YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
JINOYAT PROTSESSIDA USHLAB TURISH: HUQUQIY ASOSLAR VA AMALIY
MUAMMOLAR
Usmonaliyev Najmiddin Qo’shboq o’g’li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
To’rayev Og’abek G’ayrat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 323-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15536410
Annotatsiya
Ushbu maqolada muallif ushlab turish protsessual majburlov chorasini qo’llashning
huquqiy asoslari, tartibi amaliyotda kuzatilayotgan kamchiliklar va ularni bartaraf etish
yuzasidan takliflar yoritilgan.
Kalit so’zlar
Ushlash, ushlab turish, advokat, xolis, ushlash asoslari.
Ushlab turish jinoyat protsessining muhim va munozarali institutlaridan biri boʻlib,
shaxsning erkinligini qisqa muddatga cheklovchi majburlov chorasidir. Bu chora, asosan,
jinoyat sodir etishda gumon qilinayotgan shaxsni darhol qoʻlga olish, uning qochib ketishining
oldini olish, dalillarni yoʻq qilishiga yoʻl qoʻymaslik va tergov harakatlarini samarali oʻtkazish
maqsadida qoʻllaniladi. Biroq, ushlab turishning huquqiy asoslari va amaliyotdagi muammolari
doimiy e'tibor talab qiladigan jihatlardir.
Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK) ushlab turish tartibi va
shartlarini aniq belgilab bergan. Unga koʻra, ushlab turish quyidagi hollarda qoʻllanilishi
mumkin:
- shaxs jinoyat sodir etayotgan vaqtda yoki bevosita undan keyin qoʻlga tushgan boʻlsa: Bu
holat "jinoyat ustida ushlash" deb ataladi va eng asosli ushlab turish sabablaridan biridir.
- jinoyat sodir etgan shaxsni jabrlanuvchilar yoki voqea guvohlari aniqlagan boʻlsa:
Shaxsning shaxsi va jinoyatga aloqadorligi haqida ishonchli maʼlumotlar mavjud boʻlganda
ushlab turish qoʻllaniladi.
- shaxsning kiyimida, yonida, turar joyida, ish joyida yoki transport vositasida jinoyat
izlari topilgan boʻlsa: Moddiy dalillar mavjudligi shaxsning jinoyatga aloqadorligini tasdiqlaydi.
- boshqa maʼlumotlar (masalan, gumon qilinuvchining yashirinishga urinishi, qochib
ketishi, doimiy yashash joyiga ega emasligi) shaxsning jinoyat sodir etganligiga asosli shubha
tugʻdirsa: Bu holatda, ushlab turish uchun yetarli asoslar mavjudligi har bir holatda individual
baholanadi
1
.
JPKga muvofiq, ushlangan shaxsning huquqlari kafolatlanadi. Jumladan, unga ushlab
turish sabablari va asoslari tushuntirilishi, advokat bilan uchrashish imkoniyati berilishi, yaqin
qarindoshlariga xabar berish huquqi taʼminlanishi shart. Ushlab turish muddati 48 soatdan
oshmasligi lozim. Bu muddat ichida sud ushlab turishning qonuniyligi va asosliligini tekshirib,
qamoqqa olish yoki ushlangan shaxsni ozod qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilishi kerak.
1
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va
amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
Ushlab turish institutining amaliyotda qoʻllanilishida bir qator muammolar kuzatilishi
mumkin:
- asoslilikni baholashdagi subyektivlik: baʼzi hollarda huquqni muhofaza qiluvchi
organlar tomonidan ushlab turish uchun yetarli asoslar mavjud boʻlmasa-da, shaxs ushlab
turilishi holatlari uchraydi. Bu esa inson huquqlarining buzilishiga olib kelishi mumkin.
- vaqtinchalik saqlash joylaridagi sharoitlar: ushlangan shaxslar saqlanadigan joylarning
moddiy-texnik bazasi va sharoitlari baʼzan zamonaviy standartlarga javob bermasligi, bu esa
inson qadr-qimmatiga hurmat tamoyiliga zid boʻlishi mumkin.
- advokat yordamining samaradorligi: ushlangan shaxsning advokat bilan uchrashish
huquqi kafolatlangan boʻlsa-da, amaliyotda advokatning oʻz himoya funksiyasini toʻliq
bajarishiga toʻsqinlik qiluvchi omillar yuzaga kelishi mumkin.
- qisqa muddatli ushlab turishning psixologik taʼsiri: hatto qisqa muddatli ushlab turish
ham shaxsga jiddiy psixologik taʼsir koʻrsatishi mumkin. Bu esa keyinchalik uning jamiyatga
integratsiyalashuviga salbiy taʼsir koʻrsatadi.
- shlab turishning noqonuniy qoʻllanilishi uchun javobgarlik: ushlab turishning
noqonuniy yoki asossiz qoʻllanilganligi aniqlanganda, aybdor shaxslarning javobgarligi
masalasi yetarlicha qatʼiy taʼminlanmasligi ham muammoli jihatdir.
