YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
AMILOIDOZ PATOGENEZI, KLINIKASI, TASHXISLASH VA DAVOLASH
USULLARI
Isroilov Asilbek Muxiddin o‘g‘li
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti Patologiya va sud-
tibbiyot asoslari kafedrasi assistenti, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy,
Farg‘ona, O‘zbekiston, tel: +998 95 485 00 70, e-mail: info@camuf.uz
Botirxonov Sayfulloxon Qodirxonivich
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti talabasi, O‘zbekiston,
Farg‘ona, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy, tel: +998 95 485 00 70, e-mail:
info@camuf.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15550190
Annotatsiya:
Ushbu maqolada amiloidoz kasalligining patogenezi, klinik ko‘rinishlari,
tashxislash usullari hamda zamonaviy davolash yondashuvlari tibbiyot talabalariga
mo‘ljallangan tarzda batafsil yoritilgan. Amiloidoz — bu amiloid deb ataluvchi patologik oqsil
moddasining organ va to‘qimalarda to‘planib, ularning normal faoliyatini izdan chiqaruvchi
tizimli kasallikdir. Patogenezda asosan plazma hujayralarining disfunksiyasi, yallig‘lanishli
sitokinlar va genetik predispozitsiya muhim rol o‘ynaydi. Maqolada kasallikning morfologik
belgilariga, ayniqsa buyraklar, yurak va jigar kabi hayotiy muhim organlarda kuzatiladigan
o‘zgarishlarga alohida e’tibor qaratilgan. Klinika turli xil bo‘lishi mumkin: proteinuriya, yurak
yetishmovchiligi, shishlar, og‘iz qurishi, diareya yoki nevropatiya kabi belgilar kuzatiladi.
Tashxislashda biopsiya va maxsus bo‘yoqlar bilan histologik tekshiruv, shuningdek, serum
amiloid komponentlarini aniqlovchi biokimyoviy testlar muhim ahamiyatga ega. Davolashda
asosiy maqsad — amiloid sintezini kamaytirish, asosiy sababni bartaraf etish va simptomatik
terapiya qo‘llashdan iborat. Ushbu maqola patologik anatomiya faniga asoslangan holda
yozilgan bo‘lib, tibbiyot talabalari uchun amiloidozni tushunishda muhim o‘quv-uslubiy
manbadir.
Kalit so‘zlar:
amiloidoz, amiloid oqsili, patogenez, klinik ko‘rinish, histologiya, tashxis,
biopsiya, buyrak yetishmovchiligi, yurak patologiyasi, davo yondashuvlari.
Kirish:
Amiloidoz — bu organizmda noto‘g‘ri shakllangan fibrillyar oqsillarning
to‘planishi bilan kechuvchi, surunkali, ko‘p tizimli disfunktsiyaga olib keladigan kam
uchraydigan kasalliklar guruhidir. Amiloidoz — bu turli etiologiyali kasalliklar zaminida
rivojlanadigan, to‘qimalarda amiloid deb ataluvchi nooddiy oqsil moddasining patologik
to‘planishi bilan tavsiflanadigan tizimli yoki mahalliy kasallikdir. Ushbu kasallik ko‘plab
a’zolar faoliyatini izdan chiqarishi, klinik jihatdan turli xil ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi
bilan xavfli hisoblanadi. Amiloidoz mustaqil nospesifik holat bo‘lishi yoki boshqa surunkali
yallig‘lanishli kasalliklar (masalan, revmatoid artrit, sil, surunkali infeksiyalar) fonida yuzaga
kelishi mumkin.
