YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
17
KO‘P TILLILIK MUHITIDA O‘ZBEK TILINI O‘RGATISH STRATEGIYALARI
Tojiboyeva Mahbuba Tolibjon qizi
ToshDO‘TAU
O‘zbek tili va adabiyoti
O‘zbek tili va adabiyoti ta’limi
Ilmiy rahbar:
Yusupova Tursunoy Axmedovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.15527958
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ko‘p tillilik muhitida o‘zbek tilini o‘rgatish strategiyalari
tilshunoslik yondashuvi asosida ilmiy tahlil qilinadi. Ko‘p tillilik sharoitida til o‘rganish
jarayonida yuzaga keladigan fonetik, grammatik, leksik-semantik, lingvomadaniy muammolar
aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. O‘zbek tilini o‘rgatishda integrativ,
kommunikativ, interfaol va individual yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan samarali metodlar
va texnologik vositalar tahlil qilinadi. Maqola yakunida o‘zbek tilini ko‘p tilli muhitda o‘rgatish
samaradorligini oshirishga doir amaliy takliflar ilgari suriladi. Tadqiqot tilshunoslik va
pedagogika sohalari tutashgan nuqtada olib borilgan bo‘lib, o‘zbek tilini o‘rgatish bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar, o‘qituvchilar va til siyosati ishlab chiquvchilar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar
: o‘zbek tili, ko‘p tillilik, tilshunoslik, interferensiya, o‘qitish strategiyalari,
kommunikativ yondashuv, lingvomadaniyat.
Bugungi globallashuv davrida ko‘p tillilik (poliglotizm) hodisasi nafaqat alohida shaxslar,
balki jamiyatlar hayotining ajralmas qismiga aylangan. Xususan, ko‘p millatli va ko‘p tilli
hududlarda yashovchi fuqarolarning o‘zbek tilini o‘zlashtirishi masalasi dolzarb ahamiyat kasb
etadi. Bu jarayonda tilshunoslik yondashuvi asosida ishlab chiqilgan o‘qitish strategiyalari
alohida o‘rin tutadi.
Ushbu maqolada ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘rgatish muammolari, yechim yo‘llari
va lingvistik metodlar asosida samarali strategiyalar yoritiladi.
1-BOB. KIRISH
Bugungi globallashuv va integratsiya jarayonlari natijasida ko‘p tillilik hodisasi
dunyoning ko‘plab mamlakatlarida, xususan, O‘zbekistonda ham dolzarb masalaga
aylanmoqda. Har bir millat o‘z tilini saqlab qolish bilan birga, boshqa tillarni o‘rganishga ham
ehtiyoj sezmoqda. Bu jarayonda ta’lim muassasalari, ayniqsa maktablar va oliy ta’lim tizimi
o‘zbek tilining davlat tili sifatida o‘qitilishi va o‘zlashtirilishiga alohida e’tibor qaratmoqda.
Ko‘p tillilik muhitida til o‘rganish masalasi ko‘p qirrali va murakkab bo‘lib, u tilshunoslik,
psixolingvistika, sosiolingvistika, pedagogika kabi bir qancha sohalarning kesishmasida turadi.
Shu bois, ushbu maqolada tilshunoslik yondashuvi asosida o‘zbek tilini ko‘p tillilik sharoitida
o‘rgatish strategiyalarini o‘rganish maqsad qilib olingan.
Mazkur maqola quyidagi masalalarni yoritishga yo‘naltirilgan:
Ko‘p tillilik hodisasi va uning til o‘rganish jarayoniga ta’siri;
O‘zbek tilini o‘rgatishdagi lingvistik muammolar;
Tilshunoslik asosida ishlab chiqilgan samarali o‘rgatish strategiyalari;
Amaliy metodlar va ularning natijadorligi;
Muammolarning yechimlari va takliflar.
Maqola nazariy va amaliy jihatdan til o‘qituvchilari, tilshunos olimlar, o‘quv dasturini
tuzuvchilar va til o‘rganuvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
18
2-BOB. KO‘P TILLILIK VA UNING TIL O‘RGANIShGA TA’SIRI
Ko‘p tillilik (poliglotizm) — bu bir shaxs yoki jamiyat tomonidan bir necha tillarni faol ravishda
bilish va foydalanish holatidir. Ko‘p tillilik tabiiy (shaxs tabiiy muhitda bir necha tilni
o‘zlashtiradi) va sun’iy (til o‘rganish jarayoni ta’lim orqali amalga oshadi) shakllarda namoyon
bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston kabi ko‘p millatli davlatlarda bu hodisa tabiiy tarzda shakllanadi.
