YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
124
OLIY TA’LIM TALABALARIDA KASBIY TAFAKKURNI NAMOYON
BO‘LISHINING O‘ZIGA XOSLIGI
Olimova Fotima Botirovna
Yoshlar muammolarini o'rganish va istiqbolli kadrlarni
tayyorlash instituti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15201017
Bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash sifatini tahlil qilish talabalarda kasbiy tafakkurning
rivojlanganligi zaif bo‘g‘in, degan xulosaga kelishimizga asos bo‘ladi. Mashg‘ulotlarda o‘quv
faoliyatining axborot-reproduktiv xarakteri ustunlik qiladi. Bu esa o‘z navbatida talabalar kasbiy
tafakkurining mohiyati, mexanizmi, usullari to‘g‘risidagi bilimlarning yetishmasligini his qiladilar.
Natijada bo‘lajak kasbiy faoliyatning ijtimoiy belgilangan namunalari shaklida fan mazmunini
o‘zlashtirish orqali tanlagan kasbini egallaydilar. Bu esa yuqori darajadagi kasbiylikni ta’minlay
olmaydi. Bu borada talabalarda kasbiy tafakkurni rivojlantirish vazifasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Kasbiy tafakkur mutaxassisga harakatchan bo‘lish imkonini beradi, faoliyatning o‘zgaruvchan
sharoitlarini tezda o‘zlashtirish va tez moslashish qobiliyati bilan ajralib turadi. Shunga muvofiq
ravishda uni mustaqil ravishda loyihalashtiradi, xulq-atvorda o‘zini o‘zi boshqarish va mas’uliyatli
qarorlar qabul qilishni ta’minlaydi [1]. Kasbiy tafakkurning mohiyatini ochib berishda biz tafakkurning
mulohazali-empirik va mazmunli-anglash (nazariy, aqliy) turlarining asosiy xususiyatlaridan kelib
chiqamiz.
Keltirilgan tafakkur tiplarining xususiyatlari (V.P.Andronov [2], V.V.Davidov [3], V.S.Goncharov
[4], A.Z.Zak, L.V.Maksimov, V.T.Nosatov, K.N.Polivanova, V. V.Repkin, V.V.Rubsov, G.A. Sukerman va
boshqalar), mutaxassisning kasbiy tafakkurini tavsiflash uchun ham to‘liq qo‘llaniladi. Shu nuqtai
nazaridan, uning haqiqiy professionalligi, birinchi navbatda, tafakkurning nazariy, refleksiv turi bilan
bog‘liq bo‘lib, algoritmlashtirilgan emas, balki aynan shunday tafakkur mutaxassisga kasbiy
muammolarni hal qilishda katta afzalliklar beradi. Shuning bilan birga nazariy tafakkur universal
xususiyatga ega.
U har qanday sohada inson amaliy faoliyatining sifat darajasini pasaytirmaydi, aksincha,
oshiradi, unga ijodiy, novatorlik xarakterini beradi. Binobarin, kasbiy tafakkurning shakllanishi ilmiy-
nazariy tafakkur asosiga qurilishi lozim, deb hisoblaymiz. Aynan unda (aqliy-empirik tafakkurdan
farqli ravishda) ko‘rinish va mohiyat, tashqi o‘xshashlik va real aloqadorlikning farqlanishi
ta’minlanadi.
Tafakkurning bu turi narsa yoki hodisaning o‘ziga xosligini qayd etishni emas, balki umumiy,
rivojlanayotgan va bu hodisani tizimga kiritadigan narsani ko‘rishni ta’minlaydi [5].
Kasbiy tafakkur deganda biz kasbiy vazifalarni hal qilish bo‘yicha refleksiv aqliy faoliyatni
tushunamiz [6]. Rivojlangan kasbiy tafakkur mehnatning turli sohalaridagi samarali faoliyatning eng
muhim psixologik shartlaridan biridir. Unga ko‘ra, shunday tafakkur mehnat bozorida talab
qilinadigan shaxsni tayyorlashga, o’quvchilarda o’z-o’zini o’zgartirishga bo’lgan ehtiyojni
rivojlantirishga, kelajakdagi mutaxassislarga o’z malakalarini oshirish, turli xil axborotlarning tez
oqimida yo’naltirish imkonini beruvchi bilim-transformatsiyalarga, psixologik bilimlarga, bilim-
vositalarga bo’lgan qiziqishni rivojlantirishga yordam beradi [7].
Kasbiy faoliyat ham nazariy, ham aqliy-empirik tafakkur turi asosida amalga oshirilishi mumkin.
