboratoriyalar, muammoli topshiriqlar va virtual mashg‘ulotlar kabi
shakllarning qo‘llanilishi talabaning bilimga chuqurroq yondashishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020.
2.
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. Oliy ta’limning davlat ta’lim standartlari. – Toshkent,
2021.
3.
Sultonov Q. Muhandislik ta’limida innovatsion yondashuvlar. – Toshkent: Innovatsiya,
2022.
4.
Axmedov M., To‘xtayev A. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Fan, 2020.
5.
Abdullaeva M. Mustaqil ta’lim samaradorligini oshirish usullari // Pedagogik izlanishlar.
– 2022. – №4. – B. 34–38.
6.
Slastenin V.A., Isaev I.F., Mishchenko A.I. Pedagogika. – Moskva: Akademiya, 2019.
7.
Shodmonov S. Kasbiy ta’lim metodikasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
8.
UNESCO. Engineering for the Future: Capacity Development and Policy. – 2021.
9.
Kolb D. Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. –
New Jersey: Prentice Hall, 2015.