Patologik anatomiya nuqtai nazaridan olganda, amiloid — bu tolali tuzilishga ega
bo‘lgan glikoproteid bo‘lib, u ekstrasellulyar sohalarda yig‘ilib, to‘qima va organlarning
normal tuzilmasini va funksiyasini buzadi. Uni mikroskopik jihatdan aniqlashda maxsus
bo‘yash usullari (Kongo qizili, metaxromatik bo‘yoqlar) muhim rol o‘ynaydi. Klinik jihatdan bu
kasallik yurak, buyrak, jigar, oshqozon-ichak va nerv tizimi faoliyatining buzilishi bilan
kechadi. Amiloidoz tashxisi erta bosqichda qo‘yilsa, bemorning umr davomiyligi va hayot
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
sifati ancha yuqori bo‘ladi. Shu sababli, tibbiyot talabalariga bu kasallikning patogenezi, klinik
belgilari, tashxislash usullari va davolash yo‘llarini chuqur o‘rgatish muhim hisoblanadi.
Amiloid deb ataluvchi bu patologik oqsillar fiziologik holatda mavjud bo‘lmagan
strukturalarga ega bo‘lib, turli organlarda to‘planadi va ularning funktsiyalarini buzadi. Ushbu
kasallik nafaqat klinik, balki morfologik, immunologik va molekulyar biologiya nuqtai
nazaridan ham nihoyatda murakkab bo‘lib, o‘z vaqtida tashxis qo‘yilmasa, hayot uchun xavfli
bo‘lishi mumkin. Tibbiyot olimlari amiloidozni “sokin o‘ldiruvchi” deb ham atashadi.
Asosiy Qism:
Amiloidning biologik xususiyatlari:
Amiloid —
bu β-qatlamli konformatsiyaga ega, g‘ayritabiiy struktura hosil qilgan,
ekstrasellyulyar joylashgan, proteolitik fermentlarga chidamli bo‘lgan fibrillyar oqsillar
majmuasidir. Ular taxminan 7–10 nm diametrli fibrillalarni tashkil qiladi. Kongorot qizil bilan
bo‘yalganda, polarizatsiya mikroskopiyasi ostida yashil-sariq porlash beradi — bu diagnostik
jihatdan muhim belgidir.
Amiloidoz turlari: 1.Etiologik jihatdan:
Birlamchi (AL) Amiloidoz: Immunoglobulin yengil zanjirlaridan (kappa yoki lambda)
tashkil topgan bo‘lib, ko‘pincha plazmotsit kasalliklari bilan bog‘liq. AL amiloidoz 10 million
kishidan taxminan 5–12 nafarida uchraydi.
Ikkilamchi (AA) Amiloidoz: Yallig‘lanish oqsili — Serum Amyloid A (SAA) dan tashkil
topgan bo‘lib, surunkali infeksiyalar (sil, osteomiyelit) yoki otoimmum kasalliklar (revmatoid
artrit, Behçet kasalligi) fonida yuzaga keladi.
Irsi yoki Genetik (ATTR) Amiloidoz: Transtiretin (TTR) oqsilining mutatsiyasi bilan
bog‘liq. Genetik uzatish autosom-dominant tarzda kechadi. Yovvoyi (wild-type) shakli yoshi
katta odamlarda kardiomiopatiya tarzida kechadi. Dializga bog‘liq Amiloidoz (Aβ2M): Uzoq
muddatli gemodializda bo‘lgan bemorlarda β2-mikroglobulin to‘planadi.
2.Tizimli yoki lokal:
Tizimli amiloidoz: Bir nechta organlarni qamrab oladi.Lokal amiloidoz: Faqat bir
to‘qimada yoki organda uchraydi (masalan, teri yoki traxeyada).
3.Molekulyar Patogenez:
Amiloidoz molekulyar darajada quyidagicha rivojlanadi. Oqsil noto‘g‘ri buklanadi
(misfolding). Normal proteazalar bunday oqsilni yo‘q qila olmaydi. Noto‘g‘ri buklangan
oqsillar bir-biri bilan bog‘lanib, oligomerlar va fibrillar strukturalar hosil qiladi. Fibrillar
to‘planmalar ekstrasellyulyar joylashadi. Bu agregatlar atrofdagi hujayra va to‘qimalarning
faoliyatini izdan chiqaradi: hipoksiya, nekroz, fibroz.
