YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
4
DÁSLEPKI TERGEWDE ZAMANAGÓY XABAR-KOMMUNIKACIYA
TEXNOLOGIYALARIN QOLLAWDIŃ SOCIALLIQ-HUQIQIY ÁHMIYETI
Allamuratov Jámshid Rashid ulı
Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Magistratura bólimi Jınayat nızamshılıǵın
qollaw teoriyasi hám ámeliyati qánigeligi 2-kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15349205
Annotaciya
Bul maqalada dáslepki tergew basqıshında xabar kommunikaciya texnologiyalarınıń
ornı, jınayatlardı tergewde sanlastırıwdıń áhmiyeti, zárúrligi hám de házirgi kúndegi bul
mashqalalarǵa baylanıslı ózgerisler hám de jańalıqlar keltirilip ótilgen.
Tayansh sózler
Tergew háreketleri, jınayat isi, processual hújjetler, kommunikaciya texnologiyaları,
elektron jınayat isi (E-jınayat isi), sud-tergew iskerligi, sud-medicinalıq ekspertiza, elektron
hújjet.
Kirisiw
Búgingi globallasıw sharayatında IT rawajlanıwı mámleketlerdiń ekonomikalıq ósiw
pátlerine keskin tásir etpekte. Házirgi kúnde «Digital Economy» (sanlı ekonomika),
«Blockchain» (blokcheyn), «Internet of things» (avtomatlastırılǵan internet sisteması),
«Artificial intelligence» (jasalma intellekt), «Big Data» (úlken maǵlıwmatlar) sıyaqlı kóplegen
sózler zamanagóy insan turmısınıń ajıralmas bólegine aylandı. IT kúndelikli turmısımızdıń
barlıq tarawın qamtıp almaqta [1].
Abdulvaliev duris aytqanınday: «qaǵaz jınayat isinde tiykargı informaciya tasıwshısı
esaplanadı. Túrli tergew háreketleri, tergewshi hám sudtıń qararları jazba processual
hújjetlerde ol yamasa bul tárizde sáwlelendiriledi. Jınayat isiniń quramalılıǵı hám kóp
epizodlılıǵı, onlaǵan túrli sud-medicinalıq ekspertizaları, gúmanlanıwshılar, ayıplanıwshılar,
sudlanıwshılar, gúwalar hám jábirleniwshilerdiń kópliginen iri, hátteki 100 hám onnan da kóp
tomnan ibarat jaǵdaylar bar» [2].
V.B.Vexovtıń pikirinshe: «Jınayat isin júrgiziwdiń jańa túrine ótiw, qaǵaz túrindegi
processual hújjetlerden waz keshiw zárúrligi tuwılmaqta, bul jınayat procesin
modernizaciyalaw jolındaǵı qádem boladı. Atap aytqanda, búgingi kúnde jınayat isiniń
elektron formasın qollanıw usınıs etilmekte, bul bolsa belgili bir jınayatqa baylanıslı dálillerdi
toplaw hám processual hújjetlerdi rásmiylestiriwdiń pútkil tártibin ápiwayılastıradı» [3].
Usı jerde, izertlew sheńberinde ótkerilgen sorawda, «Siz, informaciya kommunikaciya
texnologiyalarınan Aktiv paydalanasız ba?» degen sorawǵa 93,3% qatnasıwshı hár kúni
paydalanaman degen varianttı belgilegen bolsa, 6,7% qatnasıwshılar háptede bir neshe márte
yamasa ayına 1-2 márte paydalanıwı múmkinligi haqqında juwap bergen.
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2017-jıl 30-noyabrdegi «Sud-qıdırıw jumısında
puqaralardıń huqıqları menen erkinlikleriniń kepilliklerin kúsheytiwge baylanıslı qosımsha
ilajlar haqqında»ǵı PP-5268-sanlı Pármanına muwapıq, jınayat islerin júrgiziwde zamanagóy
xabar-kommunikaciyalıq texnologiyaları(XKT)larınan paydalanıwdı keńeytiw, jınayat isin
júrgiziwdi optimallastırıw hám ápiwayılastırıw, sonıń ishinde, «Elektron jınayat isi»
sistemasın engiziw belgilenbekte.
