YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
152
O‘QIB TUSHUNISHNI RIVOJLANTIRISHGA OID METODLAR
Amrullayeva Dilsora Asad qizi
ToshDO‘TAU, OTAT 3-kurs talabasi
dilsoraamrullayeva@gmail.com +9989099957336
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550522
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘qib tushunish kompetensiyasining ona tili darslaridagi
o‘rni yoritilgan. Unda o‘qib tushunish malakasining asosiy vazifalari, ahamiyati va uni
shakllantirishda qo‘llaniladigan metodlar batafsil tahlil qilingan. Shuningdek, matn bilan
ishlashda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, tahliliy yondashuvi va muloqotga kirishish
qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladigan 20 dan ortiq metod va usullar izohlangan.
Kalit so‘zlar
: O‘qib tushunish, ona tili darslari, matn tahlili, kompetensiya, metod va
usullar, savol-javob texnologiyasi, tanqidiy fikrlash, multimodal yondashuv, o‘quvchi faolligi,
pedagogik texnologiya, o‘quvchi nutqi.
Abstract.
This article explores the importance of reading comprehension competence in
native language lessons. It provides a detailed analysis of the key roles and significance of
reading comprehension skills, as well as the methods used to develop them. The paper
outlines over 20 strategies and techniques that enhance students’ independent thinking,
analytical approach, and communication skills through working with texts.
Keywords:
Reading comprehension, native language lessons, text analysis, competence,
methods and techniques, question-answer technology, critical thinking, multimodal approach,
student engagement, pedagogical technology.
Kirish.
Bugungi ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, tahliliy yondashuvi va
muloqot kompetensiyalarini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa avvalo matn
bilan ishlash, ya’ni o‘qib tushunish malakasining rivojlanganligiga bog‘liq. Ayniqsa, ona tili
darslarida bu malaka nafaqat tilni o‘rganish, balki boshqa fanlarni egallash, hayotiy
muammolarni tushunish, mustaqil qaror chiqarish kabi ko‘nikmalarga ham zamin yaratadi.
Asosiy qism.
O‘qib tushunish – bu o‘qilgan matnni anglash, uni tahlil qilish, mazmunini tushunish,
asosiy g‘oyani ajratish va unga shaxsiy munosabat bildirish jarayonidir.Ona tili darslarida
ushbu malaka quyidagi sabablarga ko‘ra alohida ahamiyatga ega:
- Til vositalarini to‘g‘ri qo‘llashga yordam beradi: O‘quvchi matnni chuqur tushungan
sari sintaktik birliklar, so‘z birikmalari, uslubiy vositalarni amalda anglab boradi.
- Savodxonlik va yozma nutqni rivojlantiradi: Matn asosida ishlash orqali o‘quvchi
tuzilish, mantiqiy bog‘liqlik, uslubiy moslik kabi mezonlarga e’tiborli bo‘ladi.
- Tanqidiy fikrlashni shakllantiradi: O‘quvchi o‘qiganini tahlil qilish, taqqoslash,
baholash orqali asosli xulosa chiqarishni o‘rganadi.
- O‘z fikrini asosli bayon qilishni o‘rgatadi: O‘qilgan matnga munosabat bildirayotganda
dalillash, misollar keltirish, xulosa qilish kabi ko‘nikmalar shakllanadi.
- Multimodal materiallarni tushunishga tayyorlaydi: Matnlar nafaqat yozma, balki rasm,
jadval, infografika, video matn ko‘rinishida ham bo‘ladi.
- Nutq madaniyati va estetik didni rivojlantiradi: Til boyligi, nutq ohangi va ifoda
vositalari orqali o‘quvchining ijodiy salohiyati rivojlanadi.
O‘qib tushunishni rivojlantirish metodlari
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
153
Frayer modeli: Yangi tushunchalarni chuqur tushunish va ularni matn bilan bog‘lash
uchun ishlatiladi. To‘rt qismli jadval: tushuncha, ta’rif, misol, qarama-qarshi tushuncha.