Klinik simptomatika:
Qorinning shishishi, ayniqsa ovqatdan keyin,Qon ketish yoki oson ko'karish,Diareya yoki
ich qotishi,Tik turganda bosh aylanishi,Shish (oyoq va to'piqlarning shishishi),Umumiy
charchoq,Qo'l va oyoqlarda uyqusizlik, shu jumladan karpal tunnel sindromi,Nafas
qisilishi,Teri yoki tirnoqlarning o'zgarishi, Makroglossiya deb ataladigan tilning shishishi,
Yutishda muammo,Ovozning o'zgarishi, masalan, xirillash,Og'irlikni yo'qotish kabilar.
Amiloidoz belgilari turli bo‘lib, u to‘planayotgan organga bog‘liq:
Yurak amiloidozi:
Diastolik disfunktsiya, Qalinlashgan ventrikullar (lekin ejeksion
fraksiya normal), Aritmiyalar, Perikardial chiqindilar.
Buyrak amiloidozi:
Proteinuriya (ba'zida 10 g/kun dan ortiq!), Gipoalbuminemiya,
shishlar,Terminal buyrak yetishmovchiligi.
Nerv tizimi:
Sensor-motor neyropatiya. Ortostatik
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
139
gipotoniya (avtonom neyropatiya). Karpat tunnel sindromi.
Teri va yumshoq to‘qimalar:
Makroglossiya. Periorbital purpura ("rakun ko‘zlari"). Nodulyar lezyonlar.
Ovqat hazm qilish
tizimi:
Diareya, qabziyat,Ichak harakatchanligining buzilishi.
Gepatomegaliya (80% holatda).
Diagnostika usullari:
1.Laborator va instrumental tekshiruvlar;
SYeP va IFE: AL amiloidozda. yengil zanjirlar aniqlanadi. Serumda SAA: AA amiloidozda
ortadi.NT-proBNP: Yurak zararlanishi ko‘rsatkichi.
2.Biopsiya tahlillari:
Rektal shilliq qavat, teri, buyrak, yurak yoki traxeya biopsiyasi. Kongorot qizil bo‘yog‘i
bilan bo‘yab, polarizatsiyada yashil porlash. Immunohistoximiya: Amiloid turini aniqlash.
Elektron mikroskop: Tipik fibrillyar tuzilmalar.
3.Tasviriy usullar:
Echokardiyografiya: “qalin devorli yurak” + diastolik disfunktsiya. MRI: Yurakda
gadolinium o‘zgarishi — tipik belgilar. SAP scintigrafiyasi: Faqat ayrim markazlarda mavjud.
Xulosa:
Amiloidoz — bu murakkab patogenezga ega bo‘lgan, hayotiy muhim
organlarning faoliyatini izdan chiqaruvchi xavfli kasallikdir. Ushbu holatda amiloid oqsili
organlarning ekstrasellulyar maydonida to‘planib, ularning strukturasini o‘zgartiradi va
disfunktsiyasiga olib keladi. Patologik anatomiya nuqtai nazaridan qaraganda, bu
to‘qimalarda tolali oqsil agregatlari ko‘rinishida namoyon bo‘lib, yurak mushaklarida
kardiosklerozga, buyraklarda esa proteinuriyaga olib keladi. Klinik ko‘rinishlar kasallikning
turiga va joylashuviga qarab turlicha kechadi. Tizimli amiloidozda buyrak, yurak, jigar,
oshqozon-ichak, teri va asab tizimi ishtirok etadi. Mahalliy amiloidoz esa faqat bitta organ
bilan cheklanadi. Bemorlar odatda umumiy holsizlik, shishlar, yurak ritmining buzilishi, qon
bosimining tushishi va asab tizimi disfunktsiyasi kabi simptomlar bilan shifokorga murojaat
qiladilar.
