YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
97
MUQIMIY IJODINING ZAMONAVIY OLAMDAGI AHAMIYATI
Kamalova Malika Umidjanovna
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
“Turizm” fakulteti, 2-kurs talabasi
kamalovamalika36@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15541829
Annotatsiya
Ushbu maqola o‘zbek adabiyotidagi muhim shaxs – Muqimiy (1850–1903) ijodining
zamonaviy olamdagi ahamiyatini ijtimoiy, madaniy va axloqiy nuqtai nazardan keng tahlil
qilishga bag‘ishlangan. Maqolada Muqimiy ijodining tarixiy va adabiy konteksti o‘rganilib,
uning asarlarida aks etgan ijtimoiy tanqid, milliy o‘zlik va axloqiy qadriyatlar zamonaviy
jamiyat muammolari bilan bog‘liqligi ko‘rsatiladi. Muqimiy she’rlarida yoritilgan ijtimoiy
adolatsizlik, globallashuv sharoitida milliy o‘zlikni saqlash va axloqiy tarbiya kabi
mavzularning dolzarbligi BMT va UNESCO ma’lumotlari kabi xalqaro manbalar asosida tahlil
qilinadi. Shuningdek, Muqimiy ijodining ta’lim tizimidagi o‘rni, zamonaviy adabiyotga ta’siri
va global miqyosda targ‘ib qilish imkoniyatlari muhokama qilinadi. Maqola Muqimiy
asarlarini zamonaviy texnologiyalar va raqamli platformalar orqali kengroq auditoriyaga
yetkazish bo‘yicha takliflar bilan yakunlanadi. Ushbu tadqiqot o‘zbek adabiyoti merosini
chuqur o‘rganish va uning zamonaviy jamiyatdagi ahamiyatini yoritishga qaratilgan bo‘lib,
adabiyotshunoslar, talabalar va keng o‘quvchilar uchun muhim manba hisoblanadi.
Abstract
: This article is devoted to a broad analysis of the significance of the work of
Mukimiy (1850–1903), an important figure in Uzbek literature, in the modern world from a
social, cultural and moral perspective. The article studies the historical and literary context of
Mukimiy's work and shows how the social criticism, national identity and moral values
reflected in his works are related to the problems of modern society. The relevance of topics
such as social injustice, preservation of national identity and moral education in the context of
globalization, covered in Mukimiy's poems, is analyzed based on international sources such as
UN and UNESCO data. The place of Mukimiy's work in the education system, its impact on
modern literature and the possibilities of its promotion on a global scale are also discussed.
The article concludes with proposals for bringing Mukimiy's works to a wider audience
through modern technologies and digital platforms. This study aims to deeply study the
heritage of Uzbek literature and highlight its significance in modern society, and is an
important resource for literary scholars, students, and the general public.
Аннотация
: Статья посвящена широкому анализу значения творчества Мукими
(1850–1903), важной фигуры узбекской литературы, в современном мире с социальной,
культурной и нравственной точки зрения. В статье рассматривается историко-
литературный контекст творчества Мукими и показывается, как социальная критика,
национальная идентичность и моральные ценности, отраженные в его произведениях,
связаны с проблемами современного общества. Актуальность таких тем, как
социальная несправедливость, сохранение национальной идентичности в условиях
глобализации и нравственное воспитание, затронутых в стихотворениях Мукими,
анализируется на основе международных источников, таких как данные ООН и
ЮНЕСКО. Также будет обсуждаться роль творчества Мукими в системе образования,
его влияние на современную литературу и возможности его продвижения в мировом
масштабе. Статья завершается предложениями по популяризации произведений
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
98
Мукими среди более широкой аудитории с помощью современных технологий и
цифровых платформ. Данное исследование направлено на глубокое изучение наследия
узбекской литературы и выявление ее значения в современном обществе и является
важным источником информации для литературоведов, студентов и широкой
общественности.
Kalit so’zlar
: Muqimiy, o‘zbek adabiyoti, ijtimoiy adolat, milliy o‘zlik, axloqiy
qadriyatlar, ma’rifatparvarlik, ijtimoiy tanqid, globallashuv, zamonaviy jamiyat, o‘zbek tili,
madaniy meros, ta’lim tizimi, adabiy tadqiqot, universal mavzular.
