YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR JORIY ETISH
ORQALI YO‘LOVCHILARGA QULAYLIK YARATISH
Kurambayev Alisher Saburbayevich
Transport universiteti v. b dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15486887
Annotatsiya:
Mazkur maqolada temir yo‘l transportida raqamli texnologiyalarni joriy
etishning ahamiyati, mazmuni hamda yo‘lovchilar uchun yaratayotgan qulayliklari ilmiy
nuqtai nazardan ko‘rib chiqilgan. Raqamli yechimlar yordamida chipta xarid qilish,
yo‘nalishlarni rejalashtirish, xizmatlar haqida ma’lumot olish hamda davlat miqyosida
transport infratuzilmasini takomillashtirish kabi masalalarning samarali yo‘llari tahlil etiladi.
Maqolada O‘zbekiston temir yo‘llarida raqamlashtirish jarayonining dolzarbligi, natijalari va
istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Xususan, yo‘lovchilar komfortini oshirish, tejamkorlikni
kuchaytirish, xavfsizlik darajasini yaxshilash va transport sohasidagi innovatsion rivojlanish
omillari ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, temir yo‘l transporti, yo‘lovchi xizmati,
innovatsiya, raqamlashtirish, infratuzilma, zamonaviy ilovalar, O‘zbekiston, qulaylik, iqtisodiy
samaradorlik.
Temir yo‘l transporti iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning muhim tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. Mamlakatlararo savdo aloqalarini kengaytirishdan tortib, ichki logistika
tizimlarini takomillashtirishgacha bo‘lgan jarayonlarda temir yo‘l transporti ishtirok etadi.
Shu sababli, so‘nggi yillarda transport sohasidagi raqamli texnologiyalarni rivojlantirish va
ularni turli bosqichlarda joriy etish masalasi global darajada dolzarb bo‘lib bormoqda.
Xususan, O‘zbekistonda ham transport infratuzilmasini raqamlashtirish borasida keng
ko‘lamli islohotlar amalga oshirilayotgani e’tiborga loyiqdir.
Raqamli texnologiyalar, avvalo, yo‘lovchi bilan bevosita muloqot qiluvchi xizmatlar
sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, onlayn-chipta sotish platformalari,
mobil ilovalar, elektron to‘lov tizimlari yo‘lovchilarga vaqtni tejash, transport vositalaridagi
joylarni oldindan band qilish va to‘lovni masofadan turib amalga oshirish kabi qulayliklarni
taqdim etadi. Bunday elektron xizmatlar orqali yo‘lovchilar real vaqt rejimida poyezdlar
jadvalini kuzatish, ularning kechikish yoki bekatdagi to‘xtash vaqtlari haqida aniq ma’lumot
olish imkoniga ega bo‘ladilar. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar yoki rasmiy veb-saytlar
orqali xabar berish mexanizmlari yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatish jarayonida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan noqulayliklar va muammolarni tezda bartaraf etish uchun xizmat qiladi.
Ayni paytda temir yo‘l tizimini raqamli transformatsiya qilish jarayonida internet
tarmog‘i sifatli ishlashini ta’minlash, yuqori tezlikdagi ma’lumot almashinuvini yo‘lga qo‘yish
ham muhimdir. Buning uchun poyezdlarning o‘zida va vokzallarda raqamli axborot taxtalari,
elektron tablolar va mobil Internet aloqasi bo‘lishi lozim. Ushbu infratuzilmani yo‘lga qo‘yish
orqali yo‘lovchilar nafaqat tezkor ma’lumot olish, balki safar davomida ish yoki hordiq
maqsadida Internetdan bemalol foydalanish imkoniyatiga ham ega bo‘ladi. Natijada,
zamonaviy yo‘lovchi temir yo‘l transportida nafaqat manzilga etib borish, balki yo‘l davomida
onlayn xizmatlardan, masalan, videoaloqa yoki elektron tijoratdan ham foydalanishni istaydi.
Temir yo‘l transportida raqamli texnologiyalarni joriy etishdan ko‘zlangan yana bir
muhim maqsad – bu xavfsizlik darajasini yaxshilashdir. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari yordamida har bir poyezdning harakatlanish trayektoriyasini nazorat qilish,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
avtomatik boshqarish tizimlarini joriy etish va poyezdlar o‘rtasida xavfsiz masofa saqlanishini
ta’minlash imkoniyati oshadi. Masalan, intellektual boshqaruv platformalarining tatbiq etilishi
orqali poyezdlarning harakatlanish oraliqlari avtomatik tahlil qilinadi, tasodifiy to‘qnashuv
yoki buzilish holatlarining oldi olinadi. Shu bilan birga, real vaqt rejimida temir yo‘l
poligonining holati to‘g‘risida axborot olish va uni tahminiy (predictive) tahlil yordamida
bashorat qilish, texnik xizmat ko‘rsatish vaqtini optimal rejalashtirish imkoniyatlari yaratiladi.