Atap aytqanda, «birinshi gezekte, jınayat procesin modernizaciyalawǵa (onıń
principlerin qayta kórip shıǵıw, sudqa shekemgi hám sud procesiniń jańa modelin islep
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
5
shıǵıw, jınayat procesi qatnasıwshılarınıń huqıqları kepilliklerin kúsheytiw, ádil sudlawdıń
ashıq-aydınlıǵın hám nátiyjeliligin arttırıw, sonday-aq, artıqsha rásmiylestiriwdi saplastırıw)
qaratılǵan» [4]. Nátiyjede, elektron jınayat isine ótiw arqalı qaǵazdaǵı jınayat isin júrgiziwden
pútkilley waz keshiw názerde tutılǵan.
Ózbekstanda jınayıy sudlawdı sistemalı reformalawdıń jańa dáwiri baslanbaqta. 2019-
jılı milliy nızamshılıqtıń eń jarqın jańalıqlarınan biri huqıq qorǵaw uyımları ushın sanlı tergew
sisteması - elektron jınayat isi (E-jınayat isi) engiziliwi bolıp esaplanadı. Bul nızam menen JPK
ǵa jańa statyalar kirgizilgen bolıp, bunnan bılay Ózbekstan Respublikasında jınayat procesi
qaǵaz túri menen bir qatarda elektron túrde de júrgiziliwi názerde tutılǵan.
Bunnan aldın, Jınayat hám jınayat-processual nızamshılıqtı jetilistiriw koncepciyasında
[5] birinshi márte sud-tergew iskerliginde «Elektron jınayat isi» hám «aralıqtan sorastırıw»
sistemaların engiziwde XKTdan nátiyjeli paydalanıwdı támiyinlew wazıypası belgilengen edi.
Áyne usı qarar menen Tashkent qalasınıń Yakkasaray hám Mirabad rayonlarında
«Elektron jınayat isi» pilot joybarın ámelge asırıw, joybarda hújjetlerdiń qaǵaz hám elektron
túrlerinen bir waqıtta paydalanıw, jumıs orınların arnawlı úskenelew, ishki lokal kompyuter
tarmaqların jaratıw názerde tutılǵan.
«Elektron jınayat isi» joybarı sheńberinde ámelge asırılıp atırǵan jınayat islerin júrgiziw
tártibi tómendegilerdi názerde tutatuǵın basqıshpa-basqısh sanlastırıladı:
jınayat isleri boyınsha jumıs júrgiziwdi elektron túrde júrgiziw hám processual
háreketlerdi ámelge asırıw waqtında sorastırıw uyımlarınıń prokuratura uyımları, sudlar hám
jazanı orınlaw uyımları, sonday-aq, basqa da shólkemler menen maǵlıwmatlar almasıw
imkaniyatın beretuǵın qorǵalǵan sistemanı, sonıń ishinde, informaciya sistemaları hám
maǵlıwmatlar bazaların integraciyalaw, jınayat isleri boyınsha statistika júrgiziwdi
avtomatlastırıw arqalı engiziw;
hújjettiń birden-bir identifikatorın engiziwdi esapqa alǵan halda fizikalıq hám
yuridikalıq shaxslardıń sorastırıw uyımları, sudlar, prokuratura uyımları menen Internet
tarmaǵı arqalı informaciya almasıwın támiyinlew;
jınayat isleri boyınsha sorastırıw ámeliyatında jınayat-processual hújjetleriniń birden-
bir elektron formasın islep shıǵıw;
jınayat islerin júrgiziw processlerin, sonıń ishinde, jınayat isleri boyınsha elektron is
júrgiziwde tártip-qaǵıydalardı qısqartıw hám artıqsha basqıshlardı shıǵarıp taslaw arqalı
optimallastırıw;
processual háreketlerdi ámelge asırıw tártiplerin, sonıń ishinde, elektron túrde
sankciyalar alıw, dálillerdi toplaw, ekspertizalar, sud dodalawın ótkeriw hám sud qararların
orınlaw arqalı ápiwayılastırıw.
