YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
YOSHLAR SIYOSIY MADANIYATINI YUKSALTIRISHNING MUHIM JIHATLARI
Anvarov Abdulrashid
O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent, O’zbekiston
E-mail: abdurashid.anvarov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15354507
Annotatsiya
Ushbu mazkur tezisda yoshlar siyosiy madaniyatini oshirishning ahamiyati va uni
shakllantirish omillari tahlil qilinadi. Shuningdek, yoshlar orasida siyosiy befarqlikning
sabablarini aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llari bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Olib
borilgan tahlillar asosida xulosa va amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
siyosiy madaniyat, yoshlar, siyosiy ong, fuqarolik faolligi, ta’lim, ommaviy
axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, siyosiy befarqlik.
Kirish
Bugungi globallashuv davrida yoshlarda yuqori siyosiy madaniyatni shakllantirish
masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Dunyo miqyosida 2 milliarddan ortiq yoshlarning
ongi va dunyoqarashiga ta’sir o‘tkazish uchun kurash kechayotgani, yoshlar ongining darajasi
kelajak taraqqiyotini belgilashi bois bu masala jahon hamjamiyati diqqat markazida turibdi.
BMT Bosh Assambleyasi ham yoshlarning ijtimoiy-siyosiy ongidagi o‘zgarishlar dinamikasini
o‘rganishni ustuvor yo‘nalish sifatida e’tirof etgani bejiz emas. Demak, yosh avlodning siyosiy
jarayonlardagi ishtirokini kuchaytirish va ularda sog‘lom fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish
nafaqat alohida bir davlat, balki global miqyosdagi ustuvor vazifalardan biridir.
Yoshlar har bir jamiyatning kelajagini belgilovchi asosiy kuchidir.
Yangi O‘zbekiston
sharoitida ushbu qatlam aholi sonining yarmidan ko‘prog‘ini tashkil qiladi – masalan,
O‘zbekistonda 30 yoshgacha bo‘lgan aholining soni 19 milliondan ortiq bo‘lib, bu jami
aholining 55 foizidan ziyodini tashkil etadi. Yoshlar jamiyatning eng faol va intiluvchan
qatlami bo‘lish barobarida, siyosiy manipulyatsiyalarga eng ko‘p uchrashi mumkin bo‘lgan
zaif guruh hamdir. Shu bois, yoshlarning siyosiy savodxonligi, huquqiy ongini oshirish,
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish va ijtimoiy faolligini rag‘batlantirish jamiyat va davlat
taraqqiyoti uchun muhim omil sifatida e’tirof etiladi. Demokratik davlatlar yoshlarga sifatli
ta’lim berish, ularni jamiyatning ijtimoiy-siyosiy munosabatlarida faol ishtirok etishga jalb
qilishdan manfaatdor bo‘ladi.
Asosiy qism
Siyosiy madaniyat tushunchasi va uning yoshlar hayotidagi o‘rni
Ilmiy adabiyotlarda
siyosiy madaniyat
atamasi jamiyat a’zolarining siyosiy jarayonlarga
nisbatan munosabatlari, ishonch-e’tiqodlari, qadriyatlari va xulq-atvor me’yorlari majmuini
ifodalaydi. Qisqacha aytganda, siyosiy madaniyat – bu siyosiy jarayonga ma’no va tartib
beruvchi, fuqarolarning siyosiy xatti-harakatlarini shakllantiruvchi qarashlar va hissiyotlar
yig‘indisidir. Ayniqsa, yoshlar siyosiy madaniyati haqida gapirganda, uni yoshlar
madaniyatining alohida ko‘rinishi sifatida tushunish lozim. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha,
yoshlar siyosiy madaniyati
– bu yoshlarning asosiy milliy qadriyat va manfaatlarini aks
ettiruvchi, integratsiyalovchi va amalga oshiruvchi ma’naviy-amaliy faoliyat usuli bo‘lib, u
yoshlarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi ishtirokiga doir siyosiy qarashlar, bilim va
ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Yosh avlodning siyosiy madaniyati darajasi ularning jamiyat hayotidagi faolligi va ongli
ishtirokini belgilaydi. Siyosiy madaniyatli yoshlar jamiyat siyosiy hayotida o‘z o‘rnini topib,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
22
huquq va burchlarini yaxshi anglaydi, davlat va jamiyat taraqqiyotiga daxldorlik hissini
chuqur his etadi. Aksincha, siyosiy madaniyati past bo‘lgan yoshlar siyosiy jarayonlardan
chetda qolishi yoki noxolis ta’sirlarga berilishi mumkin.
Yoshlar siyosiy madaniyatini yuksaltirish – kelajak uchun munosib kadrlar va yetuk
fuqarolarni voyaga yetkazish demakdir. Formanalashgan siyosiy madaniyatga ega bo‘lgan
yoshlar jamiyatda barqarorlik va taraqqiyotni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu sababli, bugungi
kunda ko‘plab davlatlar yoshlarning siyosiy bilim va ko‘nikmalarini oshirishga qaratilgan
dastur va siyosatlarni ishlab chiqmoqdalar.