"Jinoyat protsessida ushlab turish" instituti jinoyatchilikka qarshi kurashishda muhim
vosita boʻlsada, uning qoʻllanilishida inson huquqlariga rioya etilishini taʼminlash ustuvor
ahamiyat kasb etadi. Bu borada quyidagi takliflar ilgari surilishi mumkin:
- huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining malakasini oshirish: Ushlab turish
asoslari va tartiblari boʻyicha chuqur bilim va koʻnikmalarni shakllantirish, ayniqsa, inson
huquqlari boʻyicha xabardorlikni oshirish.
- vaqtinchalik saqlash joylaridagi sharoitlarni yaxshilash: Xalqaro standartlarga mos
ravishda moddiy-texnik bazani mustahkamlash va insoniy sharoitlarni taʼminlash
2
.
- advokat himoyasining samaradorligini oshirish: advokatlarning ushlangan shaxsga oʻz
vaqtida va toʻliq yuridik yordam koʻrsatishiga toʻsqinlik qiluvchi omillarni bartaraf etish.
- jamoatchilik nazoratini kuchaytirish: fuqarolik jamiyati institutlarining ushlab turish
amaliyoti ustidan nazoratini kuchaytirish orqali ochiqlik va shaffoflikni taʼminlash
3
.
Ushlab turish institutining huquqiy asoslarini yanada takomillashtirish va amaliyotdagi
muammolarni bartaraf etish orqali adolatli va insonparvar jinoyat protsessini shakllantirishga
erishish mumkin.
"Ushlab turish" instituti nafaqat milliy qonunchilik, balki xalqaro huquq normalari va
inson huquqlari boʻyicha munozaralarning ham markazida turadi. Shaxs erkinligini cheklovchi
ushbu majburlov chorasi, bir tomondan, jinoyatchilikka qarshi samarali kurash vositasi boʻlsa,
ikkinchi tomondan, suiiste’mol qilinish xavfini oʻzida mujassam etadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023 yil tahriri) 27-moddasida har kimning
erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega ekanligi kafolatlangan. Ushbu moddaga koʻra, hech
kim qonunga asosan ushlab turilishi, hibsga olinishi yoki qamoqda saqlanishi mumkin, bu
2
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat
jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni.
01.10.2022 yil B. 105-109.
3
N.A. Xushvaktova. Prospects for the use of public opportunities in pre-trial proceedings // World Bulletin of
Management and Law (WBML) Available Online at: https://www.scholarexpress.net Volume-36, July -2024 ISSN:
2749-3601 Impact Faktor:10.25 SJIF:7.8 B. 8-11.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
huquqiy kafolat jinoyat protsessida ushlab turishning asosiy qonuniy poydevoridir.
Konstitutsiya, shuningdek, sud qarorisiz shaxsni 48 soatdan ortiq ushlab turish mumkin
emasligini belgilaydi. Bu muddat inson huquqlarining xalqaro standartlariga mos keladi va
shaxsning asossiz ushlab turilishiga yoʻl qoʻymaslikka qaratilgan
4
.
Ushlab Turishning Maqsadlari. JPK ushlab turishni asosan gumon qilinuvchini topish va
uning tergovdan yashirinishining oldini olish maqsadida qoʻllanilishini belgilagan. Biroq,
amaliyotda ushlab turish quyidagi bir nechta aniq maqsadlarga xizmat qiladi:
Tergovning samaradorligini taʼminlash: Ushlab turish gumon qilinuvchining yangi
jinoyatlar sodir etishining oldini oladi, dalillarni yoʻq qilishiga yoki jabrlanuvchilar va
guvohlarga taʼsir oʻtkazishiga toʻsqinlik qiladi. Bu esa tergov harakatlarini erkin va xolisona
oʻtkazishga sharoit yaratadi.
Sudga yetkazib berish: Baʼzi hollarda, shaxs jinoyat joyidan qochib ketgan boʻlsa, uni tezda
ushlab, sudga yetkazish orqali adolatli sudlovni taʼminlash maqsad qilinadi
5
.
Shaxsni aniqlash: Agar gumon qilinuvchining shaxsi aniqlanmagan boʻlsa, ushlab turish
uning shaxsini aniqlash va tekshirish uchun zarur boʻlishi mumkin.
Ushlab Turish Sabablari: Chuqurlashtirilgan Tahlil
JPKning 224-moddasida koʻrsatilgan ushlab turish sabablari nafaqat "oddiy" shubha,
balki ushlab turish uchun yetarli asoslar talab qiladi.
"Jinoyat ustida ushlash" (flagrante delicto): Bu eng aniq va mustahkam asosdir. Jinoyat
sodir etish vaqtida yoki bevosita undan keyin shaxsni qoʻlga olishda shubha darajasi minimal
boʻladi, chunki jinoyat isbotlanishini talab qilmaydi, aksincha, dalil toʻplash va tekshirish
boshlanishi uchun yetarli asos boʻladi.