Ma’lumki, har qanday mutaxassisning kasbiy faoliyatida empirik umumlashtirish va abstraksiyalardan
keng foydalaniladi, ular unga nisbatan tor doiradagi vaziyatlar va vazifalar doirasida harakat qilish
imkonini beradi va ko‘pincha sinov va xatolar orqali tajriba to‘plash va umumlashtirishga yordam
beradi [8]. Tipik hollarda mulohazali tafakkur tipiga ega bo‘lgan mutaxassis ajoyib ijrochi bo‘lishi
mumkin. Biroq, ishda nostandart, ijodiy tafakkurni talab qiladigan nostandart holatlar ham uchrashi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
125
mumkin [9]. Shuning uchun tafakkurning belgilangan turi kasbiy faoliyatda yuqori natijalarga
erishishga yordam bera olmaydi. Shunday qilib, bo‘lajak mutaxassisning ijodiy salohiyati va kasbiy
mahoratining asosini nazariy tafakkur tashkil etishi kerak. Agar bunday tafakkur rivojlangan bo‘lsa,
kasbiy voqelik hodisalarida asosiy va muhimni ajratib ko‘rsatish, nazariy va amaliyot o‘rtasida
chambarchas bog‘liqlikni o‘rnatish qiyinchilik tug‘dirmaydi.
Rivojlangan nazariy tafakkurga ega bo‘lgan mutaxassis faoliyat maqsadlarini o‘zi belgilaydi,
ularga erishish yo‘llari va vositalarini aniqlaydi, umuman faoliyatni o‘zlashtiradi, uni tuzish,
o‘zgartirish va rivojlantirishga qodir bo‘ladi [10].
Olib borgan tadqiqotimiz davomida bo‘lajak mutaxassislarda kasbiy tafakkurni
shakllantirishning ob’yektiv va sub’yektiv psixologik shart-sharoitlari aniqlandi [6]. Jumladan:
Ob’yektiv shart-sharoitlar:
a) kasbiy faoliyatga tayyorlashning mazmunli va operasion-jarayonli komponentlarining kasbiy
yo‘naltirilganligi (o‘quv materialining mazmuni optimal murakkablik bilan tavsiflanishi, talabalarning
o‘quv-tarbiyaviy ehtiyojlariga mos kelishi, bo‘lajak kasbiy faoliyatning bevosita vazifalari va
muammolariga taalluqli bo‘lishi kerak);
b) talabalarning o‘rganilayotgan materialning tuzilishi va mazmuni haqidagi bilimlarini
dolzarblashtirish;
v) talabalarning kasbiy faoliyatiga mos keladigan, o‘rganilayotgan tafakkurning namoyon bo‘lishi
va mustahkamlanishini talab qiladigan ob’yektiv vaziyatni yaratish.
Sub’yektiv shart-sharoitlar:
a) kasbiy tafakkurning mazmuni va tuzilishi haqidagi bilimlarni o‘zlashtirish;
b) nazariy tafakkurning asosiy tarkibiy qismlari - tahlil, refleksiya va harakatlarning ichki
rejasini rivojlantirish;
v) kasbiy ta’limga barqaror ijobiy motivatsiyani qo‘llab-quvvatlash;
g) kasbiy vazifalarni hal qilish orqali bo‘lajak kasbiy faoliyat usullarini o‘zlashtirish. Bunday
vazifalar o‘qish jarayonida kasbiy faoliyatning muhim mazmunini aks ettiradi va bu mazmunni
o‘zlashtirish vositasi hisoblanadi.
O‘rganilayotgan tafakkurni shakllantirishga qaratilgan faoliyatni quyidagi talablarga muvofiq
tashkil etish maqsadga muvofiq:
1) talabalarda kasbiy tafakkurning mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlari haqidagi bilimlarni
shakllantirish va dolzarblashtirish;
2) ular bilan o‘rganilayotgan tafakkur strukturasiga kiruvchi ayrim harakatlarni mashq qilish;
3) kasbiy tafakkurni shakllantirishning barcha bosqichlarida kasbiy yo‘naltirilganligi bilan
ajralib turadigan, hissiy ijobiy javobni keltirib chiqaradigan topshiriqlardan foydalanish [11];
4) materialni muammoli bayon qilish, rolli o‘yinlar va ijtimoiy-psixologik treningning boshqa
shakllari shaklida shakllantirishning alohida bosqichlarini tashkil etish [12];
5) pedagogik amaliyot davomida talabalarda shakllangan kasbiy tafakkur komponentlarini
maqsadli ravishda mustahkamlash, ularni amalga oshirish va keyinchalik tahlil qilish. Shu bilan ularni
amalga oshirishda mustaqillik, moslashuvchanlik va ijodkorlikka erishish.
