YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
119
O’ZBEK TILINI XORIJLIKLARGA O’RGATISHDA KOMMUNIKATIV
YONDASHUV AHAMIYATI
Usmonova Zamira Jaxongirovna
O’zDJTU o’zbek tili va adabiyoti kafedrasi katta o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15543719
Annotatsiya
Mazkur maqolada o‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatishda kommunikativ yondashuvning
mazmun-mohiyati, afzalliklari va uni samarali tadbiq etish yo‘llari tahlil qilingan. Muallif
kommunikativ metodikada e‘tibor amaliy nutqiy ko‘nikmalarni shakllantirishga, haqiqiy
muloqot muhitini yaratishga, madaniy kontekstni chuqur anglashga qaratilishini ta‘kidlaydi.
Xorijlik talabalar o‘quv jarayonida interaktiv usullar, rolli o‘yinlar va jamoaviy topshiriqlar
orqali tezroq va samarali o‘zbek tilini o‘zlashtirishlari, madaniy muhitga moslashishlari qayd
etiladi. Shuningdek, maqolada motivatsiya omillari, baholash tizimi va zamonaviy raqamli
texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlari haqida so‘z yuritiladi. Muallif kommuniktiv
metodikaning nutqiy kompetensiyani rivojlantirish, o‘zbek tilining lingvistik va madaniy
xususiyatlarini tabiiy ravishda o‘zlashtirishda ustunligi haqida xulosa qiladi.
Kalit so‘zlar
: kommunikativ yondashuv, xorijliklarga o‘zbek tili, amaliy nutqiy ko‘nikma,
interaktiv metodika, madaniy kontekst, motivatsiya.
O‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatish jarayonida kommunikativ yondashuvdan foydalanish,
zamonaviy til o‘qitish metodikasining eng muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida, xorijiy
talabalar, tadqiqotchilar va O‘zbekistonga xizmat safari yoki o‘qish maqsadida keladigan
boshqa guruhlar uchun tilni tez va samarali egallashga ko‘maklashadi. Ushbu yondashuvda
o‘quvchilar real hayotdagi muloqot holatlari orqali o‘z bilim va ko‘nikmalarini
shakllantirishga, shuningdek, interaktiv mashqlar yordamida til kompetensiyasining turli
tomonlarini rivojlantirishga intiladilar. Kommunikativ yondashuv mohiyatan, tilni shunchaki
o‘qish-yozish, tinglab tushunish yoki grammatik qoidalarni o‘zlashtirish vositasi sifatidagina
emas, balki muloqot qilish, ma‘noni ifodalash, o‘zaro tushunishni ta‘minlash uchun eng asosiy
qurol sifatida o‘rganishni talab etadi. Bunday yo‘nalish, xorijliklar orasida o‘zbek tilini faol
ravishda qo‘llash, mustaqil ravishda til amaliyotini rivojlantirish hamda an‘anaviy grammatik
tarjima metodidan farqli o‘laroq, hayotiy ko‘nikmalar bilan integratsiyalash imkonini berishi
bilan e‘tiborlidir.
Kommunikativ yondashuvning asosiy negizlari nutq faoliyatini yanada interaktiv va
mazmunli qilishga qaratilgan bo‘lib, til o‘rganish jarayonida o‘quvchilar uchun turli rollar,
vazifalar, real yoki yaqin real vaziyatlar taqdim etiladi. Masalan, xorijlik talabalarga do‘kon
yoki bozor sharoitida savdolashish, transportda chipta sotib olish, universitetda rasmiy
hujjatlarni to‘ldirish, tanishuv yoki kundalik salom-alik vaziyatlaridagi ifoda va so‘z boyligini
to‘g‘ri foydalanish orqali o‘zlarini o‘zbek jamiyatiga moslashtirish ko‘nikmasi shakllantiriladi.
