YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
32
BOLA HUQUQLARINI HIMOYA QILISHNING DOLZARB TOMONLARI VA
TAHLILI
Xusanova Surayyoxon G'aybulla qizi
Farg'ona viloyati Dang'ara tumani
Farg'ona davlat universiteti Tarix fakulteti
Yurisprudensiya yo'nalishi 2-bosqich talabasi
khusanovasurayyokhan@gmail.com
+998 50 887-74-04
https://doi.org/10.5281/zenodo.15433669
Annotatsiya:
ushbu maqolada bola huquqlarini himoya qilish tizimining huquqiy,
ijtimoiy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida bolalar
huquqlarini ta’minlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar, xalqaro tajriba, mavjud
muammolar va ularni hal etish yo‘llari muhokama qilinadi. Tadqiqotda bola huquqlarini
buzilishi holatlari, bu boradagi institutsional mexanizmlar samaradorligi, shuningdek, ijtimoiy
ong va huquqiy madaniyatning o‘rni o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
bola huquqlari, himoya tizimi, huquqiy mexanizm, xalqaro konvensiyalar,
ijtimoiy adolat, bola manfaatlari, milliy qonunchilik.
Yosh avlodni erkin, demokratik va insonparvarlik ruhida tarbiyalash, ularni komil inson
ruhida o‘stirish va ularning huquq va erkinliklarini himoya qilish va ta’minlab borish fuqarolik
jamiyatiga asoslangan demokratik, huquqiy davlatni qurishni o‘z oldiga maqsad qilib olgan har
bir jamiyat uchun juda ham muhim va dolzarb ahamiyat kasb etadi. Barcha demokratik
davlatlar kabi, mazkur masala, ya’ni yosh avlodni tarbiyalash, aholida esa bola huquqlari
sohasidagi huquqiy madaniyatni shakllantirish masalasi, O‘zbekiston uchun ham muhim va
dolzarb masala hisoblanadi.
Bola huquqlarini ta’minlash – har qanday demokratik jamiyatning asosiy ustunlaridan
biridir. Chunki bola – jamiyatning ertangi kuni, mamlakat taraqqiyotining davomchisi
hisoblanadi. Bola huquqlarining kafolatlanishi va himoya qilinishi esa, nafaqat huquqiy tizimda,
balki ijtimoiy va siyosiy hayotda ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Jahon hamjamiyatida
bola huquqlarini himoya qilish bo‘yicha bir qator xalqaro konvensiyalar qabul qilingan bo‘lsa-
da, ularni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish va amaliyotda samarali qo‘llash hali ham
dolzarb bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasi tomonidan ham so‘nggi yillarda bola
huquqlarini himoya qilish borasida muhim tashabbuslar ilgari surilib, xalqaro huquqiy
normalar milliy tizimga joriy qilinmoqda.
Bola huquqlari deganda bolaning yashash, rivojlanish, ta’lim olish, sog‘liqni saqlash,
zo‘ravonlikdan himoyalanish, oilada yashash va fikr bildirish huquqlari tushuniladi. Ushbu
huquqlar BMTning 1989 yildagi “Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasi”da
mustahkamlangan.
O‘zbekistonda ushbu Konvensiya 1992 yilda ratifikatsiya qilingan bo‘lib, u asosida qator
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi
Qonun (2008 yil), “Vasiylik va homiylik to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, Bolalar ombudsmani
instituti faoliyati bu sohada muhim qadamlar bo‘ldi.
Ammo amaliyotda bola huquqlarining buzilishi holatlari hamon uchrab turadi. Jumladan,
maktabda o‘quvchilarga nisbatan psixologik zo‘ravonlik, oilaviy muammolar, bolaning
mehnatga majburlanishi, uysizlik va ekspluatatsiya kabi holatlar mavjud. Shu bois, mavjud
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
33
qonunchilikni yanada takomillashtirish, profilaktika choralarini kuchaytirish, hamda aholining
huquqiy madaniyatini oshirish zarurati mavjud.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bola huquqlarining buzilishi holatlari ko‘pincha quyidagi
omillar bilan bog‘liq:
1.