Yangi O‘zbekiston
sharoitida ham yoshlarning
huquqiy va siyosiy savodxonligini oshirish ustuvor vazifa etib belgilangan bo‘lib, davlat
rahbari yoshlar bilan ishlashni barcha darajadagi rahbarlarning eng ustuvor vazifasi sifatida
qayd etgan. Xususan, yoshlarning erkin fikrlashi, vatanparvarlik ruhini oshirish va jamiyatdagi
o‘rnini mustahkamlash bugungi davr talabi ekanligi ta’kidlanadi.
Siyosiy ong va fuqarolik faolligini shakllantirish omillari
Yoshlarning siyosiy ongi
– bu ularning siyosatga doir bilimlari, tushunchalari, e’tiqod
va qarashlari majmui bo‘lib, aynan shu ong fuqarolik jamiyatida faol qatnashish
motivatsiyasini shakllantiradi. Yoshlar siyosiy ongi va fuqarolik faolligi bir kunda hosil
bo‘lmaydi; ular turli ijtimoiy omillar ta’sirida bosqichma-bosqich shakllanadi. Eng avvalo,
oila
tarbiyasi
va bolalikdan beriladigan
hayotiy qadriyatlar
siyosiy onggа zamin yaratadi.
Farzandning jamiyat va davlatga munosabati ko‘p jihatdan oilada ko‘rgan-kechirganlariga
bog‘liq. Oilada vatanparvarlik, mas’uliyat, qonunlarga hurmat kabi tuyg‘ular singdirilsa, bu
uning kelgusidagi fuqarolik pozitsiyasiga asos bo‘ladi.
Ikkinchi muhim omil –
ta’lim tizimi
. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida yoshlar
jamiyatning ijtimoiy-siyosiy tuzilishi, mamlakat tarixi, Konstitutsiya va qonunlar asoslarini
o‘rganadilar. Ayniqsa, maktablarda o‘quvchilarga Konstitutsiya va fuqarolik fanlarini chuqur
o‘qitish orqali ularda Vatanga sadoqat, jamiyatga hurmat va qonunlarga rioya qilish
ko‘nikmasi shakllantiriladi. Ta’kidlanganidek, Konstitutsiyani yaxshi bilgan yoshlar siyosiy
jarayonlarni teranroq tushunib, o‘z huquq va burchlarini anglab yetadi. Aksincha, oilada ham,
maktabda ham siyosiy tarbiya yetarli bo‘lmasa, yoshlar siyosiy hayotga qiziqish bildirmasligi
va befarq bo‘lib qolishi mumkin. Tadqiqotlarda qayd etilishicha, ko‘plab yoshlar siyosiy
hayotga oid bilimlarning yetishmasligi tufayli siyosiy jarayonlarga chuqur kirishishni
istashmaydi; bu esa ularda kelajak taqdiriga daxldorlik hissi sustligi, vatan taqdiriga
loqaydlikni keltirib chiqaradi. Bu hol, o‘z navbatida, yoshlar orasida patriotizmning
pasayganidan darak beradi.
Yoshlarning siyosiy faolligini shakllantirishda
atrof-muhit va tengdoshlar guruhi
ning
roli ham katta. Davralardagi suhbatlar, jamoat hayotidagi ishtirok, yoshlar liderlari bilan
muloqot – bularning barchasi siyosiy ijtimoiylashuvning bir qismidir. Agar yoshlar
tengdoshlari orasida siyosatga qiziquvchan, faollari ko‘p bo‘lsa, ular o‘zaro fikr almashib, bir-
birini rag‘batlantiradi. Aksincha, atrofdagilar befarq bo‘lsa, individual tashabbuskor yosh ham
vaqt o‘tishi bilan sustlashishi mumkin.
Xulosa va takliflar
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
yoshlar siyosiy madaniyatini yuksaltirish
jamiyatning barqaror taraqqiyoti va demokratik yangilanishida hal qiluvchi o‘rin tutadi.
Siyosiy madaniyatli yoshlar – bu kelajakda fuqarolik jamiyatining mustahkam tayanchi, davlat
boshqaruvida malakali kadrlar, ijtimoiy hayotda yetakchi kuch demakdir. Yoshlar siyosiy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
madaniyatini shakllantirish esa ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, u ta’lim, tarbiya, axborot siyosati,
huquqiy bazani takomillashtirish va jamoatchilik institutlari faoliyatini o‘z ichiga oladi.
Mazkur izlanish doirasida belgilangan muhim jihatlar asosida quyidagi xulosalar va
takliflar ilgari suriladi:
Siyosiy-ma’rifiy ta’limni kuchaytirish:
Maktab va oliy o‘quv yurtlarida siyosat
asoslari, huquq va fuqarolik fanlari o‘qitilishini takomillashtirish, o‘quvchilarning
siyosiy jarayonlarga qiziqishini oshiruvchi interfaol usullardan foydalanish lozim. Bu
borada siyosiy debatlar, simulyatsion o‘yinlar va loyihaviy ta’lim metodlarini keng joriy
etish tavsiya etiladi. Ta’lim muassasalari yoshlarni tanqidiy fikrlashga, mustaqil xulosa
chiqarishga o‘rgatishi zarur.
