YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
69
SARF ILMI VA UNI O‘RGANISH MASALASI
Usmonova Robiya Ravshanbek qizi
Yangi Asr Universiteti Tarix (SH.M.M) 3-kurs
+998946838837
Yuldashev B.K.
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379749
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Arab tili grammatikasining muhim bo‘g‘inlaridan bo‘lgan
Nahv va Sarf bo‘limlarini bir biridan, vazifalariga ko‘ra tushunarli tarzda ajratib olasiz. Sarfning
asosiy tushunchalari, so‘zlarning vazinlarga muofiq o‘zgarishi va ularning ma’no kasb etishdagi
o‘rni haqida fikr yuritilgan. Sarfning Nahvdan farqli jihatlar ochilib berilib, ularning bir shakli
bilan, ikkinchi shaklining o‘zaro bog‘liqligi qayd etiladi. Maqolada sarf ilmi tushintirib o‘tilib,
arab tilidagi matinlarni to‘g’ri tushunish va ularni tarjima qilishdagi muhim ahamiyati
ko‘rsatilgan va yana shuni aytib o‘tish kerakki arab tili grammatikasida birgina harakat bilan
ma’no butunlay o‘zgarib ketishi mumkin. Shunday ekan qoidalar tushunarli tilda bayon
qilingan bo‘lib, ushbu maqola o‘quvchilar uchun qulay va samaralidir.
Kalit so‘zlar:
Arab tili, grammatika, nahv, tasrif, ilm, i’rob, kalimalar, tafsir, lug’at.
Abstract:
In this article, you will clearly distinguish the important sections of Arabic
grammar, Nahw and Sarf, from each other and according to their functions. The main concepts
of Sarf, the change of words according to the weights and their role in acquiring meaning are
discussed. The aspects of Sarf that are different from Nahw are revealed, and the relationship
between one form and the other is noted. The article explains the science of Sarf, shows its
important importance in correctly understanding and translating Arabic texts, and it should
also be noted that in Arabic grammar, the meaning can change completely with just one action.
Therefore, the rules are explained in an understandable language, making this article
convenient and effective for readers.
Keywords:
Arabic language, grammar, nahw, tasrif, science, i'rab, words, tafsir,
dictionary.
Аннотация:
В этой статье вы четко разграничите важные части арабской
грамматики, нахв и сарф, в соответствии с их функциями. Обсуждаются основные
концепции употребления, изменения слов в зависимости от их значения и их роль в
приобретении значения. Объясняются аспекты использования, отличающиеся от
грамматики, и отмечается связь между одной формой и другой. В статье объясняется
наука сарф, показывается ее важность для правильного понимания и перевода арабских
текстов, а также следует отметить, что в арабской грамматике одно движение может
полностью изменить смысл. Поэтому правила изложены понятным языком, что делает
данную статью удобной и эффективной для читателей.
Ключевые слова:
арабский язык, грамматика, язык, толкование, наука,
интерпретация, слова, толкование, словарь.
Avvalo arab tili sohasiga kirib kelar ekanmiz, Nahv va Sarf bo‘limlari bilan batafsil o‘rganib
chiqamiz. Nahv ilmi kalimalarning oxirini qanday I’roblanishligini o‘rganuchi, o‘rgatuvchi
ilmdir. Aslida I’rob nima?
Abu Fath Nasriddin Almutarriziy o‘zining Al-Misbah kitobida shunday deydi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
70
1
ةملَكلا ر ِخآ َفِلَتخي نأ :بارعلإا
Arab tilida I’rob (grammatik kelishik) sababli so‘zlarning oxiri ( ya’ni so‘z oxiridagi
harakatlar yoki harflar ) ni o‘zgarishi.
Ya’ni: I’rob bu so‘zlarning oxiridagi harakatlar o‘zgarishi, gapning oxiri qanday kelishig
bilan yoki harflar bilan tugallanishi, bosh kelishigidami?, qaratqich kelishigidami?, tushum
kelishigidami? Mana shularni ifodalab beruvchi bo‘lak-I’robdir.
Bunga misol qilib shuni aytish joizki Abu al-Asvad Dualiy va uning qizi o‘rtasidagi
mashhur suhbat nahv ilmining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan voqealardan biridir. Bu suhbat
quyidagicha: Abu Asvad Dualiyning qizi unga “Ey otajon, kun bunchalar issiq!”, (
ِ رحلا َّدشأ ام
(
dedi
(Bu jumla grammatik jihatdan xato hisoblanib, aslida esa “ eng issiq narsa nima?”, degan savol
ma’nosidagi gapdir). Shunda otasi qiziga “Agar boshingni tepasida quyosh, oyog’ing ostida
jazirama issiq bo‘lsa, bundanda issiq narsa bo‘lmaydi”, - deydi. Qiz esa kunning issiq ekanligidan
taajjublanganligini aytgan edi, otasi unga “unday bo‘lsa (
!َّرحلا َّدَشأ ام
) (Bunchalar issiq!) degin”-
dedi va Abu Asvad qizining so‘zlaridagi bu xatolardan ta’sirlanib, Arab tili grammatikasini
ishlab chiqqan.