2.1. Ko‘p tillilikning ijobiy ta’siri
Ko‘p tillilikning bir qancha ijobiy jihatlari mavjud. Jumladan:
Metalingvistik ongning rivojlanishi
– bir nechta tilni bilgan shaxs til tizimlarining
farqini chuqur anglaydi;
Kognitiv faoliyatning faollashuvi
– ko‘p tillilik aqliy rivojlanishga ijobiy ta’sir qiladi;
Madaniyatlararo kompetensiya
– turli tillar orqali o‘quvchi boshqa xalqlarning
madaniyati, qadriyatlari bilan tanishadi;
Yangi tillarni o‘rganishdagi yengillik
– ilgari o‘rganilgan tillar yangi tilni o‘zlashtirish
jarayonini osonlashtiradi^[1].
2.2. Salbiy ta’siri: interferensiya va kod-almashuv
Ko‘p tillilikning ijobiy jihatlari bilan birga, ayrim salbiy holatlarni ham keltirib chiqaradi.
Jumladan:
Interferensiya
– bu bir tilning grammatik, fonetik, leksik qonuniyatlarining boshqa tilga
ongli yoki ongsiz ravishda ko‘chirilishidir. Masalan, rus tilida so‘zlovchi o‘quvchilar o‘zbek
tilidagi “boraman” fe’lini “ya budu idti” shaklidagidek noto‘g‘ri qamrab olishi mumkin.
Kod-almashuv
– bitta gap ichida ikki yoki undan ortiq til elementlarining aralashib
ketishidir. Bu holat til o‘rganuvchining sof nutq shakllantirishiga xalaqit beradi.
Motivatsiya pasayishi
– ko‘p tilda gaplashish imkoniyatiga ega bo‘lgan shaxsda davlat
tilini o‘rganishga ehtiyoj past bo‘lishi mumkin.
2.3. Ko‘p tillilikda til siyosati va o‘qitish zaruriyati
Ko‘p tilli hududlarda davlat tili bo‘lgan o‘zbek tilini o‘rgatish til siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi zarur. Bu borada:
O‘zbek tilining ijtimoiy maqomi mustahkamlab borilishi;
Ta’lim jarayonida o‘zbek tilining zamonaviy metodlar bilan o‘qitilishi;
Ko‘p tillilik sharoitida farzandlar uchun differensial yondashuv asosida darsliklar va
mashqlar ishlab chiqilishi kerak^[2].
Ko‘p tillilik muhitida til o‘rganish holatini to‘g‘ri tahlil qilish o‘zbek tilini o‘rgatish
strategiyalarini belgilashda asosiy tayanch bo‘la oladi.
3-BOB. O‘ZBEK TILINI O‘RGATISHDA TILSHUNOSLIK ASOSIDAGI MUAMMOLAR
Ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘rgatish jarayonida yuzaga kelayotgan muammolar ko‘p
hollarda tilshunoslik asosidagi qiyinchiliklar bilan bog‘liq. Bunday muammolar grammatik
tizim, fonetika, leksik-semantik birliklar va uslubiy xususiyatlarning boshqa tillarnikidan farq
qilishi bilan yuzaga chiqadi.
3.1. Fonetik muammolar
Ko‘p hollarda rus, qozoq yoki qoraqalpoq tilida so‘zlashuvchi o‘quvchilar o‘zbek tilining tovush
tizimida muammoga duch kelishadi. Masalan:
O‘zbek tilidagi urg‘u
asosan oxirgi bo‘g‘inga tushadi, bu esa rus tilidagi urg‘uning o‘ziga
xosligi bilan ziddiyatga kiradi.
Ayrim fonemalarning mavjud emasligi yoki ortiqcha tovushlar bilan talaffuz qilinishi,
masalan, "kitob" so‘zining "kitop" tarzida aytilishi^[3].
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
19
3.2. Grammatik muammolar
O‘zbek tili agglutinativ til bo‘lib, qo‘shimchalar orqali grammatik ma’no ifodalanadi. Boshqa
tillar (ayniqsa, rus va ingliz tillari) esa flektiv tuzilmaga ega. Shuning uchun:
Fe’l zamonlari
,
shaxs qo‘shimchalari
yoki
gap tuzilmalari
o‘rganishda chalkashliklar
yuzaga keladi;
So‘z tartibi farqlari sababli (masalan, “Men kitob o‘qidim” → “I read a book”) tarjimada
grammatik interferensiya ko‘zga tashlanadi.
3.3. Leksik-semantik va uslubiy muammolar
Ko‘p tillilik sharoitida sinonimlar, ko‘chma ma’nolar, frazeologizmlar va maqollarning to‘g‘ri
talqini qiyinchilik tug‘diradi:
Masalan, “Ko‘z tegmasin” iborasini so‘zma-so‘z tarjima qilish semantik noaniqlik keltirib
chiqaradi;
Tilning
emotsional
,
ekspressiv
qatlamlarini o‘zlashtirish o‘quvchidan yuqori madaniy
kompetensiyani talab qiladi.
