YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING STRATEGIK
YO‘NALISHLARI VA ISTIQBOLLARI
Xudaybergenova Periyzat Ko’shkinbay qizi
Nizomiy nomidagi TDPU
Maxsus pedagogika va inklyuziv ta’lim fakulteti Logopediya
yo’nalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393590
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim tizimining
shakllanishi va rivojlanish bosqichlari, xususan, "Harakatlar strategiyasi", "2022-2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi" hamda "O‘zbekiston – 2030"
strategiyasi doirasida belgilangan ustuvor vazifalar tahlil qilingan. Tadqiqot inklyuziv ta’limni
amalga oshirishning huquqiy-me’yoriy asoslari, erishilgan yutuqlar, mavjud muammolar va
ularning yechimiga qaratilgan takliflarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, inklyuziv ta’limning
milliy ta’lim tizimidagi o‘rni va uning ijtimoiy ahamiyati baholangan.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, alohida ta’lim ehtiyojlari, Harakatlar strategiyasi,
Taraqqiyot strategiyasi 2022-2026, O‘zbekiston – 2030, ta’lim islohotlari, nogironligi bo‘lgan
bolalar, pedagogik texnologiyalar, ijtimoiy integratsiya, ta'limda tenglik.
Global miqyosda ta’limning barcha uchun ochiqligi va teng imkoniyatlar yaratish
tamoyili tobora mustahkamlanib bormoqda. Bu jarayonda alohida ta’lim ehtiyojlariga ega
bo‘lgan bolalarni umumta’lim tizimiga jalb etish, ya’ni inklyuziv ta’limni joriy etish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Inklyuziv ta’lim – bu nafaqat nogironligi bo‘lgan bolalarni, balki turli
xil o‘quv qiyinchiliklariga duch kelayotgan, ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalar farzandlari, milliy
ozchilik vakillari va boshqa ehtiyojmand guruhlarni ham o‘z ichiga olgan keng qamrovli
yondashuvdir. Uning asosiy maqsadi – har bir bolaning individual xususiyatlari va
imkoniyatlarini hisobga olgan holda sifatli ta’lim olishini ta’minlash, ularning ijtimoiy
integratsiyalashuviga ko‘maklashishdir.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, ta’lim sohasini isloh qilishga, uni
xalqaro standartlarga moslashtirishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. So‘nggi yillarda
inklyuziv ta’limni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu
boradagi sa’y-harakatlar Birlashgan Millatlar Tashkilotining "Nogironlar huquqlari
to‘g‘risida"gi Konvensiyasining (2021-yilda ratifikatsiya qilingan) tamoyillariga hamohangdir.
Mazkur konvensiya inklyuziv ta’lim tizimini barcha darajalarda rivojlantirish majburiyatini
yuklaydi.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni tashkil etish va rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan
qator milliy strategik hujjatlar bu jarayonning izchil va tizimli olib borilishini ta’minlashga
qaratilgan. Xususan, 2017-2021 yillarda amal qilgan "Harakatlar strategiyasi" ijtimoiy sohani,
jumladan, ta’lim tizimini modernizatsiya qilish uchun muhim zamin yaratdi. Undan keyingi
muhim bosqich – "2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi"da inklyuziv ta’limni rivojlantirish aniq maqsad va vazifalar bilan belgilab berildi.
Uzoq muddatli istiqbolga mo‘ljallangan "O‘zbekiston – 2030" strategiyasi esa inklyuzivlikni
jamiyat hayotining barcha jabhalariga singdirish, har bir shaxsning qadr-qimmatini
ta’minlashga asoslangan inklyuziv jamiyat qurishni ko‘zda tutadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
Ushbu ilmiy maqolaning asosiy maqsadi – O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning tashkil
etilishi va rivojlanishini yuqorida qayd etilgan milliy strategiyalar doirasida tahlil qilish, bu
boradagi yutuqlar, dolzarb muammolar va ularni bartaraf etishning ilmiy asoslangan
yechimlarini taklif etishdan iborat. Tadqiqotning asosiy ilmiy savoli quyidagicha:
O‘zbekistonning milliy rivojlanish strategiyalarida belgilangan inklyuziv ta’limga oid
maqsadlar amaliyotda qanchalik samarali ro‘yobga chiqarilmoqda va bu jarayonni yanada
takomillashtirish uchun qanday ilmiy-amaliy choralarni ko‘rish lozim?
