YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
150
QIZLARDA JINSIY RIVOJLANISHDAN ORQADA QOLISHNI ERTA
TASHXISLASH TAMOYILLARI
Nodira Ibraximova Otabekovna
Alfraganus University
https://doi.org/10.5281/zenodo.15222277
Mavzuning dolzarbligi.
Sog'lom avlod - sog'lom oila rezervi, shuni hisobga olgan holda
balog'at yoshiga yetgan qizlarning har tomonlama yetuk rivojlanishi kelgusida oilaviy
sharoitga tayyorlash uchun mezondir. JSST ma’lumotlariga ko'ra, reproduktiv salomatlik
muammosi butun dunyo olimlarining diqqat markazida bo'lib, aholining deyarli 40 %ni bolalar
va o'smirlar tashkil etgan O'zbekiston Respublikasida ustuvor yo'nalishlardan biri hisoblanadi.
Bu masala Respublikamizda davlat miqyosida ko'tarilgan. Bunga misol tariqasida 2009-yil
o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, O'zbekiston Respublikasida 13-18 yoshli o'smir
qizlarning umumiy 16,5%da jinsiy rivojlanishdan orqada qolish belgilari klinik namoyon
bo'lgan. Bunda qizlar va yosh ayollarning balog'atga yetish davriga alohida e'tibor beriladi. Bu
yoshda salomatlikni saqlash jamiyatning reproduktiv, intellektual, iqtisodiy va ijtimoiy
zaxirasiga istiqbolli hissa sifatida qaraladi.
Bu yosh guruhi keyingi avlodlarning sog'lig'ini belgilaydi, asosan turli xil ginekologik
kasalliklarning fonini va tuzilishini va mumkin bo'lgan akusherlik patologiyasini tashkil qiladi.
Hayotning ushbu davrida aniq namoyon bo'ladigan kasalliklarga kechiktirilgan balog'atga
yetishish kiradi. Turli mualliflarning ma'lumotlariga ko'ra, jinsiy rivojlanish kechikishi
qizlarning 2,5-7 foizida aniqlangan, O'zbekiston Respublikasida o'smirlar o'rtasidagi
ginekologik kasallanish tarkibida bu kasallik 10,4 foizni tashkil qiladi. Uning o'smir qizlarning
kelgusi hayotidagi salbiy oqibatlari sezilarli darajada bo'lib, ko'pchilik holatlarda jinsiy
rivojlanish kechikishining aniq shakllari ham juda kech tashxis qilinadi va kasallikning
simptomsiz shakllari ko'pincha umuman erta tashxis qilinmaydi, bu reproduktiv tizim
kasalliklarining oldini olishni qiyinlashtiradi. Respublika hududlarida patologiyaning
chastotasi va tarqalishi to'g'risida ma'lumotlar yo'q, jinsiy rivojlanish kechikishining turli
shakllarining nisbati haqida aniq fikr yo'q. Kasallikning kelib chiqish sabablarining ko'pligi
klinik va patogenetik shakllarning ko'pligi iqlim, ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarga qarab
xavf omillarini bashorat qilish masalasini belgilaydi.
Hozirgi vaqtda qalqonsimon bez, gipotalamus-gipofiz kompleksi bilan birga reproduktiv
tizimni tartibga solishda muhim rol o'ynashi isbotlangan. Qalqonsimon bez tananing fizik-
kimyoviy gomeostazini saqlanishini ta'minlovchi asosiy integral organlardan biri hisoblanadi.
Qalqonsimon bezning roli jinsiy gormonlar faoliyatining eng muhim jihatlarini ta'minlaydi:
moddalar almashinuvi, miya faoliyati, suyaklarning o'sish xususiyati, immun tizim faoliyati,
jismoniy va aqliy rivojlanish, jinsiy yetilish jarayonlari va boshqa reaksiyarni boshqaradi.
Ammo balog'at yoshidagi gonadotrop va jinsiy gormonlar almashinuvining buzilishi
patogenezida qalqonsimon bezning o'rni, uning jinsiy gormonlar metabolizmidagi molekulyar
funksiyasi masalasi hali ham yetarli darajada o'rganilmagan.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, yashash sharoiti va turmush tarzi,shuningdek,
hududiy joylashuv xususiyatlarini hisobga olgan holda, jinsiy rivojlanish kechikishining keltirib
chiqaruvchi xavf omillarini har tomonlama o'rganish va baholash, kasallikni aniqlab unga erta
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
151
tashxis qo'yish, xavf guruhlarini aniqlashni ilmiy asoslab berishga imkoniyat yaratadi va shu
bilan o'smirlik davrida kasallanishni kamaytiradi va oldini oladi.
