YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
63
O‘ZBEK VA RUS ADABIYOTIDA XAT MOTIVINING QIYOSIY TAHLILI
Boltayeva Iroda
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogka instituti
Turkiy tillar fakulteti o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379563
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va rus adabiyotidagi xat motivi badiiy-funksional
vosita sifatida tahlil qilinadi. Xat obrazlar o‘rtasidagi munosabatni rivojlantirish, konfliktni
yuzaga chiqarish, syujet burilishini yaratish vositasi sifatida ikki adabiyotda qanday
qo‘llanilishi qiyosiy jihatdan o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Xat motivi, adabiy syujet, konflikt, badiiy vosita, qiyosiy tahlil, o‘zbek
adabiyoti, rus adabiyoti, obrazlararo munosabat.
Adabiy matnda xat motivi asosan syujetni rivojlantirish, konflikt yaratish va obrazlarning
psixologik holatini ochishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir milliy adabiyotda bu motiv o‘ziga xos
ma’no yuklaydi. O‘zbek va rus adabiyotida ham xat vositasi orqali ichki iztirob, jamiyat bosimi,
munosabatlar inqirozi yoki dramatik yechimlar ifoda etiladi. Ushbu maqola mazkur ikki
adabiyotda xat motivining qo‘llanish uslublari va estetik-funksional farqlarini qiyosiy tahlil
qilishga qaratilgan. Adabiyotda xat motividan foydalanish yozuvchilarning o‘z asarlarida ma’no
ifodalash va his-tuyg‘ularni uyg‘otishda qo‘llaydigan keng tarqalgan va kuchli vositadir. Bu
inshoda men o‘zbek va rus adabiyotida boy tarix va o‘ziga xos istiqbolga ega bo‘lgan ikki xil
adabiy an’anadagi xat motivining qo‘llanishini o‘rganaman va qiyoslayman. O'zbek adabiyotida
ishq, yo'qotish, sog'inch mavzularini o'rganishda xat motivi ko'p bilishda. Atoqli o'zbek shoiri
Hamza Hakimzoda Niyoziy ijodi bunga misol bo'lib, uning she'riyatida oshiqlarning bir-biriga
yozgan maktublari ko'p bor. Bu xatlar aloqa va his-tuyg'ularni ifodalash vositasi bo'lib xizmat
qiladi, ular ko'pincha shaxsan aytilmaydi. Xatlar yaqinlik va zaiflik tuyg'usini qahramonlarning,
o'quvchilarga his-tuyg'ularini chuqur shaxsiy tarzda uning yaratish yaratadi. O‘zbek
yozuvchilarining asarlarida xat ko‘pincha:
Ichki pushaymon
yoki
kechirim so‘rash
vositasi;
Sevgi, sadoqat, iztirob
ifodasi;
Ijtimoiy bosim va oilaviy to‘qnashuvlar
ni ko‘rsatish vositasi sifatida ishlatiladi.
Misollar:
Abdulla Qodiriy – “O‘tkan kunlar”
: Kumush va Otabek o‘rtasidagi xatlar ularning
ruhiy kechinmalarini ochib beradi. Xatlar orqali konflikt chuqurlashadi va tragik halga yetadi.
Erkin Vohidov – “Xat” she’ri
: xat – kechikkan kechirim, o‘tgan hayotga achinish ramzi. Rus
adabiyotida xat motivi hissiyotlarni etkazish va hikoya qilish uchun xuddi shunday tarzda
qo'llaniladi. Aleksandr Pushkinning “Yevgeniy Onegin” epistolyar romani bunga yorqin
misoldir. Ushbu asarda titul qahramoni Yevgeniy Onegin va yosh Tatyana o'rtasidagi xatlar
syujetni rivojlantirish va ularning munosabatlarini o'rganish uchun markaziy mexanizm bo'lib
xizmat qiladi. Maktublar qahramonlarning ichki fikrlari va his-tuyg'ularini ochib beradi, drama
va taranglik tuyg'usini yaratadi, bu esa hikoyani oldinga suradi. O'zbek va rus adabiyotida har
qanday motivning o'xshashliklarga qaraganda, farqlar ham mavjud. asosiy farqlardan biri bu
asarlar madaniy kontekstdir. O'zbek adabiyotida ko'pincha O'rta Osiyo jamiyatining an'ana va
qadriyatlari aks ettirilib, or-nomus, oila, e'tiqod kabi mavzularga e'tibor berish. Bundan farqli
o'laroq, rus adabiyoti sevgi, o'ziga xoslik va ekzistensial savollarning universal mavzularini
o'rganishga intiladi. Rus adabiyotida xat motivi ko‘pincha:
Syujetdagi burilish
yaratish;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
64
Ichki dramatizmni chuqurlashtirish
;
Obrazlararo ziddiyat
ni keskinlashtirish uchun xizmat qiladi.