Haqıyqatında da, házirgi waqıtta Ózbekstanda jınayat procesi elege shekem uzaq dawam
etip, oǵada qımbatqa túsedi. Júzlegen adamlar qatnasıwındaǵı artıqsha byurokratiya
byudjetke qımbatqa túsedi. Ámeliyatta elege shekem jınayat islerin tergew uzaq múddetli
process bolıp, nátiyjede ápiwayı xalıq jábir kórmekte. Eńgizilip atırǵan «Elektron jınayat isi»
informaciya sisteması, birinshi gezekte, anıq jınayat isleri materiallarındaǵı barlıq
maǵlıwmatlardı sanlı túrde saqlawǵa mólsherlengen. Ideal jaǵdayda, jınayat isiniń joqarı
dárejedegi qáwipsizlikke iye sanlı maǵlıwmatları qaǵaz formasın tolıq almastırıwı kerek.
Pilot joybar kóplegen ishki rezervler bar ekenligin kórsetpekte. «Elektron jınayat isi»niń
barlıq elementleri basqıshpa-basqısh hám tereń engiziliwi menen processtiń ashıq-aydınlıǵın
támiyinlew, processual múddetlerdiń qısqarıwı kútilmekte.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
6
Bunnan tısqarı, Ózbekstanda jınayat isiniń elektron formasın qollanıw dálillerdi toplaw
hám processual hújjetlerdi rásmiylestiriw processlerin biraz ápiwayılastırıwı kerek.
Dáslepki tergewde xabar-kommunikaciyalıq texnologiyaların(XKT) qollanıw procesin
nızamshılıq jaqtan tártipke salıw mexanizmi haqqında sóz etetuǵın bolsaq, ámeldegi Jınayat-
processual kodeksinde jınayat isin tergewde zamanagóy texnologiyalardan paydalanıwǵa
baylanıslı qaǵıydalar bar ekenligin aytıw kerek. Atap aytqanda, JPKnıń lawazımlı shaxslardıń
is-háreketleri ústinen shaǵım etiw tártibin belgileytuǵın 27-statyası 4-bólimine kóre, «Múrájat
hám oǵan qosımsha etiletuǵın hújjetler sudqa
elektron hújjet túrinde
jiberiliwi múmkin» [6].
Sonıń menen birge, tergewdi sanlastırıwda tiykarǵı jańalıq - bul belgili bir tergew
háreketlerin ótkeriwde XKTdan paydalanıw imkaniyatı bolıp esaplanadı.
Jınayat hám hákimshilik processlerdi modernizaciyalaw hám olardı elektron formatqa
ótkeriw barlıq huqıq qorǵaw uyımları jumısınıń jaqın jıllardaǵı tiykarǵı baǵdarlarınan biri
bolıp esaplanadı. Jınayat isleri boyınsha tergew hám sud processlerinde elektron sanlı rejimge
ótiw puqaralardıń isenimin bekkemlewde áhmiyetli faktor boladı dep oylaymız.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sadikov M. Zamonaviy yuridik amaliyotda “legal tech”ning oʻrni va roli // Huquqiy
tadqiqotlar jurnali | Jurnal pravovix issledovaniy | Journal of law research - №6 (2020) – B.11
2.
Абдулвалиев А.Ф. Предпосылки и перспективы внедрения электронной формы
уголовного дела в деятельность судебных органов // Юридические исследования. –
2013. – № 5. – С. 150 - 164. DOI: 10.7256/2305-9699.2013.5.345 URL:
https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=345
3.
Вехов В. Б. Электронные доказательства: проблемы теории и практики //
Правопорядок: история, теория, практика. - 2016. - №3. - Б. 46-50; Тиунова А. И.
Внедрение электронных средств в уголовное судопроизводство на примере
комплексной информационной системы судов общей юрисдикции // Правопорядок:
история, теория, практика. - 2016. - №3. - Б. 71-74; Халиуллина Л. Г. Электронная форма
процессуальных документов в уголовном процессе: проблемы теории и практики //
Правопорядок: история, теория, практика. - 2016. - №3. - Б. 75-79.
4.
https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-ispolzovaniya-elektronnoy-informatsii-
v-kachestve-dokazatelstv-po-ugolovnomu-delu-sravnitelno-pravovoy-analiz
5.
Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 15.05.2018-y., 07/18/3723/1225-son.
6.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1995-y., 2-son.