Tadqiqot maqsadi.
Qizlarda jinsiy rivojlanish tizimining funksional holatini hisobga
olgan holda, jinsiy rivojlanish kechikishi bilan og`rigan o`smir qizlarni boshqarishga
patogenetik jihatdan asoslangan differensial yondashuv.
Tadqiqot natijasi.
Chirchiq shahri maktablarida 896 nafar 13-18 yoshli o’smir qizlarda maxsus so’rovnoma
asosida skrining tekshiruvlari olib borildi.
Tekshiruvdan o'tgan qizlarning yoshi bo'yicha taqsimlanishi
13 yosh
14 yosh 15 yosh 16 yosh
17 yosh
18 yosh
Jami
137
(17,8%)
159
(18,6%)
148
(18,0%)
146
(15,8%)
136
(15,6%)
170
(14,2%)
896
(100%)
13-18 yoshli o'smir qizlarda jinsiy rivojlanish buzilishi chastotasi
Buzilish xarakteri
Toshkent viloyati
Chirchiq shahri, n=896
JRK I daraja
7,6+1,6%
JRK II daraja
3,04+0,5%
JRK III daraja
2,1+0,4%
JRTK
6,8+0,7%
Noto'g'ri pubertat
1,8+0,8
Jinsiy yetilish virilizatsiya belgilari bilan
8,3+0,8%
Normal jinsiy rivojlanish
70,3+1,3%
13-18 yoshli jinsiy rivojlanishning kechikishi mavjud bo’lgan qizlarda
gormonlarning ahamiyati.
Hozirgi vaqtda odamning gonadotropik funksiyasining
shakllanishi tabiatini va ontogenezda uning shakllanishining jinsiy xususiyatlarini ochib
beradigan ko'plab ishlar mavjud. Balog'atga yetish mexanizmlarini o'rganishdagi so'nggi
asosiy yutug'i - bu balog'at yoshi nafaqat bosh miya - gipofiz bezi - periferik endokrin bezlarning
murakkab birlashgan va sinxron funksional tizimining individual bo'g'inlarining yetukligi, balki
eng muhimi - o'rnatilishi bilan tavsiflanadi. Ular o'rtasida uzoq va qisqa teskari aloqa aloqalari,
salbiy va ijobiy, balog'atga yetishning fiziologik yo'nalishini ta'minlaydi va ayol tanasiga xos
sikliklikni o'rnatadi. Gormonal munosabatlarning bu ko’rinishi "gonadostat" deb ta'riflanadi.
O’smirlikka "O'tish" davrdagi qizlarda gipotalamus markazlari yetilgan tuxumdon
tomonidan ishlab chiqariladigan eng kichik miqdordagi estrogenga juda sezgir. Estrogenning
bu miqdori esa trop gormonlar hosil bo'lishini rag'batlantiradigan gipotalamik markazlarini
tormozlash uchun yetarli hisoblanadi. Balog'at yoshiga yetishning dastlabki davrlari
gipotalamusning jinsiy steroidlarga nisbatan sezuvchanligi chegarasining pasayishi va
gonadotrop gormonlar sekretsiyasining tormozlanishi bilan xarakterlanadi, ularning darajasi
asta-sekin o'sib boradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
152
Bundan tashqari, gonadotrop gormonlar darajasining oshishi doimiy bo'lib qolmay, balki
ularning umumiy darajasi va tebranish amplitudasining sezilarli oshishi bilan tavsiflanadi.
Gonadotropinlarning chiqarilishining ko'payishi tuxumdonlarda estrogenlarning ishlab
chiqarilishini jadallashishiga olib keladi. Reproduktiv tizimning barcha organlarining
hujayralari, shu jumladan, gipotalamus va quyi markazlarda, shuningdek, gipofiz bezida jinsiy
steroidlar uchun retseptorlar soni ortadi.