3.4. Lingvomadaniy va sosiolingvistik muammolar
Til faqat aloqa vositasi emas, balki madaniy ko‘rinishdir. O‘zbek tilida mavjud madaniy birliklar
(milliy urf-odatlar, diniy atamalar, tarixiy toponimlar) ko‘p hollarda boshqa til vakillariga
tushunarsiz bo‘lib qoladi.
Masalan, “haq”, “savob”, “duo” kabi so‘zlar kontekstual tarzda o‘rganilmasa, noto‘g‘ri
tushuniladi;
O‘zbekcha salomlashuv madaniyati (masalan, ikki qo‘l bilan salom berish, “Assalomu
alaykum” va javob shakllari) boshqa tillarda muqobil shaklda bo‘lmagani sababli to‘liq
anglanmaydi^[4].
4-BOB. O‘ZBEK TILINI O‘RGATISH STRATEGIYALARI VA METODLARI
Ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘rgatish jarayoni izchil va tizimli yondashuvni talab
qiladi. Tilshunoslik yondashuviga asoslangan metodlar, strategiyalar va texnologiyalar orqali
bu jarayonni samarali tashkil qilish mumkin. Quyida o‘zbek tilini o‘qitishda qo‘llanilishi
mumkin bo‘lgan asosiy strategiyalar, ularning ilmiy asoslari va metodlari keltiriladi.
4.1. Integrativ (uyg‘unlashtiruvchi) strategiya
Bu strategiya o‘zbek tilini boshqa fanlar, madaniyat, hayotiy faoliyat bilan bog‘lab o‘qitishni
nazarda tutadi. U quyidagi asosiy jihatlarga tayanadi:
Fanlararo integratsiya
: o‘zbek tili darslarini tarix, geografiya, biologiya yoki adabiyot
bilan uyg‘unlashtirib o‘qitish;
Madaniy kontekstda o‘rgatish
: milliy qadriyatlar, urf-odatlar, folklor orqali tilni
kontekstda tushuntirish;
Multimodal yondashuv
: audiovizual vositalar, illyustratsiyalar, video-darslar
yordamida tilni ko‘rish, eshitish va o‘qish orqali o‘rgatish^[5].
4.2. Kommunikativ yondashuv va faol metodlar
Kommunikativ yondashuv tilni real muloqot vositasi sifatida o‘rgatishni nazarda tutadi. Bu usul
til o‘rganuvchining nutqiy kompetensiyasini shakllantirishga xizmat qiladi:
Dialog va roliklar orqali muloqotni mashq qilish;
Rol o‘ynash, debat, munozara
texnikalaridan foydalanish;
Nutqiy holatlarga asoslangan
funksional yondashuv
(masalan: savol berish, taklif qilish,
rad etish) ni amaliyotda qo‘llash.
4.3. Differensial va individual yondashuv
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
Ko‘p tillilik sharoitida o‘quvchilarning til kompetensiyasi har xil darajada bo‘lishi mumkin. Shu
sababli:
Har bir o‘quvchining til bilish darajasi aniqlanadi (A1, A2, B1...);
Mos ravishda o‘rgatuvchi topshiriqlar, darslar, mashqlar tanlanadi;
Maxsus
diagnostik testlar
yordamida til bilish holati monitoring qilinadi^[6].
4.4. Interfaol va zamonaviy texnologiyalar asosidagi metodlar
Texnologiyalarning keng joriy etilishi ta’lim jarayonini interfaol va samarali tashkil etish
imkonini beradi. Jumladan:
Platformalardan foydalanish
: Ziyonet, Google Classroom, Duolingo, Quizlet;
O‘zbek tilini o‘rgatishga ixtisoslashgan mobil ilovalar
;
QR kodli mashqlar, onlayn viktorinalar, testlar
orqali bilimni mustahkamlash;
Sun’iy intellektga asoslangan
til o‘rgatuvchi chatbotlar
dan foydalanish (masalan,
ChatGPT asosidagi so‘zlashuvli mashqlar).
4.5. Ko‘p tillilik sharoitiga moslashtirilgan darsliklar va topshiriqlar
Tilni o‘rgatishda ishlatilayotgan materiallar ko‘p tillilik kontekstini inobatga olishi zarur:
Darsliklar soddalashtirilgan tilda yozilishi;
Interferensiyani oldini oluvchi mashqlar (so‘z tartibi, urg‘u, fonetika) ishlab chiqilishi;
Til o‘rganishda motivatsiyani oshiruvchi topshiriqlar:
krossvordlar
,
komikslar
,
til
o‘yinlari
,
kreativ yozuv
texnikalari.