2
Birgina kalimani oxirgi i’robining o‘zgarishi, gapning ma’nosini va vazifasini butunlay
o‘zgarib ketishiga sabab bo‘ladi. Shu voqeadan so‘ng u arab tili qoidalarini, kalimalarning oxiri
qanday I’roblanishi bo‘yicha grammatik qoidalar tuzib chiqishga bel bog’lagan. Nahv ilmining
maqsadi va vazifasini qisman bo‘lsada bilib oldik. Shunday ekan Sarf ilmining vazifasi
nimalardan iborat?
Sarf ilmi Nahv ilmidan bir ozgina farq qiladi,Sarf filmi kalimalarning oxiridagi
o‘zgarishlarni emas balki boshqa tomonlama o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi.
Ya’ni:Bir asosiy ildizdan turli grammatik va semantik ( o‘zgarish ) maqsadlarga xizmat
qiluvchi shakillar hosil qilish jarayonini o‘rganadi.Sarf ilmi arab tilidagi kalimalarning harakati
va sukunlari, harflar soni va tartibi asosida tuzilishini belgilaydi, bu orqali Nahv( I’rob ) ilmidan
ajralib turadi,biroq ayrim jihatlarda u bilan bog‘liqdir. Nahvdan Sarf ilmini ajratib olgan olim
quyidagi:
Maziniy- Abu Usmon Bakir ibn Muhammad Maziniy Basrada tug‘ilib o‘sgan. Abu Ubayda,
Abu Zayd, al-Axfashlardan tahsil olgan. Maziniyning Nahvga oid ko‘pgina asarlari ichida eng
ahamiyatlisi “At-tasrif” (
فيرصتلا
) – fellarning tuslanish kitobidir. Mazkur asar Sibavayhiyning
“al-Kitab” idagi fe’llarning tuslanishiga oid bobidan farqli ravishda muommolarni o‘rgandi.
Maziniy tasrif, ya’ni fe’llarning tuslanishini nahv ilmidan ajratib olib, sarf ilmiga asos soldi. Abu
Ali Forisiy va Ibn Jinniy kabi keying olimlar uning yo‘lini tutdilar.
Ibn Jinniy Maziniyning mazkur asariga sharh yozib, uni “al-Musannaf” (
فنصملا
) deb
atalgan.
3
Lekin xozirgi kunga kelib Maziniyning kitoblari bizgacha yetib kelmagan.
Sarf ilmi bo‘yicha Abu Ziyod Muhammad ibn Said Buxoriyyu o‘zining (
ِساَسَلأا و ِءانِبلا ُنتَم
يف
ِفيرصَّتلا ِملِع
) “Matnul binai va asasi fi ilmi at-tasrif” kitobida sarf ilmiga bog‘liq ikki qator baytini
keltirib o‘tgan.
:ينيتيب اهُتَعمَج
َّ نإ
يِدابَملا
َّ نَف ِرْعاف
َّْه َرَشَع
اًّدَح
َّ اعوُضومو
َّْنَذُخ
َّْه َرَمَثَف
1
Abu Fath Nasriddin Almutarriziy " حابصملا "
2
M.Nosirova. Tilshunoslik bilimlar tarixi. 23.b.T.2019y.
3
Malika Nosirova.Tilshunoslik Bilimlar Tarixi.45b. 2019y.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
71
َّ مْكُح
َّ لئاسم
َّ عْضوو
َّْ د ِمُتسا
َّ مسا
َّ ةَبْسِنو
َّ لْضَفو
4
َّْد ِمُتْعا
Asoslar 10 tadir sen aynan buni bilgin Chegara va mazmunla mevasin totgin,
Hukm-u masalalar, nizomdan madad olgin Ism-u nisbat, fazlga suyanib, yordam olgin.
Sharh:Bu baytda arab tilshunosligidagi sarf ilmiga oid 10 ta sosiy unsur she’riy shaklda
ifodalangan. Bu 10 unsur har bir ilmda bo‘lishi kerak bo‘lgan boshlang‘ich tushunchalardir. Har
qanday ilm, jumladan sarf ilmini ham 10 ta boshlang‘ich asosiy jihati bor. Ularni bilish-ilmga
kirishning birinchi bosqichidir.
