YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
SHAXS QOBILYATLARINI EKSPERIMENTAL O’RGANISH
Farmonova E’zoza
Toshkent amaliy fanlar universiteti
Pedagogika va psixologiya yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15203208
Annotatsiya:
Shaxs qobiliyatlarini eksperimental o‘rganish — bu psixologiya,
pedagogika, va nevrologiya kabi sohalarda ko‘plab tadqiqotlar uchun muhim bir jarayon.
Bunday o‘rganishlar orqali shaxsning aqliy, emotsional, va ijtimoiy qobiliyatlari, shuningdek,
ularning rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. Eksperimental o‘rganish metodlari
yordamida shaxs qobiliyatlari o’rganish mumkin.
Kalit so’zlar
: Shaxs, qobilyat, bilim ko’nikma, eksperimental, individual, psixologiya
faoliyat, intellekt, xususiyat, fikr, metod, diqqat, tasavvur.
Qobiliyat —insonning individual salohiyati, imkoniyatlari. Qobiliyat bilimdan keskin
farqlanadi, bilim mutolaa natijasi hisoblanadi. Qobiliyat shaxsning psixologik va fiziologik
tuzilishining xususiyati sanaladi. Qobiliyat koʻnikma, malakadan farq qiladi. Aksariyat ilmiy
manbalarda mohirlik bilan qobiliyat aynanlashtiriladi.Qobiliyat inson tomonidan koʻnikma va
malakalarning egallanishi jarayonida takomillashib boradi. Har qanday qobiliyat turi shaxsga
tegishli murakkab psixologik tushunchadan tashkil topgan boʻlib, u faoliyatning talablariga
mutanosib xususiyatlar tizimini oʻz ichiga oladi. Shuning uchun qobiliyat deganda birorta
xususiyatning oʻzini emas, balki shaxs faoliyatining talablariga javob bera oladigan va shu
faoliyatda yuqori koʻrsatkichlarga erishishni taʼminlashga imkoniyat beradigan xususiyatlar
sintezini tushunmoq lozim. Barcha qobiliyat uchun tayanch xususiyat kuzatuvchanlikda, yaʼni
insonni fahmlash, obʼyektdan u yoki bu alomatlarni koʻra bilish, ajrata olish koʻnikmasidir.
Eksperimental o‘rganish metodlari yordamida shaxs qobiliyatlari quyidagi jihatlardan
o‘rganilishi mumkin:
Kognitiv qobiliyatlar
– Masalan, xotira, diqqat, tasavvur qilish, muammolarni hal qilish,
mantiqiy fikrlash va ijodiy qobiliyatlarni o‘rganish. Eksperimentlar orqali bu qobiliyatlarning
qanday rivojlanishini, ularga ta’sir qiluvchi omillarni (masalan, yosh, o‘qish usullari, ijtimoiy
faktorlar) o‘rganish mumkin.
Emotsional qobiliyatlar
– Bunga odamning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish,
boshqalar bilan munosabatlarda emotsional intellektni qanday namoyon qilishini o‘rganish
kiradi. Bu sohada ham eksperimentlar o‘tkazilib, qanday omillar emotsional ongni
rivojlantirishga yordam berishini o‘rganish mumkin.
Sotsial qobiliyatlar
– Kommunikatsiya, ijtimoiy normaga rioya qilish, guruhda ishlash,
boshqalar bilan hamkorlik qilish kabi ko‘nikmalarni o‘rganish.
Eksperimental o‘rganishlarda ko‘plab metodlar ishlatiladi, jumladan:
Laboratoriya eksperimentlari – Maxsus sharoitda o‘tkazilgan sinovlar, shaxslar yoki
guruhlar orasidagi farqlarni aniqlash.
Psixometrik testlar – Shaxs qobiliyatlarini o‘lchash uchun maxsus ishlab chiqilgan testlar,
masalan, IQ testlari, emotsional intellekt testlari va boshqalar.