Think – Pair – Share: O‘quvchi avval mustaqil fikr bildiradi, keyin juftlikda muhokama
qiladi, oxirida sinf bilan ulashadi.
Matn mozaikasi: Matn qismlarga bo‘linadi, har guruh bir qismni o‘rganadi va umumiy
mazmun tiklanadi.
Identify – Explain – Share: O‘quvchi muhim fikrni tanlab, tushuntiradi va sinf bilan
ulashadi. Savolni o‘zing tuz: O‘quvchi matn asosida mustaqil savol tuzadi va ularga javob
beradi.
Vizual hikoyalash: Matn asosida surat, jadval, komiks yordamida hikoya qilinadi. Oltin jumla:
Matndan eng muhim jumla tanlanadi, tanlov sababi izohlanadi va xulosa chiqariladi.
SQ3R metodi (Survey – Question – Read – Recite – Review)
Izoh: Bu usul o‘qib tushunishni bosqichma-bosqich rivojlantiradi. Survey (Ko‘zdan
kechirish): matnning sarlavha, rasm, bo‘limlar va kalit so‘zlariga e’tibor qaratish. Question
(Savol tuzish): matn asosida “Nima?”, “Kim?”, “Qanday?” kabi savollar tuzish. Read (O‘qish):
javob topish uchun diqqat bilan o‘qish. Recite (Qayta aytish): asosiy mazmunni yodda saqlab
qayta ifodalash. Review (Ko‘rib chiqish): o‘qilgan ma’lumotni umumlashtirish, xatolarni
tuzatish. Darsda qo‘llanilishi: Asosan yangi mavzu matnlari yoki ilmiy maqolalar ustida
ishlaganda samarali.
Metodlar va ularni qo‘llash usullari:
“Fikr zanjiri” (Chain of Thought) usuli
Izoh: Matndagi fikrlar ketma-ketligini tushunishga yordam beradi. Har bir gap yoki
paragrafni sabab-natija asosida izohlaydi.
Qo‘llanilishi: Matnni o‘qigach, o‘quvchilar har bir fikrga "nega?", "nimaga olib keldi?"
kabi savollar beradi va ularni zanjir tarzida yozib chiqadi.
Bu jarayon matn mantiqiyligini tahlil qilishga o‘rgatadi
Venn diagrammasi
Izoh:
Ikki yoki undan ortiq matnni solishtirishda qo‘llaniladi.
Umumiy va farqli jihatlar ajratib ko‘rsatiladi.
Darsda qo‘llanilishi: Masalan, ikki hikoya yoki qahramon xarakterini taqqoslash.
O‘quvchi matn mazmunini tahlil qilishga, mantiqiy fikr yuritishga o‘rgatiladi.
INSERT (Interactive Noting System for Effective Reading and Thinking)
Izoh:
O‘quvchilar o‘qish jarayonida belgilar orqali o‘z fikrini bildiradi:
+ – ma’lum bo‘lgan ma’lumot
- – yangi ma’lumot
? – tushunarsiz yoki savol tug‘ilgan joy
! – qiziqarli yoki muhim fakt
Qo‘llanilishi:
Har bir o‘quvchi o‘z belgilariga asoslanib muhokama va tahlil qiladi. Darsda
faol ishtirok va mustaqil fikrlash rivojlanadi.
“Tushunishga yo‘naltirilgan savollar” metodi
Izoh: Matn ustida ishlaganda quyidagi turdagi savollar qo‘llaniladi:
Literal (yuzaki) savollar: faktga asoslangan savollar.
Inferensial (xulosa chiqarish): matn asosida yashirin ma’noni aniqlash.
Kritik (tanqidiy): matn muallifining fikrini baholash.
Shaxsiy aloqadorlik: “Bu senga nima berdi?”, “Sen bo‘lsang nima qilarding?”
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
154
Qo‘llanilishi: Har bir paragrafdan so‘ng yoki butun matn bo‘yicha savollar tuziladi.
O‘quvchilar chuqurroq fikrlashga o‘rgatiladi.
Kichik ssenariy yoki dramatizatsiya qilish
Izoh: Matn asosida qisqa sahna yoki dialog yoziladi va guruhda ijro etiladi.