Qondagi
estradiol
ning ma'lum bir yuqori cho’qqisiga erishish gonadotropinlarning ko’p
ishlab chiqarilishi uchun signaldir. Qizlarda ham, o'g'il bolalarda ham balog'at yoshidagi FSG
va LG ning sekretor ko'tarilishi asosan tunda kuzatiladi. Balog’at yoshiga yetgandan so’ng esa
kecha va kunduz darajasi bir oz farq qiladi.
Ko'pgina tadqiqotlar ko'ra, gipotalamus markazlarining neyroendogen ta'siri balog'atga
yetish jarayonini jadallashishida hal qiluvchi rol o’ynaydi. Gipotalamusda joylashgan preoptik
yadrolari tomonidan lizing gormoni (lyuliberin) chiqarilishi gonadotrop gormonlarning davriy
ishlab chiqarilishini ta'minlaydi. GnRG ishlab chiqarilishining sirxoral ritmi va uning
muvozanatda turishi balog'at yoshida shakllanadi va bu gipotalamusning neyrosekretor
tuzilmalarining yetukligi ko'rsatkichi hisoblanadi. Ushbu ma'lumotlarga asoslanib, balog'at
yoshi - bu GnRG sekretsiyasi ritmini o'rnatish jarayoni, bolalik davrida uning to'liq yo'qligi bilan
impulslarning chastotasi va amplitudasi asta-sekin o'sib borishi bilan kattalarga xos ritm
o'rnatilishigacha bo'lgan kontsepsiya ilgari surildi. Gipotalamusning birlamchi tuzilmalarining
morfologik va funksional yetukligi gipofiz bezining gonadotrop funksiyasining bosqichma-
bosqich shakllanishini belgilaydi. Gonadotropinlarning ritmi va darajasining rivojlanishi bilan
tuxumdonlarning funksiyasi o'zgaradi, natijada jismoniy va jinsiy rivojlanish ta'minlanadi.
Gonadotropinlarning biologik ta'sirini amalga oshirishda bir nechta o'sish omillari ishtirok
etadi: epidermal o'sish omili, IGF-I (insulinga o'xshash o'sish omili-I), a va b transformatsion
o'sish omili, fibroblast o'sish omili. Balog'atga yetishishning dastlabki bosqichida
gonadotropinlar sekretsiyasi kuchayadi, ya’ni,
FSG biosintezi
va sekretsiyasining ustunligi
yuzaga keladi. Buning ahamiyati shundaki, FSG jinsiy bezlar to'qimalarining LG ga nisbatan
sezuvchanligini oshirishga olib keladi va shu bilan jinsiy steroidlar sekretsiyasini oshiradi.
Bundan tashqari, FSG follikulalar va oositlarning yetilishini tartibga solishda asosiy rol
o'ynaydi.
LG konsentratsiyasi
faqat 14 yoshdan so’ng sezilarli darajada oshadi va reproduktiv
yoshdagi ayollarga xos bo'lgan darajaga yetadi. 16-17 yoshda esa tug'ish yoshidagi hayz davriga
xos bo'lgan gonadotrop gormonlar konsentratsiyasi bilan deyarli bir xil bo'ladi, FSG miqdori
esa hayz siklining 18-kunida FSG sekretsiyasining aniq ko'tarilishi paydo bo'lganda aniqlanadi
va hayz siklining 22-23 kunida LG sekretsiyasining ikkinchi cho'qqisi hisoblanadi. Biroq, bu
yoshda FSG ning aniq qiymati reproduktiv yoshdagi ayollarga qaraganda sezilarli darajada past
bo'ladi.
Gonadotropinlar kontsentratsiyasining ortishi bir vaqtda qonda estrogen sekretsiyasi
oshishini ta'minlaydi. Natijada estrogenlarning gipotalamus-gipofiz tizimiga muntazam ta'siri
gonadotropinlarning davriy ishlab chiqarilishiga olib keladi. Estrogenlar FSG va LG
sekretsiyasini ingibitsiya qiladi, shuningdek, oldingi gipofiz bezining GnRG ta'siriga javobini
kamaytiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
153
Hayz ko'rish davrida estrogenlar miqdori bir necha barobar ortadi va asosiy
fraksiyalarning nisbati o'zgaradi. Hayz ko'rish boshlanganidan keyingi dastlabki 1-1,5 yil ichida
qon zardobidagi jinsiy steroidlar darajasi juda keng diapazonda o'zgarib turadi, faqat
tuxumdonlarning gormonal faolligining aniq dinamikasi mavjud. Shu bilan birga, balog'at yoshi
oxirida gormonal sikllar o'ziga xos xususiyatlarga ega: estrogenning eng yuqori nuqtasi siklning
ikkinchi yarmiga o'tadi, lyuteal faza qisqaradi va progesteron ishlab chiqarish kamayadi.