Shaxs qobiliyatlari ustida bir qancha xorij olimlar izlanish olib borishgan, shulardan biri
Galtonning inson qobiliyatlarini oʻrganishi oxir-oqibat differensial psixologiyaning asosini
yaratishga va birinchi aqliy testlarni shakllantirishga olib keldi. U odamlarni har tomonlama
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
oʻlchashga qiziqdi. Bunga ularning hissiy kamsitish qobiliyatini oʻlchash kiradi, uning fikricha,
intellektual qobiliyat bilan bogʻliq. Galtonning taʼkidlashicha,umumiy qobiliyatdagi individual
farqlar nisbatan oddiy sezgi qobiliyatlari va stimulga reaksiya tezligida aks etadi. Bu sensorli
diskriminatsiya va reaksiya vaqti testlari bilan obyektiv ravishda oʻlchanishi mumkin boʻlgan
oʻzgaruvchilar. U shuningdek, odamlarning qanchalik tez reaksiyaga kirishganini oʻlchadi, bu
esa keyinchalik aql-idrok qobiliyatini cheklaydigan ichki stimullar bilan bogʻladi. Galton oʻz
tadqiqotlari davomida tezroq reaksiyaga kirishadigan odamlar boshqalarga qaraganda aqlliroq
boʻladi, deb taxmin qildi.Inson qobiliyatlari maqsadlarning umumiy yo'nalishi bilan bog'liqligi,
faoliyat motivlari,qobiliyatlarning shakllanishi va rivojlanishi o`rga nilgan. Individual
eksperiment nafaqat insonda psixik jarayonlarning allaqachon o'rnatilgan xususiyatlarini
o'rnatishga, balki ularni ma'lum bir daraja va sifatga erishish uchun maqsadli ravishda
shakllantirishga imkon beradi. Buning sharofati bilan ta’lim jarayoni orqali idrok, diqqat, xotira,
tafakkur va boshqa psixik jarayonlar genezisini eksperimental tarzda o‘rganish mumkin
bo‘ladi. Aqliy qobiliyatlar nazariyasi miyaning hayot davomida rivojlanadigan funktsionaldir.
M.Teplov fikriga ko'ra, qobiliyatlar har bir shaxsning harakat faoliyatini muvaffaqiyatli amalga
oshirishga imkon beradigan xususiyatlaridir. Shuni ta'kidlash kerakki, qobiliyat faqat bilim va
ko'nikmalar bilan chegaralanmaydi. Shu bilan birga, xarakter va shaxsiy xususiyatlar
qobiliyatlarga bog'liq emas, chunki ular faoliyatning muvaffaqiyati bilan bevosita bog'liq emas.
Masalan, "injiqlik" xarakter xususiyati insonning individual xususiyati bo'lishi mumkin, ammo
uning muayyan faoliyat sohasidagi qobiliyatiga hech qanday aloqasi yo'q. Shuni ta'kidlash
kerakki, qobiliyatlarni vazifalarni muvaffaqiyatli bajarish uchun muhim bo'lgan individual
xususiyatlar sifatida tushunish har bir shaxsning salohiyatini aniqlashda juda muhimdir.
B.V.Teplov va uning jamoasi tomonidan olib borilgan keyingi tadqiqotlar shuni
ko'rsatdiki, inson qobiliyatlarini tug'ma shaxs xususiyatlariga qisqartirish mumkin emas,
chunki faqat tabiiy shartlar va anatomik va fiziologik xususiyatlar tug'ma bo'lishi mumkin.
Qobiliyatlarning rivojlanishining asosi ular namoyon bo'ladigan va shakllanadigan faoliyatdir.
Demak, qobiliyatlar muayyan faoliyat natijasidir. B. M. Teplov ta'kidlaganidek, qobiliyatlar
nafaqat muayyan faoliyatda namoyon bo'ladi, balki u tufayli ham yaratiladi.tizimlari sifatida
(A.N. Leontiev), psixik harakatlarning bosqichma-bosqich shakllanishi nazariyasi
(P.Ya.Galperin) va rus psixologiyasida yaratilgan bir qator boshqa nazariyalar asosan o'quv
tajribalari orqali olingan ma'lumotlarga asoslanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Kayumova. G. N, Suyunova. D. H. Bola qobiliyatlarining yuzaga chiqishida ota-ona va
o`qituvchining o`rni. Yangi O`zbekiston talabalari axborotnomasi. 1-jild 1-son. 28-29 b.
2.
Yorlaqobov H.U. qobiliyat va uning turlari. Innovative Academy 34-36-bet
3.
DavidG.Myers “Psychology” 2010:.NY
4.
А. Г. Маклаков “Oбщая психология” 2001:.CП
5.
E.G’oziev “Umumiy psixologiya” 2002:.T