1.Ta’rif (
دح
), 2. Mavzu (
عوضوم
), 3. Samara (
ةرمث
), 4. Hukm(
مكح
), 5. Masalalar (
لئاسم
), 6. Nisbat
(
هبسن
), 7. Fazilat (
لضف
), 8. Manbasi (
دادمتسا
), 9. Asoschisi(
عضاو
), 10. Ilm nomi (
مسا
).
Chegara-ilmning Ta’rifi: Sarf ilmi so‘zlarning shakli va tuzilmasi bilan bog‘liq
bo‘lgan o‘zgarishlarni o‘rganuvchi fandir. Bu ilmda o‘rganiladigan asosiy mavzular:
mujarrad va mazid, i’lol, ibdal, qalb, hazf, ishtiqoq kabi tushunchalar
o‘ganiladi.Ushbu bayt sarf ilmi o‘rganmoqchi bo‘lgan kishi uchun esda saqlashga
yengil,lekin mazmunan chuqur she’rdir. U orqali siz sarf ilmining nima ekanligini, nima uchun
kerakligini, qayerdan olinganini, nimalarni o‘rganishini va bu limning qanday foyda berishini
umumiy tarzda tushinib olasiz.
Ushbu ikki qator bayitga tafsilot berib Ibn Hojib shunday degan:
"ٍبارعإب تسيل يتلا ِمِلكلا ِةَيِنبَأ ُلاوحأ اهب ُفَرعُي ٍلوصُأب ٌملِع" : بجاحلا نبا لاَق
Bu ilm (Sarf ilmi) I’robga ta’luqli bo‘lmagan, so‘z tuzilishining holatlarini bilish imkonini
beruvchi, asoslarni o‘rgatuvchi, o‘rganuvchi ilmdir
.
Ibn Hojib so‘zlaridan ko‘rinib turibdiki Sarf ilmi Nahv ilmidagi so‘zlarni oxirgi I’roblariga
ta’luqli bo‘lmagan ilmdir, Sarf ilmi shunday bir ilmki so‘zlarni tuzilish holatlarini bilishga
yordam beradi.
ملع دعاوق: ْيأ .))ٍلوصُأب ٌملع((هلوقف
.فيرصتلا
هلوقو
:
فرعي
اهب
لاوحَأ
ةينبأ
َِّملكلا
.
َّْيأ
:
فرعي
اهب
تائيه
َِّتاملكلا
ةيبرعلا
نم
ثيح
تاكرحلا
تاناكسلاو
و
ددع
فورحلا
و
5
بيترتلا
U shunday dedi: ((Aslga oid bilim)) ya'ni: Tasrif ilmining qoidalaridur
Ya'ni: soʻzlarining shakillari harakatlari va sukunlari, harflar soni va tartib nuqtai
nazaridan qanday boʻlishini aniqlashga xizmat qiladi.
Va ya’na: Arab Jome’u Durus kitobida shunday deyiladi.
فيرصت
َّ لاعفلاا
فيرصتلا
َّ ةغل
:
و، ُرييعتلا
هنم
فيرصت
َّْيأ،حايرلا
:
اهرييغت
:
و
احلاطصاو
:
وه
َُّملعلا
َِّماكْحَأب
َِّةَينِب
ةملكلا
,
امبو
اهفرحلأ
نم
َّ ةلاصَأ
َّ ةدايزو
,
َّ ة ح ِصو
َّ للاعإو
و
َّ لادبا
و
َِّهبش
6
كلذ
Tasrif ilmi lug’aviy jihatdan “O‘zgarish” degan ma’noni beradi. Misol uchun: “Shamollarning
o‘zgarishi” degan iboradagi kabi. Ilmiy istilohda esa, tasrif- bu so‘z shaklining tuzilishiga oid
hukumlar bilan shug’illanuvchu ilm bo‘lib, unda so‘zning harflar asli (ya’ni ildiz harflar) mi yoki
qo‘shimchami, sog’lom (ya’ni o‘zgarmaydiganmi yoki o‘zgaruvchi) mi
(harflarning
almashtirilishi, tushirilishi, o‘zgarishi kabi holatlar) ekanligi o‘rganiladi.
Sarf ilmi Nahv ilmidan ajratiladi, chunki tasrif ilmi so‘zlarning bosh va o‘rta qisimlarini
o‘rganadi.
4
Abu Ziyod Muhammad ibn Said Buhayriyyun "فيرصتلا ملع يف ساسلأا و ءانبلا نتم" 1.b.