Inklyuziv ta’lim muammosi xalqaro miqyosda ham, O‘zbekistonda ham ko‘plab olimlar
va tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Xalqaro tadqiqotlarda T. Booth, M. Ainscow, G. L.
Porter, D. Mitchell kabi olimlarning ishlari inklyuziv ta’limning nazariy asoslari, tamoyillari va
amaliy jihatlarini yoritishga katta hissa qo‘shgan. Ular inklyuzivlikni shunchaki nogironligi
bo‘lgan bolalarni umumiy sinflarga joylashtirish emas, balki butun ta’lim tizimini o‘zgartirish,
barcha o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondiradigan moslashuvchan va qo‘llab-quvvatlovchi
muhit yaratish sifatida talqin etishadi.
O‘zbekistonlik olimlardan M.X. Xolxo‘jayeva, D.A. Abduraxmanova, N.O. Egamberdiyeva,
Sh.Sh. Shomaxmudova va boshqalarning ilmiy ishlarida mamlakatimizda inklyuziv ta’limni
joriy etishning o‘ziga xos xususiyatlari, pedagogik-psixologik jihatlari, kadrlar tayyorlash
masalalari hamda me’yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish yo‘nalishlari tadqiq etilgan.
Ushbu tadqiqotlar O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish uchun ilmiy-nazariy asos
yaratgan.
Ushbu ilmiy tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar va usullardan foydalanildi:
1.
O‘zbekiston Respublikasining inklyuziv ta’limga oid qonun hujjatlari ("Ta’lim
to‘g‘risida"gi Qonun, "Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi Qonun),
Prezident Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, tegishli vazirlik va idoralarning
buyruq va yo‘riqnomalari mazmun-mohiyati chuqur o‘rganildi.
2.
"Harakatlar strategiyasi", "2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi" va "O‘zbekiston – 2030" strategiyasining inklyuziv ta’limga oid
bandlari, maqsad va vazifalari, kutilayotgan natijalari va indikatorlari tizimli ravishda tahlil
qilindi.
3.
Turli strategik hujjatlarda inklyuziv ta’limga bo‘lgan yondashuvlarning evolyutsiyasi,
shuningdek, O‘zbekistonning bu boradagi tajribasi xalqaro ilg‘or tajribalar bilan qiyoslandi.
4.
Inklyuziv ta’limga jalb qilingan bolalar soni, maxsus pedagoglar, resurs markazlari
faoliyati, moddiy-texnik ta’minot darajasi kabi statistik ko‘rsatkichlar Davlat statistika
qo‘mitasi va tegishli vazirliklar ma’lumotlari asosida tahlil qilindi.
5.
Inklyuziv ta’lim sohasidagi mutaxassislar, pedagoglar, ota-onalar va NNT vakillari
o‘rtasida so‘rovnomalar o‘tkazish va ekspert intervyulari olish orqali mavjud holat va
muammolar chuqurroq o‘rganilishi mumkin (bu usul maqola uchun qo‘shimcha ma'lumot
beradi).
6.
To‘plangan ma’lumotlar umumlashtirilib, tizimlashtirildi va inklyuziv ta’limni
rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar va takliflar ishlab
chiqildi.
Tadqiqot jarayonida obyektivlik, tizimlilik, komplekslilik va tarixiylik tamoyillariga amal
qilindi.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar
natijasida quyidagi muhim o‘zgarishlar va yutuqlarga erishilmoqda:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi (2020) va "Nogironligi bo‘lgan
shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi (2020) qonunlarida inklyuziv ta’limning huquqiy asoslari
aniq belgilab berildi. Prezidentning 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-sonli "Alohida ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori inklyuziv ta’limni amaliyotga joriy etishning muhim
mexanizmlarini yaratdi. Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari va vazirliklar tomonidan
qabul qilingan normativ hujjatlar bu sohadagi ishlarni tartibga solishga xizmat qilmoqda.