Kirish
: O‘zbek adabiyotidagi muhim shaxslardan biri bo‘lgan Muqimiy (1850–1903)
o‘zining she’riy va nasriy ijodi bilan XIX asr o‘zbek jamiyatining ijtimoiy, madaniy va axloqiy
muammolarini yoritib berdi. Otasi toshkentlik, onasi Oyshabibi xo‘jandlik bo‘lib, Qo‘qonda
yashaganlar. Muqimiy boshlang‘ich ma’lumotni mahallasidagi maktabda olgan. Onasi
Muhammad Aminxo‘jada she’riyatga havas uyg‘otgan. Muqimiy Qo‘qondagi Nodira bino
qildirgan «Moxlar oyim» madrasasida, so‘ng Buxoro madrasalaridan birida o‘qigan (1864—
65; 1875—76). 1876 yilda Qo‘qonga qaytgach, yer qurilishi mahkamasida mirzalik qilgan. 70-
yillar oxirlarida Qo‘qonga qaytgan va ijod bilan shug‘ullangan. Otasi vafotidan so‘ng moddiy
ahvoli og‘irlashgach, «Hazrat» madrasasining kichik bir hujrasiga ko‘chib o‘tgan (1885), butun
umri qashshoklikda kechgan.
Bir necha bor Toshkentga sayohat qilgan (1887—88, 1892), Toshkentdagi yangiliklar
bilan tanishgan. Toshkent madaniy va adabiy hayotini chuqur o‘rgangan. Almaiy, Nodim kabi
ilg‘or ruhdagi ijodkorlar bilan aloqa bog‘lab, ijodiy hamkorlik qilgan. Muqimiy yashab ijod
etgan davr adabiy hayoti murakkab edi. Bunday muhit Muqimiy ijodiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi.
Ijodining ilk davrida qisman shaklbozlik unsurlari, san’atpardozlik mayllariga berilish ham
uchraydi. Lekin tezda bu xil an’analardan voz kechib, jamiyatdagi illatlarga, eskilik aqidalariga
tanqidiy nazar bilan qaradi. Navoiy, Jomiy, Nizomiy va Fuzuliydan o‘rgandi, ular g‘azallariga
muxammaslar bog‘ladi. Jomiyni o‘ziga ustoz bildi. O‘zbek, fors mumtoz shoirlari an’analarini
davom ettirdi.
O‘zbek adabiyotida demokratik yo‘nalishning vujudga kelishi va shakllanishi Muqimiy
nomi bilan bog‘liq. U boshliq Furqat, Zavqiy, Avaz, Komil kabi ilg‘or fikrli shoirlar o‘zbek
adabieti tarixida yangi sahifa ochdilar. Muqimiy lirikasi chuqur optimizm bilan sug‘orilgan,
hayotiylik ushbu lirikaning asosiy va yetakchi xususiyatlaridan. Uning asarlari o‘sha davrning
ijtimoiy-siyosiy muhitini aks ettirish bilan birga, zamonaviy olamda ham dolzarbligini
yo‘qotmagan universal mavzularni o‘z ichiga oladi. Muqimiy ijodi nafaqat o‘zbek xalqining
ma’naviy dunyosini chuqur tasvirlaydi, balki ijtimoiy adolat, milliy o‘zlik va axloqiy
qadriyatlar kabi masalalarni ko‘tarish orqali bugungi jamiyat uchun ham muhim yo‘l-yo‘riq
bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu maqola Muqimiy ijodining zamonaviy dunyodagi ahamiyatini
ijtimoiy, madaniy va axloqiy nuqtai nazardan kengroq tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
Muqimiy ijodining tarixiy va adabiy kontekst.
Muqimiy, asl ismi Muhammad Aminxo‘ja, XIX asr o‘zbek adabiyotidagi ma’rifatparvarlik
harakatining yirik vakillaridan biri sifatida tanilgan. Uning ijodi Turkistonning o‘sha davrdagi
ijtimoiy-siyosiy sharoitlari, xususan, mustamlaka hukmronligi va mahalliy hukmdorlarning
adolatsiz boshqaruvi fonida shakllangan. Bu davrda jamiyatda ijtimoiy tengsizlik, kambag‘allik
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
va adolatsizlik avj olgan edi. Muqimiy o‘z asarlarida ushbu muammolarni ochiq tanqid qilib,
xalqning og‘ir hayotini tasvirlashga harakat qildi.