Temir yo‘l transportida zamonaviy raqamli yechimlardan yana biri – bu “aqlli
stansiyalar” konsepsiyasidir. “Aqlli stansiya” nafaqat yo‘lovchi oqimini samarali boshqarishda,
balki energetik resurslarni tejash, xavfsizlikni ta’minlash va vokzal hududida qo‘shimcha
xizmatlarni yo‘lga qo‘yishda ham katta rol o‘ynaydi. Masalan, biometrik nazorat (masalan,
barmoq izi yoki yuzni aniqlash) vositalarini joriy etish orqali ruxsatsiz shaxslarni hududga
kirishdan to‘xtatish mumkin. Videokuzatuv tizimlari, datchiklar va sun’iy intellekt algoritmlari
asosida favqulodda vaziyatlarni aniqlash va ularga zudlik bilan chora ko‘rish samaradorligi
sezilarli darajada oshadi.
Raqamlashtirish jarayonida raqamli xizmatlar nafaqat yo‘lovchilar, balki davlat va
xususiy sektor, xizmat ko‘rsatish korxonalari hamda butun transport-logistika tarmog‘i uchun
qulay shart-sharoit yaratadi. Chunonchi, temir yo‘llar orqali yuk tashish jarayonini real vaqt
rejimida kuzatish, hujjatlar almashinuvi va bojxona nazorati jarayonlarini elektron shaklga
o‘tkazish iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Bu, o‘z navbatida, vagon yoki konteynerlarning
geografik joylashuvini, yetkazib berish vaqtini va yuklarning butligini nazorat qilishda aniqlik
va shaffoflikni ta’minlaydi.
O‘zbekiston temir yo‘llarida raqamli transformatsiya bo‘yicha amalga oshirilayotgan
sa’y-harakatlar doirasida “Uzbekistan Railways” rasmiy mobil ilovasi, onlayn chipta sotish
tizimlari, avtomatlashtirilgan ma’lumotlar bazalari, elektron boshqaruv konsollari kabi
innovatsion dasturiy ta’minot mahsulotlari joriy qilindi. Bu turdagi rivojlanishlar temir yo‘l
sohasini jadal modernizatsiya qilishda muhim ahamiyat kasb etib, yurtimizdagi turizm va
logistika imkoniyatlarini kengaytirishi kutilmoqda. Aytish joizki, prezident Sh.M. Mirziyoyev
rahbarligida transport sohasini raqamlashtirish bo‘yicha belgilab berilgan maqsadlar,
xususan, transport infratuzilmasini rivojlantirish, voyaga yetgan axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish va innovatsion g‘oyalarni tatbiq etish bo‘yicha qator dasturlar
qabul qilingan.
Biroq mazkur jarayon jadal bo‘lishi uchun bir qator omillarni inobatga olish lozim.
Avvalo, yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash, xodimlarni qayta o‘qitish va bu
yo‘nalishda kadrlar malakasini uzluksiz ravishda oshirish zarur. Ikkinchidan, davlat-xususiy
sherikchilik tamoyillari asosida infratuzilma va innovatsion texnologiyalarni joriy etish,
investitsiyalarni jalb qilish bilan bog‘liq masalalar tubdan hal qilinishi lozim. Uchinchidan,
jamiyatda raqamli savodxonlikni oshirish va aholining barcha qatlamlari uchun raqamli
xizmatlardan foydalanishni osonlashtiradigan dasturiy platformalar yaratish muhim.
Shundagina raqamli texnologiyalarni joriy etish natijasida transport sohasidagi barcha
tomonlar – yo‘lovchi, tadbirkor, davlat va xususiy sektor – barobar manfaat ko‘radi.
Xulosa qilib aytganda, temir yo‘l transportida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish
zamonaviy transport tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayon
sohaning iqtisodiy samaradorligini oshirish, yo‘lovchilarga qulay muhit yaratish, texnik
xavfsizlikni mustahkamlash va butun transport-logistika sohasida raqobatbardoshlikni
kuchaytirish imkonini beradi. O‘zbekistonda temir yo‘l transportini raqamlashtirish bo‘yicha
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
139
qilinayotgan ishlar istiqbolda transport xizmatlari sifatini xalqaro talablarga mos darajaga
yetkazishga, kelgusida esa innovatsion texnologiyalarni yanada chuqur joriy etish orqali
mamlakat iqtisodiy taraqqiyotini yanada tezlatishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
Sh.M.
Mirziyoyevning
Oliy
Majlisga
Murojaatnomasi.
2022-yil
28-dekabr.
[Elektron
resurs].
–
Rejim
dostupa:
https://president.uz/uz
2.
Brynjolfsson E., McAfee A. The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a
Time of Brilliant Technologies. – N.Y.: W. W. Norton & Company, 2014. – 306 p.
3.
Asrorov Sh.R. Temir yo‘l transportini raqamlashtirish: nazariya va amaliyot. – Toshkent:
Fan, 2020. – 256 b.
4.
Xodjayev U. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanish omillari // Iqtisod va innovatsiya. –
2019. – №4. – B. 45–53.