Foydasi: Matn mazmunini jonli tarzda anglash va lisoniy va ijtimoiy kompetensiyalarni
rivojlantirish.
1-jadval.
O‘qib tushunishni rivojlantirishga oid metodlar va ularning maqsadi
Metod nomi
Maqsadi
Frayer modeli
Yangi tushunchalarni tahlil qilish,
ta’riflash va misollar asosida anglash
Insert
O‘qish jarayonida faol belgilash orqali
tushunishni boshqarish
Fishbone (sabab-oqibat)
Matndagi sabab va oqibatlarni ajratib
ko‘rsatish
Aqliy hujum
Matn asosida yangi g‘oyalarni ishlab
chiqish
Blits-so‘rov
Tezkor savollar orqali tushunilganlik
darajasini aniqlash
2-jadval.
O‘qib tushunishga oid usullar va ularning afzalliklari
Usul nomi
Afzalliklari
Klaster
Tushunchalar orasidagi bog‘liqlikni
ko‘rsatadi
Rolga kirish
Matnni jonli qabul qilish va tahlil
qilishni kuchaytiradi
Baliq skeleti
Muammoni sabablar asosida tahlil
qilishga yordam beradi
Grafik organayzer
Axborotni vizual ko‘rinishda ko‘rsatadi
Diqqat markazi
Asosiy g‘oyani ajratib olishga yordam
beradi
Muhokama va tahlil.
O‘qib tushunish kompetensiyasi o‘quvchilarning tilni egallash, fikrni tahlil qilish,
mustaqil xulosa chiqarish va muloqotga kirishish kabi ko‘nikmalarini rivojlantirishda beqiyos
ahamiyatga ega. Ona tili darslari esa bu kompetensiyani shakllantirish va mustahkamlash
uchun eng qulay maydondir.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, dars jarayonida o‘qib tushunish metodlaridan samarali
foydalanilgan hollarda o‘quvchilar matnni faqat o‘qib chiqmay, balki uni chuqur tahlil qilish,
asosiy fikrni ajratib olish va o‘z fikrini bildirish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Xususan,
Frayer modeli, Insert, Klaster, Baliq skeleti, Rolga kirish kabi metodlar o‘quvchini faol
tinglovchi va fikrlovchiga aylantiradi.
Metodlar tizimli qo‘llansa, o‘quvchilarni mustaqil fikr yuritishga, tanqidiy va ijodiy
yondashuvga undaydi. O‘qituvchining vazifasi – bu metodlarni mavzuga mos tarzda tanlash,
muhokama va ijodiy fikr bildirishga yo‘naltirishdir. Shu yo‘l bilan o‘quvchilar nafaqat matnni
tushunadi, balki uni hayotiy kontekstda tahlil qilishni ham o‘rganadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
155
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, o‘qib tushunish ona tili darslarining markaziy elementlaridan
biridir. Bu malaka o‘quvchining fikr yuritish, tahlil qilish, ifodalash, muloqot qilish va eng
muhimi, ijtimoiy faol bo‘lishiga asos yaratadi. Shuning uchun har bir ona tili darsi mazmunida
matn bilan ishlash, savol-javob, bahs-munozara, ijodiy yozuv kabi faoliyatlar orqali o‘qib
tushunishni rivojlantirish doimo dolzarb bo‘lib qoladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azizxo‘jayeva, N. N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: Fan,
2020.
2.
Allamurodov, B. M. Lingvodidaktika asoslari. – Samarqand: SamDU, 2021.
3.
G‘ofurov, Q. G. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
4.
Jumaniyozova, G. Sh. O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullari. – Buxoro:
Ilm Ziyo, 2022.
5.
Sirojidinova, D. B. Q., & Murodova, S. A. Q. (2022). Ingliz tilida modal fe’llarining o’ziga
xos xususiyati.
Science and Education
,
3
(1), 419-423.
6.
Mamarasulov, M. M. Boshlang‘ich sinfda ona tili darslarini samarali tashkil etish. –
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018