Muqimiy ijodining asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
Sevgi va go'zallik: Muqimiy she'rlarida sevgi va go'zallik mavzusi muhim o'rin tutadi. U
sevgi hissini juda chuqur va nozik ifodalagan. Uning she'rlarida sevgi, go'zallik va insoniy his-
tuyg'ular o'rtasidagi bog'lanish ko'rsatiladi.
Ijtimoiy tanqid: Uning she’rlarida mulkdorlarning zulmi, hukmdorlarning adolatsizligi va
ijtimoiy tengsizlik o‘tkir tanqid qilinadi. Masalan, “G‘aribona” she’rida xalqning og‘ir hayoti va
mulkdorlarning zolimona harakatlari tasvirlanadi.
Milliy o‘zlik va ma’naviyat: Muqimiy o‘zbek xalqining an’analari, qadriyatlarini
ulug‘lashga xizmat qildi. Uning she’rlarida o‘zbek xalqining mehr-oqibati, o‘zaro hurmati va
ma’naviy boyligi aks ettirilgan.
Tabiat: Muqimiy tabiatni juda sevgan va uning go'zalligini o'z asarlarida aks ettirgan. U
tabiatni inson hayotining ajralmas qismi sifatida ko'rgan va uning go'zalligini ifodalashga
harakat qilgan. Uning she'rlarida tabiatning go'zalligi va inson hayotidagi o'rni haqida ko'plab
misollar mavjud.
Axloqiy tarbiya: Uning asarlarida insoniy fazilatlar, adolat, halollik va mehr-oqibat kabi
qadriyatlar targ‘ib qilinadi. “Ey, do‘st” kabi she’rlari do‘stlik, sadoqat va insonparvarlikni
ulug‘laydi.
Muqimiy ijodi o‘zbek adabiyotidagi ma’rifatparvarlik an’analarining muhim qismi bo‘lib,
Alisher Navoiy, Ahmad Donish va Furqat kabi boshqa ma’rifatparvarlarning g‘oyalarini davom
ettirgan. Uning “Devon”i, “G‘aribona” va boshqa she’riy to‘plamlari o‘zbek adabiyotidagi
muhim meros sifatida qadrlanadi.
Zamonaviy olamda Muqimiy ijodining dolzarbligi:
Muqimiy ijodining zamonaviy
olamdagi ahamiyati bir qancha jihatlardan ko‘zga tashlanadi. Quyida uning ijodining bugungi
jamiyatdagi dolzarbligi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha tahlil qilinadi.
1.
Ijtimoiy adolat va tenglik masalalari:
Muqimiy o‘z asarlarida ijtimoiy adolatsizlikka qarshi kurashni muhim mavzu sifatida
ko‘targan. Uning she’rlarida mulkdorlarning xalqqa zulmi, adolatsiz hukmdorlar va ijtimoiy
tengsizlik o‘tkir tanqid qilinadi. Masalan, uning “G‘aribona” she’rida kambag‘al dehqonlarning
og‘ir hayoti va mulkdorlarning ularning mehnatini ekspluatatsiya qilishi tasvirlanadi. Bu
mavzu zamonaviy olamda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Zamonaviy dunyoda ijtimoiy tengsizlik va kambag‘allik global muammolar sifatida
saqlanib qolmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, dunyo
aholisining 9,2 foizi ekstremal kambag‘allik sharoitida yashamoqda, bu esa ijtimoiy adolat
masalasining dolzarbligini ko‘rsatadi (BMT, 2023). Bundan tashqari, korruptsiya, iqtisodiy
tengsizlik va adolatsiz resurslar taqsimoti kabi muammolar ko‘plab mamlakatlarda jiddiy
muammo sifatida qolmoqda. Muqimiy ijodi ushbu muammolarni muhokama qilish va ijtimoiy
adolatni targ‘ib qilish uchun ilhom manbai bo‘la oladi.
Muqimiy she’rlaridagi ijtimoiy tanqidiy ruh zamonaviy ijtimoiy harakatlar, xususan,
tenglik va adolat uchun kurashuvchi tashkilotlar uchun muhim ahamiyatga ega. Uning asarlari
yosh avlodni ijtimoiy mas’uliyat va adolatli jamiyat qurish g‘oyalariga undaydi. Masalan,
zamonaviy O‘zbekistonda ijtimoiy tenglik va adolatni ta’minlashga qaratilgan islohotlar
Muqimiy g‘oyalariga mos keladi.