Tashxislashda biopsiya muhim ahamiyatga ega bo‘lib, Kongo qizili bilan bo‘yalganda
polarizatsiya ostida yashil nur sochuvchi strukturalar ko‘rinadi. Bundan tashqari, rentgen,
UTT, EKG, MRI kabi instrumental usullar yordamida ham organik o‘zgarishlar aniqlanadi.
Davolashda asosiy strategiya — amiloid sintezini to‘xtatish yoki kamaytirish, asosiy sababni
yo‘qotish (masalan, mieloma yoki surunkali infeksiyalarni bartaraf etish), immunosupressiv
dorilar, shuningdek, simptomatik terapiyani qo‘llashdan iborat. Shu bois, tibbiyot talabalari
amiloidoz kasalligini morfologik va klinik jihatdan to‘g‘ri baholay olishlari zarur. Bu esa ularga
kelajakdagi amaliy faoliyatda kasallikni erta aniqlab, samarali yondashuvni qo‘llash imkonini
beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator
ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632.
2.
Ergashev, B. (2025). Gingivitning bakteriologik etiologiyasi va profilaktikasi. In
International Scientific Conference "Innovative Trends in Science, Practise and Education",
1(1), 122–128.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
140
3.
Ergashev, B. (2025). Bemorlar psixologiyasi va muloqot ko’nikmalari. Modern Science
and Research, 4(2), 151–156.
4.
Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik
simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838.
5.
Ergashev, B. (2025). Stomatologiyada tish kariesi: Etiologiyasi, diagnostika va davolash
usullari. Modern Science and Research, 4(3), 821–828.
6.
Ergashev, B. (2025). Tish emal prizmalariga yopishib olgan tish blyashka matrixning
mikrobiologiyasi va tarkibi. Modern Science and Research, 4(3), 815–820.
7.
Ergashev, B. (2025). Advances in oral health: Prevention, treatment, and systemic
implications. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1108–1114.
8.
Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari.
Modern Science and Research, 4(4), 686–691.
9.
Ergashev, B. (2025). Karies va paradont kasalliklari profilaktikasi. Modern Science and
Research, 4(4), 732–741.
10.
Ergashev, B. (2025). Psychological support for cancer patients. ИКРО журнал, 15(1),
164–167.
11.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Oral trichomoniasis: Epidemiology, pathogenesis,
and clinical significance. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and Biodiversity, 1(1), 19–
27.
12.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Transmission dynamics of tuberculosis: An
epidemiological and biological perspective. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and
Biodiversity, 1(1), 28–35.
13.
Ergashev, B. J. (2025). Uch shoxli nervning yallig’lanishi: Klinikasi, etiologiyasi va
davolash usullari. Research Focus, 4(3), 162–169.
14.
Ergashev, B. J. (2025). Tish kariesi tarqalishining ijtimoiy va biologik omillari: Tahliliy
yondashuv. Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 427–430.
15.
Rakhmanov, Sh., Bakhadirov, M., & Ergashev, B. (2025). Skin diseases laboratory
diagnosis. Международный мультидисциплинарный журнал исследований и
разработок, 1(3), 130–132.
16.
Ergashev, B. J. (2025). Tish olish operatsiyasidan keyin yuzaga chiqishi mumkin bo’lgan
asoratlar. Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 421–426.
17.
Ergashev, B. J. (2025). Tish og’rig’ining etiologiyasi, klinik belgilari va zamonaviy
davolash usullari. Educational Development, 1(1), 57–63.
18.
Ergashev, B. J. (2025). To‘liq va qisman adentiya etiologiyasi va patogenezidagi muhim
faktorlar. Is’hoqxon Ibrat Followers Journal, 1(1), 9–17.
19.
Ergashev, B. J. (2025). Yuz nervining yallig’lanishi: Klinikasi, etiologiyasi, davolash
usullari. Research Focus, 4(3), 155–161.
20.
Ergashev, B. J. (2025). Energetik ichimliklarning tish emal qavatiga ta’siri va oldini olish
usullari (adabiyotlar sharhi). Журнал научных исследований и их решений, 4(2), 416–420.