5
Abu Ziyod Muhammad ibn Said Buhayriyyu "فيرصتلا ملع ىف ساسلأا و ءانبلا نتم" 1.b.
6
MustafoَّG‘alayoyniَّ"ةيبرعلا سوردلا عماج" 188.b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
72
Nahv ilmi bo‘lsa so‘zlarning oxirgi qismini I’rob ba Bino jihatidan tadqiq qiladi.Ba’zan
Tasrif va Nahv o‘zaro bog’liq bo‘lishi mumkin, lekin bu bog’liqli i’rob va binonuqtai nazaridan
emas, balki idg’om yoki ikki sukunli harflardan birini tushirish kabi jihatidan bo‘ladi.
Zanjoniy aytadiki:
7
.يقيبطتلا يلمعلا ُّدحلا اذه و )اهب لاإ ُلصحت لا ٍةدوصقم ٍناعامل ةفلتخم ٍةلثمأ يلإ ِدحاولا ِلصلأا ليوحت وه( :ُّيناجنزلا لاق
Bu bitta asldan, turli ma’no ifodalash uchun zarur bo‘lgan turli shakillarni
hosil qilishdir va bu (
دحلا
) Had amaliy va tatbiqiy darajadir (yoki chegaradir).
Va uning aytishi oʻyicha" oʻzgarish bir asldan boʻladi" Ya'ni: Har bir asillik oʻzgarishlikka
qodirdir, Basraliklarning mazhabiga koʻra hosilaviy soʻzlarning asosi boʻlgan masdarni ham
unga nisbatan yasalgan ismni ham, ikkilik va koʻplikdagi ismni ham, kichraytirib yasaladigan
ismni ham oʻz ichiga oladi, bu barchasi " asl bitta " degan soʻz ichiga kiradi.
Ya’ni: Asl bitta so‘z o‘zgarishlikka qodir va undan ikkilik, ko‘pik,kichraytirib yasaladigan
ismlar yasaladi.
ٍةدوصقَم ٍناعمل ٍةفلتخم ٍةلثمأ ىلإ :هلوق و
ب ِرضِا(( رملا و ))ُب ِرضَي(( عراضملا و ))َبَرَض((لوقتف ،ىضاملا هنم ققتشي ردصم اذه ))ٍبْرَض(( :لثم
مسإ و ))
،تافتشملا نم كلذ ريغ ىلإ )) ٌبوُرضَم(( لوعفملا مسإ و ))ٌب ِراَض(( لعافلا
و ،رملأا ريغ عراضملا و ،عراضملا ريغ ىضاملاف ،ىنعم هل اهيلإ لصأ ردصملا و
لعافلا مسا و ، لعاف مسا ريغ رملأا
8
...خلإو ،لوعفملا مسا ريغ
Va uning aytishi boʻyicha: Turli maqsadli manolar uchun, ya’ni biz o‘zimizdan qo‘shimcha
qilib, bir so‘zni biron bir qolipga sola olmaymiz, qolipga solgan taqdirimizda ham undan biron
bir mano anglatishi zarur.
Misol uchun: Urmoq
(
)ٌبْرَض
bu masdar undan moziy olinadi,
َرَض
ب
moziy,
ب ِرضَي
muzore’,
برضا
amr,
براض
ismi foil,
بورضم
ismi maful…
Shuningdek boshqa ishtiqoq (hosilaviy) soʻzlar. Masdar asl bir soʻzdir va aytib oʻtilgan
misllorning har biri alohida ma'noga ega; oʻtgan zamon hozirgi zamondan farq qiladi, hozirgi
zamon buyruq shaklidan farq qiladi, buyruq shakli, ismi foildan farq qiladi, ismi foil, ismi mafuldan
farq qiladi va hakazo...
)اهب لاإ لصحت لا (:هلوق و
لا يناعملا لصحت لا :ينعي
.ةعونتملا ةلثملأا هذهب
Va uni soʻzi boyicha: U faqat shu bn hosil b‘ladi.
Ya'ni: "Ma'nolar faqat shu turli misollar bilan hosil bo‘ladi". Boshqachasiga boʻlmaydi,
yuqorida aytib o‘tganimizday bir asliy kalimani ishtiqoq qilar ekanmiz undan ko‘zlangan ma’no
kelib chiqishi kerak.
)فيرصتلا ملع يف فيرعتلا زاجيإ ( ةمدقم يف كلام نبا لاق
Ibn Molik (Ijoza ta'ri fi ilm tasrif) kitobi muqaddimasida shunday deydi.