Bunday mashqlar jarayonida ular faqat so‘z yodlash bilan cheklanmay, balki o‘shanday
vaziyatlarda qanday nutq uslubi maqsadga muvofiq bo‘lishini ham anglashadi. O‘zbek tilining
o‘ziga xos fonetik, leksik va grammatik jihatlari shunday turdagi mashqlar ichida tabiiy
ravishda o‘zlashib boradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
Kommunikativ yondashuvda asosiy e‘tibor talaffuz va fonetik ifodaga qaratilgani sababli,
xorijlik o‘quvchilar o‘zbekcha tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, shevaga xos ohang va urg‘uni
tushuna olish hamda nutq paytida mustaqil ishlatish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Tilning
tabiiy jarayonlarda o‘zlashtirilishi interaktiv metodlar bilan hamohang bo‘lib, guruhdagi
talabalar o‘rtasidagi suhbatlar, jamoaviy topshiriqlar, rolli o‘yinlar, musobaqalar, ijodiy
mashg‘ulotlar yoki matnlarni sahnalashtirish orqali boyitiladi. Ayniqsa, xorijiy talabalarning
o‘zbek jamiyati bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqot qilishiga imkon berish, ular uchun samimiy
muhit yaratish va madaniy kontekstni ham inobatga olish muhimdir. Zero, o‘quvchilar
faqatgrammatik qoidalarni bilish bilangina cheklanmay, balki kundalik hayotda uchraydigan
turli nutqiy o‘zgarishlar, shevada uchraydigan o‘ziga xosliklar va norasmiy suhbatlarda
ishlatiladigan ifodalarga ham duch keladi. Kommunikativ metodika ana shu kontekstual
omillarga e‘tibor berish imkonini beradi.
Shu nuqtayi nazardan, xorijlik talabalar o‘rtasida o‘zbek tilini o‘rganishga bo‘lgan
qiziqishni oshirishda motivatsion omillar ham katta rol o‘ynaydi. Kommunikativ yondashuv,
asosan, interaktivlikka asoslangan bo‘lib, talabalarda mustaqil muloqot qilish, o‘rganilgan
lug‘at va grammatik birliklarni amaliy holatlarda qo‘llash, o‘z fikrini aniq va ravon ifodalash
ko‘nikmasini rivojlantiradi. Mashg‘ulotlar davomida faol ishtirokchilar yuqori natijalarga
erishishlari, muhokama jarayonlarida erkin bo‘lishlari, ijodiy yondashuvni ishga solishlari va
shu orqali o‘zbek tiliga bo‘lgan ishonchlari kuchayishi mumkin. Demak, kommunikatv
yondashuv motivatsiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, xorijlik talabalarning amaliy maqsadlari
va real hayotiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining xorijiy davlatlar bilan har tomonlama
aloqalarni rivojlantirish borasidagi siyosati, shu jumladan, xalqaro talaba almashinuv
dasturlari, iqtisodiy va madaniy hamkorlik loyihalari tobora kengaymoqda. Shunday
sharoitda xorijliklar uchun o‘zbek tilini o‘rgatish ustuvor vazifalardan biriga aylanib, bu
borada yangi metodik ishlanmalar, o‘quv materiallari va qo‘llanmalar paydo bo‘lishi tabiiy.
Xususan, kommunikativ yondashuvni mustahkamlash orqali xorijlik talabalar bilan ishlashda
zamonaviy interaktiv darsliklar, audio va video materiallar, onlayn platformalardan
foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilmoqda. Bu jarayonda, shubhasiz, chet
elliklar o‘quvchilarning yoshi, kasbi, til bilish darajasi, qaysi davlatdan ekanligi, qanday
maqsadda o‘rganayotgani kabi omillar ham e‘tiborga olinishi lozim. Masalan, turizm bilan
shug‘ullanuvchi shaxslar uchun tayyorlanadigan darsliklarda aniq mavzular, qulay ifodalar va
tegishli madaniy kontekst misollari keltiriladi.