Shunday qilib, ontogenezda gipotalamus-gipofiz-gonadal tizimning morfologik
xususiyatlari va funksional yetilganlik darajasi va qiz bolalar normal jinsiy rivojlanishi o'zaro
bog'liq bo'lgan fiziologik jarayonlar bilan bog'liq. Tashqi va ichki muhitning turli patologik
ta'siri ko'pincha balog'atga yetish jarayonini buzish, keyinchalik hayz ko'rish va generativ
funksiyalarda buzilishlarni keltirib chiqaradi. Hayotning ushbu davrining keng tarqalgan
kasalliklaridan biri bu balog'atga yetishishning kechikishidir.
Tekshirilayotgan o'smir qizlarda gipofiz-qalqonsimon bez tizimining funksional holatini
o'rganish uchun qon zardobida qalqonsimon bezning tireotrop gormoni (TTG), tiroksin (T4)
va triyodtironin (T3) miqdori aniqlandi. O'rganilayotgan parametrlarning umumlashtirilgan
ma'lumotlari quyidagi jadvalda keltirilgan.
Markaziy genezli JRK bilan kasallangan o
‘
smir qizlarda gipofizar-tireoid
sistemaning funksional holati
Qalqonsimon bezning kengayish darajasi JSST tavsiyalariga binoan tekshirish va
palpatsiya yo'li bilan aniqlanadi:
0-darajali - qalqonsimon bezning kattalashishi belgilari bo'lmagan
I daraja - bo'laklarning kattaligi bosh barmog'ining distal falanksidan kattaroq, bo'qoq
paypaslanadi, lekin ko'rinmaydi.
II daraja - buqoq palpatsiya qilinadi va ko'zga ko'rinadi.
13-14 yosh
15-16 yosh
17-18 yosh
Т
3
(nmo
l/l)
Т
4
(nmol
/l)
ТТG
МЕ/l
Т
3
(nmo
l/l)
Т
4
(nmo
l/l)
ТТG
МЕ/l
Т
3
(nmol
/l)
Т
4
(nmol
/l)
ТТG
МЕ/l
JRK
(О
G)
2,0±0,
18
113,7±
11,4
1,42±
0,20
1,82±
0,08
136±
15,3
1,26±
0,2
1,77±0,
11
116±9,
1
1,33±
0,15
JRK
(FG)
1,65±
0,10
125,6±
9,5
*
1,67±
0,18
1,36±
0,08
*
84,33
±6,6
*
2,81±
0,46
1,27±0,
4
99,46±
7,8
*
2,51±
1,2
JRTK
(FG)
1,26±
0,3
113,4±
14,2
1,31±
0,96
1,74±
0,13
*
96,0±
8,51
2,02±
0,38
1,78±0,
14
114,65
±8,1
1,50±
0,2
Kont
r
ol
2,13±
0,12
112,2±
6,3
0,95±
0,18
1,77±
0,11
124±
4,6
1,17±
0,14
2,08±0,
06
111±5,
3
1,24±
0,06
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
154
Yuqoridagi jadvaldan kelib chiqqan holda, jinsiy rivojlanish kechikishi mavjud bo'lgan
qizlarda qondagi tireotrop gormonining va qalqonsimon gormonlarning o'rtacha miqdori qaysi
yosh guruhidan qat'i nazar, nazorat guruhidagi shunga o'xshash ma'lumotlardan farq qilmadi.
Belgilangan klinik guruhning barcha shaxslarida o'rganilayotgan parametrlarning
individual qiymatlari me'yoriy qiymatlar doirasida o'zgargan.