Misollar:
F.M. Dostoyevskiy – “Jinoyat va jazo”
: Raskolnikovning onasi va singlisining
xatlari uning psixologik holatini o‘zgartiradi.
A.S. Pushkin – “Evgeniy Onegin”
: Tatyana Oneginga
yozgan xati – sevgi izhori, ammo Onegining rad javobi syujetni fojiali yo‘lga buradi.
Lev Tolstoy
– “Anna Karenina”
: Anna va Vronskiy o‘rtasidagi yozishmalar – fojianing bosqichma-bosqich
ochilishi.
Bu xatlarda psixologik bosim, fojiali yo‘nalish, jamiyat bilan to‘qnashuv asosiy dramatik
kuch sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbek va rus adabiyotining yana bir farqi bu yozuvning tili va
uslubida. O‘zbek adabiyoti ko‘pincha boy tasvir, lirik til, murakkab she’riy shakllardan
foydalanish bilan ajralib turadi. Rus adabiyoti esa oʻz nasrida toʻgʻridan-toʻgʻri va toʻgʻridan-
toʻgʻri boʻlib, hikoya tuzilishi va xarakter rivojlanishiga eʼtibor qaratadi.
Aspekt
O‘zbek adabiyoti
Rus adabiyoti
Tematik yo‘nalish
Ichki iztirob, sadoqat,
kechirim
Falsafiy konflikt, jamiyat
to‘qnashuvi
Xatning vazifasi
Ruhiy ifoda, iztirob ifodasi
Psixologik tahlil, dramatik
burilish
Syujetdagi roli
Sekin rivojlanish, to‘g‘ri ifoda
Tashqi va ichki
dramatizmga yo‘naltirish
Janr ko‘rinishlari
She’riy, nasriy (roman,
hikoya)
Roman, novella, tragediya
Bunday farqlarga qaramay, xat motivi ham o‘zbek, ham rus adabiyotida kuchli va ko‘p
qirrali vosita bo‘lib qolmoqda. Bu yozuvchilarga murakkab his-tuyg'ularni o'rganish,
personajlarni rivojlantirish va syujetni qiziqarli va samarali tarzda oldinga surishga imkon
beradi. Adabiyotda xatlardan foydalanish personajlar va o'quvchi o'rtasida ko'prik bo'lib
xizmat qiladi, umumiy o'qish tajribasini kuchaytiradigan yaqinlik va aloqa hissi yaratadi.
Hozirgi zamon o‘zbek va rus adabiyotida xat elektron shaklga o‘tgani bilan uning asosiy
badiiy-funksional roli saqlanib qolgan. Zamonaviy roman va hikoyalarda e-mail, SMS yoki
ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalar orqali ham konfliktlar yuzaga chiqmoqda.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, xat motivi o‘zbek adabiyotida ham, rus adabiyotida ham ko‘zga
ko‘ringan va ta’sirchan element hisoblanadi. Ikki an'ana o'rtasidagi madaniy kontekst va
stilistik farqlar ushbu motivdan o'ziga xos tarzda foydalanishni shakllantirishi mumkin bo'lsa-
da, uning universal jozibasi va chuqur his-tuyg'ularni etkazish va jozibali hikoyalarni aytib
berish qobiliyati doimiy bo'lib qoladi. O‘zbek va rus adabiyotida xat motivining qo‘llanishidagi
o‘xshash va farqli tomonlarini o‘rganib, bu adabiy vositaning qudrati va go‘zalligini chuqurroq
anglaymiz. Xat motivi o‘zbek va rus adabiyotida turli badiiy maqsadlarda ishlatilgan bo‘lsa-da,
u har ikki adabiy makonda obrazlararo munosabatlarni ochishda, ruhiy holatni tasvirlashda va
dramatik keskinlik yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbek adabiyotida xat
ko‘proq ichki iztirob va kechirim ramzi bo‘lsa, rus adabiyotida u falsafiy-psixologik
to‘qnashuvlarni ifodalashga xizmat qiladi.
References:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
65
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodiriy A.
O‘tkan kunlar
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2018.
2.
Vohidov E.
Xat
. Tanlangan she’rlar. Toshkent, 2005.
3.
Dostoyevskiy F.M.
Jinoyat va jazo
. Moskva: Eksmo, 2010.
4.
Pushkin A.S.
Evgeniy Onegin
. Moskva: Azbuka, 2012.
5.
Tolstoy L.N.
Anna Karenina
. Moskva: Nauka, 2007.
6.
Eshonqulov A.
Adabiy matnda konflikt turlari
. Toshkent, 2021.
7.
Karimov B.
Qiyosiy adabiyotshunoslik asoslari
. Toshkent, 2020.
8.
Lotman Yu.
Adabiy matn va madaniyat
. Sankt-Peterburg, 1992.