Kommunikativ yondashuvni tadbiq etishda dars rejalari, interaktiv mashqlar va
baholash mezonlarini izchil ravishda ishlab chiqish muhim. Buning uchun, avvalo, o‘qituvchi
xorijlik o‘quvchilarning qaysi tilda qanday saviyaga ega ekanligini hisobga olishi, ular o‘zbek
tilidagi dialogik va monologik nutqni qay darajada tushunishi mumkinligini tekshirish, so‘ngra
bosqichma-bosqich qiyinlashib boradigan mashg‘ulotlar rejasini tuzishi zarur. Talabalar dars
mobaynida muloqot madaniyati, odob qoidalari, nutqning ma‘nodorligi va aniq ifoda
uslublarini ham o‘zlashtiradi. Shunday qilib, communicative approach, ya‘ni kommunikativ
yondashuvda, eng avvalo, nutqiy kompetensiyalarni shakllantirish, o‘quvchilarga faqat teoriya
emas, balki amaliy nutqiy tajriba berish ustuvor maqsad qilinadi.
Til o‘qitish jarayonida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv bilan kommunikativ
metodikaning uyg‘unligi ham katta ahamiyat kasb etadi. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvda
har bir o‘quvchining individual xususiyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlari hisobga olinadi. Zero,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
xorijlik talabalar turli madaniy muhit, turli ma‘naviy an‘analar va turli kognitiv xususiyatlarga
ega bo‘lishi mumkin. Shu bois, o‘quvchilarga mustaqil ravishda matn yozdirish, nutqiy
ko‘nikmalarni qo‘llashga undaydigan vaziyatlarni yaratish, ularga til amaliyotini ilg‘or
texnologiyalar yordamida sinab ko‘rishga imkon berish – bularning barchasi kommunikativ
yondashuv doirasida yuqori samara beradi. Agar talaba, masalan, o‘z ona tilida oxirigacha
tushunmagan biror mavzuni o‘zbek tilidagi muhokama yoki munozara orqali yaxshiroq
o‘zlashtira olsa, bu uning kelajakda turli madaniy va ilmiy mavzularda ham samarali suhbat
qura olishiga zamin yaratadi.
O‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatishda kommunikativ yondashuv, o‘qituvchining roli va
ijtimoiy-madaniy kontekstni o‘rganishni ham o‘z ichiga oladi. O‘qituvchi bu jarayonda
yordamchi, ko‘rsatma beruvchi va muloqotni boshqaruvchi sifatida ishtirok etadi, lekin
suhbatning markazida talabalar turadi. Ular bir-birlari bilan til vositasida faol aloqaga kirishar
ekan, bahs-munozara, savol-javoblar, rolli o‘yinlar orqali mustaqil nutq malakalarini
rivojlantiradilar. Shuningdek, o‘quv mashg‘ulotlarida ijtimoiy-madaniy kontekstni e‘tiborga
olish, ya‘ni o‘zbek xalqining urf-odatlari, an‘analari, bayramlari, tarixiy voqealar va zamonaviy
hayot tarzi haqida ma‘lumotlar berish orqali xorijlik talabalarning qiziqishini uyg‘otadi. Ular
tilni o‘rganish bilan birga, madaniyatni anglab yetadilar, so‘zlarning asosiy va ko‘chma
ma‘nolarda ishlatilishini tushunadilar.
Biroq, kommuniktiv yondashuvning yuqori samaradorligini ta‘minlash uchun bir qancha
qiyinchiliklar ham mavjud. Masalan, o‘qituvchining mahorati, guruh yoki sinfdagi talabalar
soni, ularning tayyorgarlik darajasi hamda texnik vositalar bilan ta‘minlanish darajasi muhim
rol o‘ynaydi. Ko‘pincha, o‘qituvchining interaktiv metodlardan foydalana olmasligi yoki
ulardan foydalanish uchun zarur infratuzilmaning mavjud emasligi jarayonni
murakkablashtiradi. Ammo oxirgi yillarda O‘zbekiston oliy ta‘lim muassasalarida xorijliklarga
til o‘rgatishga ixtisoslashgan alohida markazlar tashkil etilayotgani, turli onlayn platformalar
va metodik qo‘llanmalar yaratilayotgani, raqamli texnologiyalar joriy qilinayotgani bu
sohadagi ayrim to‘siqlarni bartaraf etishga xizmat qilmoqda.