"Harakatlar strategiyasi" (2017-2021)da
ijtimoiy sohani modernizatsiya qilish,
aholining zaif qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash va ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan bo‘lib,
inklyuziv ta’limni rivojlantirish uchun poydevor yaratdi. Garchi inklyuziv ta’lim alohida
yo‘nalish sifatida ajratilmagan bo‘lsa-da, nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini
ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar belgilandi.
"2022-2026
yillarga
mo‘ljallangan
Yangi
O‘zbekistonning
taraqqiyot
strategiyasi"
ning 4-ustuvor yo‘nalishi – "Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini
rivojlantirish" doirasida 65-maqsad – "Inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish" alohida
belgilangan. Unda:
o
Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarni umumta’lim maktablariga qabul qilish
ko‘rsatkichlarini 2026 yilgacha 50 foizga yetkazish;
o
Umumta’lim maktablarida inklyuziv sinflar uchun zarur shart-sharoitlar (panduslar,
maxsus partalar, o‘quv qurollari, moslashtirilgan dasturlar) yaratish;
o
Pedagog kadrlarni inklyuziv ta’lim metodologiyalari bo‘yicha tayyorlash va malakasini
oshirish tizimini takomillashtirish;
o
Inklyuziv ta’lim resurs markazlari tarmog‘ini kengaytirish va faoliyatini samarali yo‘lga
qo‘yish kabi aniq vazifalar qo‘yilgan.
"O‘zbekiston – 2030" strategiyasida
"inson qadri uchun" tamoyili asosida
inklyuzivlikni jamiyatning barcha sohalariga, jumladan, ta’limning barcha bosqichlariga
(maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim) to‘liq joriy etishni
ko‘zda tutadi. Bunda nafaqat infratuzilmani moslashtirish, balki inklyuziv madaniyatni
shakllantirish, stereotiplarni bartaraf etish, har bir shaxsning individual ehtiyojlarini
maksimal darajada qondirishga qaratilgan kompleks yondashuv ilgari surilgan.
-
So‘nggi yillarda umumta’lim maktablarida inklyuziv sinflar soni va ularga jalb qilingan
alohida ehtiyojli bolalar soni ortib bormoqda. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ham
inklyuziv guruhlar tashkil etilmoqda. Pedagog kadrlarni inklyuziv ta’lim bo‘yicha qayta
tayyorlash va malakasini oshirish kurslari muntazam o‘tkazilmoqda. Oliy pedagogik ta’lim
muassasalarining o‘quv dasturlariga inklyuziv ta’lim modullari kiritilmoqda. Inklyuziv ta’lim
resurs markazlari tashkil etish ishlari davom etmoqda. Xalqaro tashkilotlar (UNICEF, UNESCO,
Jahon Banki) bilan hamkorlikda inklyuziv ta’limni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan loyihalar
amalga oshirilmoqda. Jamiyatda inklyuziv ta’limning ahamiyati haqida targ‘ibot-tashviqot
ishlari kuchaytirilmoqda.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni tashkil etish va rivojlantirish borasida muhim qadamlar
qo‘yilgan bo‘lib, bu jarayon milliy strategiyalar bilan mustahkamlanmoqda. Huquqiy-me’yoriy
baza takomillashtirilmoqda, inklyuziv ta’limga jalb qilingan bolalar soni ortmoqda va
jamiyatda bu masalaga bo‘lgan e’tibor kuchaymoqda. Biroq, inklyuziv ta’lim tizimini to‘laqonli
va samarali ishlashi uchun qator tizimli muammolarni hal etish talab etiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonuni. (2020-yil 23-sentabr, O‘RQ-
637).
2.
O‘zbekiston Respublikasining "Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi
Qonuni. (2020-yil 15-oktabr, O‘RQ-641).
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi "O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida"gi PF-4947-
sonli Farmoni.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi "2022-2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida"gi PF-60-sonli
Farmoni.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi "“O‘zbekiston – 2030”
strategiyasi to‘g‘risida"gi PF-158-sonli Farmoni.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktabrdagi "Alohida ta’lim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-4860-sonli qarori.
7.
BMTning Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasi (2006).