2.
Milliy o‘zlikni saqlash va globallashuv
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
Globallashuv jarayonlari zamonaviy dunyoda milliy madaniyat va o‘zlikni saqlash
masalasini dolzarb masalaga aylantirdi. Muqimiy o‘zbek xalqining an’ana va qadriyatlarini o‘z
asarlarida ulug‘lagan. Uning she’rlarida o‘zbek xalqining mehr-oqibati, o‘zaro hurmati, oilaviy
qadriyatlar va ma’naviy boyligi aks ettirilgan. Zamonaviy olamda milliy o‘zlikni saqlash va
globallashuvning salbiy ta’sirlariga qarshi turish uchun Muqimiy ijodi muhim ahamiyatga ega.
Globallashuv jarayonlari milliy madaniyatlarning bir-biriga qorishishi va ba’zan
yo‘qolishiga olib kelmoqda. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi 7000 dan ortiq
tillarning yarmi XXI asr oxiriga kelib yo‘qolib ketish xavfi ostida (UNESCO, 2022). Bu holat
milliy o‘zlikni saqlash muammosining jiddiyligini ko‘rsatadi. Muqimiy ijodi o‘zbek xalqining
tilini, adabiyotini va ma’naviy qadriyatlarini saqlashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Uning she’rlari o‘zbek tilining boyligini, uning tasviriy imkoniyatlarini va xalqning ma’naviy
dunyosini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda milliy o‘zlikni mustahkamlashga qaratilgan davlat siyosati doirasida
Muqimiy ijodi muhim o‘rin tutadi. Uning asarlari maktab darsliklariga kiritilgan bo‘lib, yosh
avlodni o‘z milliy ildizlariga bog‘liqlikka undaydi. Bundan tashqari, Muqimiy she’rlaridagi
milliy ruh zamonaviy o‘zbek adabiyoti va san’atida ham aks etmoqda. Masalan, zamonaviy
o‘zbek shoirlari va yozuvchilari Muqimiy an’analariga tayangan holda milliy mavzularni
yoritmoqda.
3. Axloqiy va ma’naviy qadriyatlar
Muqimiy she’rlarida insoniy fazilatlar, adolat, halollik va mehr-oqibat kabi qadriyatlar
targ‘ib qilinadi. Zamonaviy jamiyatda axloqiy inqiroz, ma’naviy qashshoqlik va
individualizmning kuchayishi kabi muammolar mavjud. Muqimiy ijodi bu muammolarga
qarshi kurashda axloqiy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi.
Masalan, uning “Ey, do‘st” she’rida do‘stlik, sadoqat va insonparvarlik kabi qadriyatlar
ulug‘lanadi. Bu she’r zamonaviy jamiyatda insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni
mustahkamlash, o‘zaro hurmat va mehr-oqibatni targ‘ib qilish uchun muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy dunyoda texnologik rivojlanish va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi insonlar
o‘rtasidagi haqiqiy munosabatlarni zaiflashtirmoqda. Muqimiy ijodi insoniy munosabatlarning
muhimligini eslatib, axloqiy qadriyatlarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlaydi.
Bundan tashqari, Muqimiy she’rlaridagi adolat va halollik g‘oyalari zamonaviy jamiyatda
korruptsiyaga qarshi kurash va axloqiy tarbiya masalalarida muhim ahamiyatga ega. Uning
asarlari yosh avlodni halol hayot kechirishga, adolatli bo‘lishga va jamiyatga foyda keltirishga
undaydi.
4. Muqimiy ijodining ta’lim va adabiyotdagi o‘rni
Muqimiy ijodi zamonaviy ta’lim tizimida muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston maktablarida
uning asarlari adabiyot darsliklariga kiritilgan bo‘lib, yosh avlodni ijtimoiy adolat, milliy o‘zlik
va axloqiy qadriyatlar ruhida tarbiyalashda muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Uning
she’rlari nafaqat adabiy-estetik jihatdan muhim, balki ijtimoiy mas’uliyat va ma’naviy tarbiya
nuqtai nazaridan ham qimmatlidir.