Shuningdek, kommunikativ yondashuvda baholash tizimini ham to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish
lozim. An‘anaviy test sinovlari yoki nazorat diktantlari o‘quvchilarning grammatik
savodxonligini yoxud lug‘at boyligini tekshirishi mumkin, ammo ular amaliy nutqiy
kompetensiyani har doim ham to‘liq ko‘rsatib berolmaydi. Shu sababdan, xorijlik talabalarga
nutqiy topshiriqlar berish, masalan, muayyan mavzuda monolog tuzish, intervyu olish, sherik
bilan suhbatlashish yoki guruh oldida taqdimot qilish kabi baholash usullari orqali talabalar
qanday darajada tilni amalda qo‘llay olishlarini ko‘rish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida,
kommunikativ yondashuvning real samaradorligini belgilab beradi.
Kommunikativ yondashuvning afzalliklaridan biri shu ki, u o‘zbek tilining o‘ziga xos so‘z
boyligini jonli va mazmunli ravishda o‘rgatishga imkon beradi. Masalan, turli sohaning
terminlari, kasbiy lug‘at, kundalik hayotdagi iboralar va sinonimik ifodalarni turli vaziyatlarda
yoki rolli o‘yinlarda qo‘llab ko‘rish xorijliklarga lug‘atni hayotiy misollar bilan yodlashiga
ko‘maklashadi. Shuningdek, o‘zbek adabiy tili va shevalari o‘rtasidagi farqlar, rasmiy va
norasmiy uslublar, badiiy va ilmiy uslublar haqida ham tasavvur paydo bo‘ladi. Buning
natijasida, o‘quvchilar o‘zbek tilida turli nutqiy vaziyatlarda maqbul, aniq va madaniy muloqot
qoidalariga rioya qilgan holda gapirishni o‘rganadilar.
Shu tariqa, o‘zbek tilini xorijliklarga o‘rgatishda kommunikativ yondashuvning
ahamiyati, avvalo, nutqiy kompetensiyani rivojlantirish, muloqot qilish mahoratini oshirish va
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
amaliy tajribaga tayanib o‘qitishni ta‘minlash bilan belgilanadi. Bu yondashuv xorijiy
talabalarni o‘zi yashayotgan yoki o‘qiyotgan muhitga tezroq moslashishga, o‘zbek madaniyati
va jamiyati bilan tezda til topishishga zamin yaratadi. Dars jarayonini turli interaktiv usullar
bilan boyitish, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, ijodiy tadqiqot olib borishga undash orqali
o‘qitish samaradorligi ortadi. Natijada, xorijliklar o‘qish mobaynida o‘zbek tili bilan real
hayotiy muloqot tajribasini boshdan kechiradilar, o‘rganilgan ifodalarni darhol sinab ko‘rish
imkoniga ega bo‘ladilar hamda o‘qituvchi va boshqa talabalar bilan fikr almashgan holda tilni
chuqurroq o‘zlashtiradilar. Bularning bari jamuljam bo‘lib, kommunikativ yondashuvning
zamonaviy xorijiy til pedagogikasi ichida eng muhim, istiqbolli va samarali metodlardan biri
ekanligini yaqqol namoyon etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 19-maydagi “Xorijiy Tillarni
o‘rganishni rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-5117-son
qarori.
2.
Telli A. Chet Tillarini O‘qitish Metodikasi: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
– 240 b.
3.
Выготский Л.С. Мышление и реч: психологические исследования. – Москва:
Педагогика, 1982. – 352 с.
4.
Nunan D. Task-Based Language Teaching. – Cambridge: Cambridge University Press,
2004. – 223 p.