5-BOB. XULOSA VA TAKLIFLAR
5.1. Xulosa
Ko‘p tillilik sharoitida o‘zbek tilini o‘rgatish nafaqat pedagogik, balki lingvistik, sosiolingvistik,
madaniy va psixologik omillar bilan chambarchas bog‘liq murakkab jarayondir. O‘rganilgan
ilmiy manbalar va amaliy kuzatuvlarga asoslanib, quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
Ko‘p tillilik o‘zbek tilini o‘rgatish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi, lekin u bilan birga
interferensiya, kod-almashuv, motivatsiya pasayishi kabi muammolarni ham yuzaga chiqaradi.
Tilshunoslik yondashuvi asosida tahlil qilingan muammolar (fonetik, grammatik, leksik-
semantik, madaniy) o‘zbek tilini o‘rganishning asosiy to‘siqlari hisoblanadi.
Til o‘rgatishning zamonaviy strategiyalari (integrativ, kommunikativ, interfaol,
individual) bu muammolarni bartaraf etishda samarali vosita bo‘la oladi.
Texnologiyalar, madaniyatlararo kompetensiya, multimodal yondashuv asosida tuzilgan
darslar til o‘rganish jarayonini soddalashtiradi va o‘quvchi motivatsiyasini oshiradi.
5.2. Takliflar
Ko‘p tillilik muhitida o‘zbek tilini o‘rgatish samaradorligini oshirish maqsadida quyidagi
takliflar bildiriladi:
1.
Til siyosatini mustahkamlash
: O‘zbek tilining ijtimoiy maqomini oshiruvchi
qonunchilik va amaliy tadbirlar faol olib borilishi lozim.
2.
Differensial darsliklar yaratish
: Turli ona tilli o‘quvchilar uchun ularning til bilish
darajasiga mos o‘zbek tili darsliklari ishlab chiqilishi kerak.
3.
Tilshunoslik asosida mashqlar tizimini yaratish
: Grammatik qiyinchiliklarni
kamaytirish, interferensiyani oldini olishga xizmat qiluvchi mashqlar to‘plami ishlab chiqilishi
zarur.
4.
O‘qituvchilar malakasini oshirish
: Ko‘p tilli muhitda ishlovchi o‘zbek tili o‘qituvchilari
uchun maxsus kurslar, treninglar va metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
5.
Texnologik vositalarni keng joriy etish
: O‘zbek tilini o‘rganish uchun mobil ilovalar,
sun’iy intellekt vositalari, interaktiv platformalar yaratish va ularni o‘quvchilarga taqdim etish.
6.
Lingvomadaniy komponentni kuchaytirish
: Til bilan birga o‘zbek xalqining madaniy
qadriyatlari, urf-odatlari, tarixiy merosini ham o‘rgatish orqali madaniyatlararo kompetensiya
shakllantiriladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, N. (2020).
Ko‘p tillilikning psixolingvistik asoslari
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Rasulova, D. (2018). "Til o‘rganishda grammatik xatoliklar sabablari".
O‘zbek tili va
adabiyoti
, №1, 45–49.
3.
Qodirova, S. (2019). "Kontrastiv tahlil va til o‘rgatish".
Filologiya masalalari
, №2, 60–65.
4.
Hasanov, I. (2021).
Zamonaviy lingvodidaktik yondashuvlar
. Samarqand: Ilm ziyo.
5.
Matyoqubova, Z. (2022). "Madaniyatlararo muloqotda til o‘rganish".
Yosh tilshunoslar
jurnali
, №3, 38–42.
6.
Rajabova, M. (2020). "Til portfeli — shaxsiy o‘sish indikator".
Pedagogik innovatsiyalar
,
№4, 23–26.
7.
Karimov, A. (2020).
Ko‘p tillilik va til siyosati: zamonaviy yondashuvlar
. Toshkent: Fan
nashriyoti.
8.
Rahimova, D. (2021). "Til interferensiyasi va uni bartaraf etish yo‘llari",
O‘zbek tili va
adabiyoti
, №3, 45–51-betlar.
9.
Salimov, Sh. (2019).
Lingvistika asoslari va til o‘rgatish metodikasi
. Samarqand: SamDU
nashriyoti.
10.
Hamidov, J. (2022). "O‘zbek tilining fonetik tizimi va chet elliklar uchun o‘rgatish
metodikasi",
Filologiya masalalari
, №1, 33–40-betlar.
11.
G‘ofurova, N. (2023).
Interfaol metodlar orqali o‘zbek tilini o‘rgatish
. Toshkent: O‘qituvchi.
12.
Yakubov, B. (2020). "Kommunikativ yondashuv va ona tilini o‘qitish",
Ta’lim va
innovatsiyalar
, №4, 56–63-betlar.