Jinsiy rivojlanish kechikishining funksional shakli bo'lgan qizlardan olingan
ma'lumotlarni tahlil qilish gipofiz-qalqonsimon bez tizimi faoliyatining ayrim xususiyatlarini
aniqladi. Birlamchi amenoreya tufayli jinsiy rivojlanishida nuqsoni bo'lgan bemorlarning
namunasida nazorat guruhiga nisbatan barcha yoshdagi kichik guruhlarda o'rtacha jinsiy
gormonlarning qiymatlarining sezilarli o'sishi, shuningdek, 14 yoshdan kichik guruhida
tiroksin darajasining sezilarli darajada pasayishi aniqlandi. Tadqiqot guruhidagi 15-16
yoshdagi bemorlarda tiroksin kontsentratsiyasining o'rtacha ko'rsatkichlari 86,33±6,7 nmol/l,
o'sha yoshdagi normal jinsiy rivojlanishi bo'lgan qizlarda - 125,0±4,7 nmol/l, (P<0, 01).
Ushbu klinik guruhda gipofiz-qalqonsimon bez tizimining holatining individual
ko'rsatkichlarini tahlil qilish quyidagilarni aniqladi: 9 bemorda (8,5%) gipotiroidizmga xos
bo'lgan gormonal ko'rsatkichlar mavjud edi. Ulardan beshtasi T4 kontsentratsiyasini standart
qiymatlardan va noaniq T3 qiymatlaridan pastroq bo'lgan sarum TTG darajasi 10 mU / l dan
oshdi va to'rttasi normal T3 va T4 darajalari bilan TTG darajasining o'rtacha o'sishini ko'rsatdi.
Shuningdek, patologiyaning klinik ko'rinishlari bilan solishtirganda, birinchi holda,
bemorlarning holati aniq, ikkinchisida - subklinik gipotiroidizm (yoki qalqonsimon bezning
minimal yetishmovchiligi) deb hisoblanadi.
13-14 va 17-18 yoshli o'smirlarning kichik guruhlarida tireotrop, tiroksin va
triiodotironinning o'rtacha qiymatlari nazorat guruhiga nisbatan statistik jihatdan muhim
farqni aniqlamadi. Shuni ta'kidlash kerakki, tireotrop kontsentratsiyasida statistik jihatdan
sezilarli farq yo'qligiga qaramay, STPS bilan og'rigan qizlarda uning ko'payishiga ma'lum bir
tendentsiya aniqlandi, bu barcha yoshdagi kichik guruhlarda kuzatilishi mumkin. Tiroksin
kontsentratsiyasining sezilarli darajada pasayishi 15-16 yoshdagi odamlar namunasida
aniqlandi - 97,0±8,52 ga nisbatan nazorat guruhidagi 125,0±4,7 nmol/l (P<0,01).
Gipofiz-qalqonsimon bez tizimi gormonlarining individual parametrlarini tahlil qilganda,
TPS bilan kasallangan beshta qizda T3 va T4 kontsentratsiyasida sezilarli o'zgarishlarsiz
tireotrop darajasining me'yoriy qiymatlardan yuqori bo'lishi aniqlandi. Boshqa barcha
holatlarda ko'rib chiqilayotgan ko'rsatkichlarning individual qiymatlari me'yoriy qiymatlar
doirasida o'zgargan.
I-II darajali diffuz guatrning eng yuqori darajasi funktsional gipogonadizmi bo'lgan
qizlarda aniqlandi va 88,5±2,6% ni tashkil etdi.
Xulosa:
shunday qilib, markaziy genezli jinsiy rivojlanish kechikishi mavjud bo'lgan
qizlarda gipofiz-qalqonsimon bez tizimining funksional holatini o'rganish shuni ko'rsatdiki,
gipotalamus-gipofiz kompleksining organik kasalliklari bilan bog'liq bo'lmagan ikkilamchi
gipogonadizm fonida umumiy nisbiy yetishmovchilik mavjud. TTG konsentratsiyasining
oshishi natijasida tiroksin gormonining oshishi ro'y beradi va bu holat jinsiy gormonlarning
tranzitor yetishmasligidan kelib chiqqan jinsiy rivojlanish kechikishi holatlariga sabab bo'ladi.
Tuxumdon yetishmovchiligining barcha shakllari umumiy xususiyat bilan birlashtirilgan:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
155
estrogen darajasining keskin pasayishi va qondagi gonadotropinlar miqdorining oshishi bilan
xarakterlanadi.
Birlamchi tuxumdon yetishmovchiligi bo'lgan bemorlarda autoimmun qalqonsimon bez
kasalliklarining yuqori chastotasi aniqlangan, bu ushbu patologik jarayonlarning patogenetik
mexanizmlarida autonuklear antitelalarning autoimmun ta'sirini ko'rsatishi mumkin.