Ushbu xulosalar oliy o‘quv yurti talabalarida kasbiy tafakkurni rivojlantirish bo‘yicha bir qator
amaliy tavsiyalarni shakllantirish imkonini berdi:
1. Mazkur tafakkurni rivojlantirish bo‘yicha maxsus kompleks kurs tashkil etish maqsadga
muvofiq.
2. Mutaxassislik fanlari bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarda kasbiy tafakkurni rivojlantirishga
qaratilgan topshiriq va mashqlarni kiritish lozim.
3. OTMda o‘qishning butun davri davomida belgilangan tafakkurni rivojlantirish jarayoni
ustidan tizimli nazoratni ta’minlash.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
126
4. Kasbiy tafakkurning shakllangan komponentlarini amalga oshirish uchun amaliyot
imkoniyatlaridan faolroq foydalanish, kasbiy vaziyatlarni an’anaviy tahlil qilish sxemasiga
o‘rganilayotgan tafakkurning rivojlanganlik darajasini tashxislash imkonini beruvchi parametrlarni
kiritishni nazarda tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ручков А. В. К вопросу планирования и прогнозирования в профессиональном
мышлении будущих психологов (теоретический аспект) // Science time. 2015. № 10
(22). С. 310–313. URl: http://elibrary.ru/item. asp?id=24386721 (дата обращения:
21.11.2015).
2.
Андронов В. П. типы и основные компоненты профессионального мышления
специалиста // интеграция образования. 2014. т. 18, № 1(74). c. 77–81. URl:
http://elibrary.ru/item.asp?id=21760478 (дата обращения: 21.11.2015).
3.
Давыдов В. В. Проблемы развивающего обучения. М. : директ-Медиа, 2008. 613 c.
URl: http://elibrary. ru/item.asp?id=19891599 (дата обращения: 21.11.2015).
4.
Гончаров В. С. Психология проектирования когнитивного развития: монография.
курган
:
изд-во
курганского
гос.
ун-та,
2005.
271
с.
URl:
http://elibrary.ru/item.asp?id=20083405 (дата обращения: 21.11.2015).
5.
Андронов В. П., Певин Н. М. Этапы мыслительного процесса при постановке
профессиональной задачи // Мир науки, культуры, образования. 2015. № 2 . С. 280–282.
URl: http://elibrary.ru/item.asp?id=23737180 (дата обращения: 21.11.2015).
6.
Тараскина И. В. Необходимые условия повышения качества образования //
Гуманитарий: актуальные проблемы науки и образования. 2009. № 8. С. 199–201.
7.
Романцев Г. М., Ронжина Н. В. Профессиональное мышление как фактор развития
профессионального образования на современном этапе // Педагогический журнал
Башкортостана.
2013.
№
3–4
(46–47).
С.
72–79.
URl:
http://elibrary.ru/item.asp?id=20794717 (дата обращения: 22.11.2015).
8.
Гаранина Ж. Г. Детерминанты профессионального саморазвития будущих
специалистов // интеграция образования. 2014. т. 18, № 2 (75). С. 25–31. URl:
http://elibrary.ru/item.asp?id=21616154 (дата обращения: 22.11.2015).
9.
Иванова Т. Н., Родина Е. В., Юлбарисова Е. И. Профессиональное мышление в
творчестве современного специалиста [Электронный ресурс] // концепт: науч.-метод.
электрон. журн. 2013. т. 6. С. 72–76. URl: http://elibrary.ru/item.asp?id=20181000 (дата
обращения: 22.11.2015).
10.
Тараскина И. В. Развитие профессионального мышления студентов в вузе как
условие их профессиональной адаптации // Образование и саморазвитие. 2014. № 1
(39). С. 147–150. URl: http://elibrary.ru/item. asp?id=21595736 (дата обращения:
22.11.2015).
11.
Осипова И. С., Егоров В. С. Особенности эмоционального интеллекта школьников и
студентов разных профессиональных типов // Вестник Мордовского университета.
2011. № 2. С. 66–68. URl: http://elibrary.ru/ item.asp?id=21083738 (дата обращения:
22.11.2015).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
12.
Никишов С. Н. Тренинг как эффективная форма подготовки сотрудников
организации // Вестник Мордовского университета. 2011. № 2. С. 105–107. URl:
http://elibrary.ru/item.asp?id=21083748 (дата обращения: 22.11.2015).