OAV va internetda yoshlar auditoriyasiga mos kontent yaratish:
Davlat organlari va
media sektori hamkorligida yoshlar qiziqishlarini hisobga olgan holda siyosiy-ma’rifiy
ko‘rsatuvlar, ijtimoiy roliklar, blogpostlar tayyorlash kerak. Ijtimoiy tarmoqlarda
yoshlar bilan ishlaydigan maxsus guruhlar va kanallar (masalan, qonun loyihalarini
tushuntiruvchi, yoshlar savollariga javob beruvchi) tashkil etilishi maqsadga muvofiq.
Sog‘lom axborot muhitini
shakllantirish orqali yoshlarni turli dezinformatsiya va
zararli g‘oyalardan himoya qilish darkor.
Yoshlarning siyosiy hayotga jalb etish platformalarini kengaytirish:
Yoshlar
parlamentlari, forumlari, liderlar maktablari kabi tashabbuslarni ko‘paytirish taklif
etiladi. Bu platformalarda yoshlar o‘zlarini qiziqtirgan masalalarni muhokama qiladi,
rahbarlarga takliflar beradi, qaror qabul qilish jarayonlarini o‘rganadi. Xususan, har bir
tuman/shahar darajasida yoshlar kengashlarini tuzish va ularga muayyan vakolatlar
berish yoshlar mas’uliyatini oshiradi. Shuningdek, turli sohalarda muvaffaqiyatga
erishgan yosh yetakchilarni siyosiy boshqaruv lavozimlariga tavsiya etish amaliyotini
yo‘lga qo‘yish kerak.
Motivatsiya va rag‘bat tizimini joriy etish:
Fuqarolik jamiyati va davlat idoralari
hamkorligida
“Faol yosh fuqarolar”
mukofotini ta’sis etish maqsadga muvofiq.
Jamiyat hayotida faol ishtirok etayotgan, ko‘ngillilik harakatlarida, saylovlarda, jamoat
nazoratida o‘zini ko‘rsatgan yoshlarni taqdirlash ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlab, tengdoshlarini ham ilhomlantiradi. OAVda bunday yoshlarning ijobiy
tajribalarini yoritish, ularni rol model sifatida ko‘rsatish befarq yoshlarni ham faollikka
chorlaydi.
Axborot texnologiyalari savodxonligini oshirish:
Yoshlar uchun media va axborot
savodxonligi bo‘yicha treninglar va kurslarni tashkil etish zarur. Bu ularga internetdagi
xabarlarni tahlil qilish, feyk axborotni aniqlash, onlayn muloqotlarda odob va
madaniyatga rioya qilishni o‘rgatadi. Natijada yoshlar axborot xurujlariga nisbatan
immunitetga ega bo‘lib boradi. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlarda konstruktiv va
foydali muhokamalar madaniyatini shakllantirishga intilmoq lozim – buning uchun
mashhur blogerlar va media shaxslarni jalb qilgan holda kampaniyalar o‘tkazish
mumkin.
Yoshlarning ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal etish:
Siyosiy faollik ko‘p jihatdan
yashash sharoitlari barqarorligiga ham bog‘liq. Shu sababdan, yoshlarga doir bandlik
dasturlari, uy-joy, ta’lim, sog‘liqni saqlash masalalarini hal etish bo‘yicha davlat siyosati izchil
davom ettirilishi lozim. Yoshlar o‘z kelajagi haqida tashvishsiz bo‘lsa va davlat ularni qo‘llab-
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
quvvatlayotganini his etsa, ular jamiyat hayotida faol ishtirok etishga, davlat siyosatiga befarq
bo‘lmaslikka intiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Obbosxonov A.A. (2024).
Yangi O‘zbekistonda yoshlar siyosiy va huquqiy madaniyatini
rivojlantirishning ustuvor vazifalari
. –
Falsafa va huquq
ilmiy jurnali, 2024/2.
2.
Ulug‘bekova Z. (2022).
Yoshlarning ijtimoiy-siyosiy ongidagi o‘zgarishlar dinamikasini
o‘rganish
: ilmiy maqola –
International Journal of Recently Scientific Researcher’s Theory
,
№241-243.
3.
Ishmakova R.U., Baranova E.S. (2023).
Rossiyada yoshlar siyosiy madaniyatini
rivojlantirish muammolari
: XIX xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiya materiallari, 65-68-betlar.
4.
Anvarov A. IMPORTANT ASPECTS OF RAISING POLITICAL CULTURE OF YOUTH IN
UZBEKISTAN //IMRAS. – 2024. – Т. 7. – №. 5. – С. 433-438.
5.
Анворов, А. (2024). Важные аспекты повышения политической культуры
молодежи. Общество и инновации, 5(5/S), 124-130.