"Ochkoʻrinlik" prinsipi: Jabrlanuvchilar yoki guvohlar tomonidan jinoyat sodir etgan
shaxsni aniq koʻrsatish (masalan, uning tashqi koʻrinishi, kiyimi, oʻzini tutishi haqida aniq
maʼlumot berish) ham kuchli asos hisoblanadi. Bu holatda "asossiz shubha" emas, balki
ishonchli guvohliklar talab etiladi.
"Jinoyat izlari" ning ahamiyati: Shaxsning kiyimida, yonida yoki boshqa joylarda jinoyat
izlari (masalan, oʻgʻirlangan buyumlar, qon izlari, shikast yetkazilgan narsalar) topilishi uning
jinoyatga aloqadorligini koʻrsatuvchi muhim moddiy dalil boʻlib xizmat qiladi. Bu dalillar
ekspertizalar orqali tasdiqlanishi mumkin
6
.
Qochishga urinish yoki boshqa maʼlumotlar: Bu holatda shaxsning shubha ostiga olinishi
va uni ushlab turish uchun koʻproq dalillar talab qilinadi. Masalan, shaxsning chet elga
chiqishga urinishi, oʻzining doimiy yashash joyini yashirishi, unga nisbatan oldinroq ham tergov
harakatlari oʻtkazilganligi kabi holatlar hisobga olinadi. Ushbu turdagi ushlab turishda "risksiz
baho" amalga oshiriladi, yaʼni shaxsning ozodlikda qolishi tergovga yoki adolatga jiddiy
toʻsqinlik qilishi mumkinligi baholanadi
7
.
4
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat
jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni.
01.10.2022 yil B. 105-109.
5
A.T.Ashirboev. Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda dastlabki tergovni to‘xtatish:
Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi № 1
(2024).– 2024. 95-98 b.
6
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni sotish maqsadisiz noqonuniy
ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
7
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy yuridik o‘quv yurtlarida inson
huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy
universiteti huquqshunoslik fakulteti 2009. B. 66-69.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
"Jinoyat protsessida ushlab turish" murakkab va nozik institut boʻlib, uning samaradorligi
va qonuniyligi oʻrtasidagi muvozanatni topish doimiy vazifadir. Oʻzbekiston huquq tizimida bu
sohada sezilarli oʻzgarishlar va islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq, xalqaro standartlarga
toʻliq moslashish, inson huquqlarining ustuvorligini taʼminlash va amaliyotdagi mavjud
muammolarni bartaraf etish uchun huquqiy mexanizmlarni yanada takomillashtirish, huquqni
qoʻllovchi organlar xodimlarining malakasini oshirish va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish
zarur. Faqat shu yoʻl bilan biz adolatli, shaffof va insonparvar jinoyat protsessini barpo etishga
erisha olamiz
8
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 25.01.2020 yildagi Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. // [Elektron manba].
3.
O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi. –T., 2009. – B. 199.
4.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. T.4. –T., 2002. – B. 47.
5.
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy
yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning
zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti
2009. B. 66-69.
6.
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki //
“Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. –
Toshkent, 2010. B. 171-175.
7.
B.B.Murodov. Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari //
Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
8.
B.B.Murodov. “Jinoyatlarni tergov qilish metodikasi” fanidan o‘quv dasturi. T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. B.24
9.
B.B.Murodov. Predvaritelnoe sledstvie v organax vnutrennix del. Uchebnik. T.:
Akademiya MVD Respubliki Uzbekistan, 2014. 395 B.
10.
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof
ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari.
“Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
11.
Sh.Sh.Suyunov. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati
turlari. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi. 9.06.2023 yil
12.
Sh.Sh.Suyunov. Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat
sodir etgan shaxslarni aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy
dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
8
Sh.Sh.Suyunov. Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Zamonaviy dunyoda
pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 yil
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
13.
Sh.Sh.Suyunov. Some aspects of qualifying drug-related crimes. Koreya Respublikasining
“Digital Fashion Conference” jurnali 5.10.2022 y B. 13-15
14.
A.T.Ashirboev. Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat ishini
to‘xtatishning nazariy va amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024. – 314-
320 b.
15.
A.T.Ashirboev. Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik
faoliyat: istiqbollar va innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami. T.,
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
16.
A.T.Ashirboev. Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda
dastlabki tergovni to‘xtatish: Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi № 1 (2024).– 2024. 95-98 b.
17.
A.Y.Abdullaev. Guvohning yoki jabrlanuvchining bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berishi
jinoyatlarini sodir etish izlarining yuzaga kelish mexanizmlarining o‘ziga xos jihatlari.
Siyosatshunoslik, huquq va xalqaro munosabatlar jurnali. 2023 yil.
18.
A.Y.Abdullaev. Guvohning bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berishi sabablari. Yevraziyskiy
jurnal prava, finansov i prikladnыx. 2023 g.
19.
A.Y.Abdullaev. Guvoh va jabrlanuvchini so‘roq qilishning taktik jihatlari. Yevraziyskiy
jurnal prava, finansov i prikladnыx. 2022 g.
20.
A.Y.Abdullaev. Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi
qoidalarini buzish jinoyatining sabablari va uni sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlar
(Xorazm viloyati misolida). Yevraziyskiy jurnal prava, finansov i prikladnыx. 2023 g.