حنلا باوبأ نم حتفي و ،ةيبرعلا مكحلا حوض و هيلع فقوتي و ،ةيلعلا مامهلا هيلا فوشتت ملع فيرصتلا نإف"
ام و
ناك
لاامجم ناك ام هلوصا نم ل صفيو ،لافقم
.
Shunday qilib tasrif ilmi yuksak himmat egalari intiladigan ilm boʻlib arobiy hukumlarining
ravshanligi unga bog‘liqdir, ilgari berk boʻlgan nahv eshiklarini ochadi va mujmal bo‘lgan
asoslarini tafsiloti bilan bayon qiladi.
Aslida muammo nimadan iborat edi? Muammo shundan iborat ediki biz Sarf va Nahv
ilmlarini vazifalariga ko‘ra bir biridan ajrata olmasligimizda. Nahv ilmi so‘zlarning oxirgi
I’roblarini o‘rgansa Sarf ilmi esa asl bir so‘zdan ishtiqoq qilinib, turli ma’nodagi so‘zlarni
7
Abu Ziyod Muhammad ibn Said Buhayriyyu " فيرصتلا ملع ىف ساسلأا و ءانبلا نتم"1.b.
8
Abu Ziyod Muhammad ibn Said Buhayriyyu " فيرصتلا ملع ىف ساسلأا و ءانبلا نتم"
2.b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
73
shakillanishi, ikkilik, ko‘plik, kichraytirib ishlatilishi va ularni vazinlarga solib, asl bir so‘zdan
turli ( maqsadli) ma’nodagi kalimalarning paydo bo‘lishi edi. Biz bu muammoni qisman bo‘lsada
bartaraf qilib, Nahv va Sarf ilmlarini vazifalariga ko‘ra ajratib oldik.
Xulosa qilib shuni aytish joizki
, Sarf ilmi arab tili grammatikasining asosiy tarmoqlaridan
biri bo‘lib, so‘zlarning morfologik o‘zgarishlarini, so‘z yasalishi va shakllanish qonuniyatlarini
o‘rganadi. Ushbu ilm arab tilshunosligi, ayniqsa, Qur’on tilini to‘g‘ri tushunish va sharhlash,
hadislarni anglash hamda adabiyot va she’riyatni o‘zlashtirish uchun muhim ahamiyatga ega.
Maqolada sarf ilmining asosiy nazariy jihatlari va ularga asoslangan klassik asarlar tahlil
qilinadi.
Sarf ilmi arab tilining eng muhim va zaruriy sohalaridan biri hisoblanadi. Sarf ilmida
so‘zlarning shakllanishi, o‘zgarishi, ishtiqoqi hamda tovush o‘zgarishlari kabi murakkab
jarayonlar o‘rganiladi. Ayniqsa, iboralar va harakatlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi orqali matn
mazmunini chuqur anglashda sarf ilmining ahamiyati o‘rganilib chiqiladi. Bugungi kunda arab
tilini o‘rganish jarayonida sarf ilmi yetarli darajada o‘zlashtirilmayotgani kuzatilmoqda. Bu esa
Qur’on va sunnat matnlarini to‘g‘ri tushunishda, arab tilidagi adabiy va ilmiy manbalarni tahlil
qilishda muammo tug‘dirmoqda. Shuningdek, nahv ilmi bilan farqlanishi yoki ba’zan chalkash
tushunilishi ham o‘quvchilar orasida Sarf va Nahv ilmini bir biridan ajrata olmaganli uchun
ba’zi o‘rinlarda noaniqliklarga sabab bo‘lmoqda. Mazkur muammoning yechimi sifatida ushbu
maqolada sarf ilmiga alohida e’tibor qaratildi, uni amaliy misollar bilan o‘rganilib chiqildi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abu Ziyod Muhammad ibn Said Buhayriyyu
.
"فيرصتلا ملع ىف ساسلأا و ءانبلا نتم"
– Livan,
2011.
2.
Abu Fath Nosiruddin Almutarriziy
."حابصملا "
– Livan: Resalah Nashiryoti, 2011.
3.
Mustafo G‘alayoyni.
" ةيبرعلا سوردلا عماج"
– Livan: Resalah Nashiryoti, 2010.
4.
Mamatoxunova,Sh va M,Mirziyotov.
“Arab Filologiyasiga Kirish”
– Toshkent, 2010.
5.
Nosirova, M.
“Tilshunoslik Bilimlar Tarixi”
– Toshkent: Navzo‘z Nashiryoti, 2019.
6.
S, Usmonov.
“Umumiy Tilshunoslik”
– Toshkent: O‘qituvchi Nashiryoti, 1972.