Muqimiy ijodining zamonaviy adabiyotga ta’siri ham sezilarli. Uning ijtimoiy tanqidiy
ruhdagi she’rlari zamonaviy o‘zbek shoirlari va yozuvchilariga ilhom bermoqda. Masalan,
zamonaviy o‘zbek adabiyotidagi ijtimoiy mavzularni yorituvchi asarlar Muqimiy an’analariga
tayangan holda yaratilmoqda. Bundan tashqari, uning she’rlari adabiy tadqiqotlar va ilmiy
maqolalar uchun ham boy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
Muqimiy ijodi nafaqat o‘zbek adabiyotida, balki xalqaro miqyosda ham o‘rganilmoqda.
Uning asarlari turkiy xalqlar adabiyotidagi ma’rifatparvarlik an’analarining muhim qismi
sifatida qaraladi. Bu esa uning ijodining universal ahamiyatini ko‘rsatadi.
Muqimiy ijodining zamonaviy jamiyatdagi cheklovlari va imkoniyatlari
Muqimiy ijodining zamonaviy olamdagi dolzarbligiga qaramay, uning asarlarini kengroq
auditoriyaga yetkazishda ba’zi cheklovlar mavjud. Masalan, uning she’rlaridagi arxaik so‘zlar
va iboralar zamonaviy o‘quvchilar uchun tushunishda qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Bu
muammoni hal qilish uchun Muqimiy asarlarini zamonaviy o‘zbek tiliga moslashtirish yoki
sharhlar bilan nashr etish zarur.
Bundan tashqari, Muqimiy ijodini global miqyosda targ‘ib qilish uchun uning asarlarini
boshqa tillarga tarjima qilish va xalqaro adabiy platformalarda targ‘ib qilish muhimdir. Bu
nafaqat o‘zbek adabiyotini dunyoga tanitishga xizmat qiladi, balki Muqimiy g‘oyalarining
universal ahamiyatini yanada oshiradi.
Muqimiy ijodining zamonaviy jamiyatdagi imkoniyatlari keng. Uning asarlari ijtimoiy
tarmoqlar, raqamli platformalar va multimedia loyihalari orqali kengroq auditoriyaga
yetkazilishi mumkin. Masalan, Muqimiy she’rlariga asoslangan qisqa videolar, audiokitoblar
yoki interaktiv ta’lim dasturlari yosh avlodni uning ijodi bilan yaqinroq tanishtirishi mumkin.
Xulosa:
Muqimiy ijodi zamonaviy olamda ijtimoiy adolat, milliy o‘zlik va axloqiy
qadriyatlar kabi dolzarb mavzularni yoritishda muhim ahamiyatga ega. Uning she’rlarida aks
etgan ijtimoiy tanqid, milliy ruh va axloqiy g‘oyalar bugungi jamiyatdagi ko‘plab
muammolarni muhokama qilish va yechim topishda ilhom manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Muqimiy ijodi nafaqat o‘zbek adabiyotidagi muhim meros, balki zamonaviy jamiyatni ijtimoiy
va ma’naviy jihatdan yuksaltirishga xizmat qiluvchi qimmatli manba hisoblanadi.
Muqimiy asarlarini zamonaviy ta’lim tizimida, adabiy tadqiqotlarda va ijtimoiy
harakatlarda kengroq qo‘llash orqali uning g‘oyalarini yangi avlodlarga yetkazish mumkin.
Shu bilan birga, uning ijodini global miqyosda targ‘ib qilish va zamonaviy texnologiyalar
orqali kengroq auditoriyaga yetkazish o‘zbek adabiyotining xalqaro miqyosdagi obro‘sini
oshiradi. Muqimiy ijodini o‘rganish va targ‘ib qilish orqali zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy,
madaniy va axloqiy muammolarga yechim topish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Muqimiy. (2003). Devon. Toshkent: Sharq nashriyoti.
2.
BMT. (2023). Global Poverty Report. New York: United Nations.
3.
UNESCO. (2022). World Atlas of Languages. Paris: UNESCO.
4.
Karimov, A. (2010). O‘zbek adabiyotidagi ma’rifatparvarlik an’analari. Toshkent: Fan
nashriyoti.
5.
Xo‘jayev, S. (2015). Muqimiy va o‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyoti. Toshkent: Adabiyot
nashriyoti.