Huquqiy savodsizlik
– Ota-onalar va pedagoglar tomonidan bola huquqlari yetarli
darajada bilinmaydi.
2.
Ijtimoiy-iqtisodiy muammolar
– Qashshoqlik, ishsizlik, migratsiya bolalarning yashash
va rivojlanish huquqlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
3.
Institutsional zaiflik
– Bola huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar faoliyatida
muvofiqlashtirilmaganlik mavjud.
4.
Madaniy stereotiplar
– Ayrim hollarda bolaga nisbatan zo‘ravonlik “tarbiya” vositasi
sifatida qabul qilinmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bola huquqlarini to‘laqonli ta’minlash uchun nafaqat
qonunchilikni kuchaytirish, balki ularning ijrosini monitoring qilish, ommaviy axborot
vositalari orqali targ‘ibot ishlarini kuchaytirish zarur.
“Azal-azaldan har qaysi ota-ona o‘z bolasining sog‘lom va barkamol, aql-zakovatli, baxtli
bo‘lishini istaydi. Shunday farzandni voyaga yetkazish, uning hayotda munosib o‘rin egallashiga
erishish – ota-onaning eng ulug‘, eng muqaddas orzusi, desak, ayni haqiqatni aytgan bo‘lamiz.
Ayni vaqtda bugungi shiddatli zamon, hayotning o‘zi yosh avlod tarbiyasi borasida oldimizga
yangi-yangi, o‘ta muhim va dolzarb vazifalarni qo‘ymoqda”. Yosh avlod tarbiyasi O‘zbekiston
uchun yana shunisi bilan ham hayot-mamot masalasi hisoblanadiki, mamlakatimiz aholisining
40%ni 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar, 60%ni 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi. Shu
sababli, inson huquqlari va erkinliklari sohasidagi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bolalar
va yoshlarning jismoniy, intellektual va ma’naviy rivojlanishi uchun qulay va eng yaxshi
sharoitlarni yaratish, shuningdek ko‘p bolali oilalarni, yetim bolalarni va oila muhitidan
mahrum bo‘lgan bolalarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash hisoblanadi.
Xulosa
qilib aytadigan bo’lsak, bola huquqlarini himoya qilish nafaqat davlatning, balki
har bir fuqaroning burchi hisoblanadi. Mavjud qonunchilik bazasi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa-
da, uning amaliy ijrosi, nazorat va monitoring mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda. Bolalar ombudsmani faoliyatining kuchaytirilishi, ta’lim tizimida huquqiy
tarbiyaning kengaytirilishi va mahalla darajasida bolalarning manfaatlarini himoya qilish
mexanizmlarining joriy etilishi kelajak avlodning huquqiy himoyasini ta’minlaydi. Davlat va
fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi hamkorlik bu borada muhim rol o‘ynaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlari kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni, 2008 yil.
2.
BMTning “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiyasi, 1989 yil.
3.
Karimova M. “Bola huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslari”, Toshkent, 2020.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi axborotlari, 2023, №4.
5.
Bolalar Ombudsmanning yillik hisobotlari, 2021–2023 yillar.
6.
UNICEF hisobotlari: “Children in Uzbekistan – 2022 overview”.
7.
Islomova G. “Oila va bola huquqlari sotsiologiyasi”, Samarqand, 2019.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
34
8.
“Inson huquqlari va bolalar himoyasi: xalqaro tajriba va milliy model”, Ilmiy-amaliy
to‘plam, 2022.
9.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYING SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology and
Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
10.
Toshpo‘latov
,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры, 3(5 Part 2), 170–178.
11.
Temirov, J. ., & Toshpo‘latov , A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
12.
Umarova , G. ., & Toshpoʻlatov , A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi
texnikasi sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
13.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
14.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
15.
https://elibrary.sammu.uz/uploads/books/Uzbek%20tilidagi%20adabiyotlar/Pediatriy
a/1-Bola%20huquqlari.pdf
