Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
289
KAMQONLIKNING O’ZIGA XOSLIGI.
Ergasheva Yulduzoy Olimovna
Angren Universiteti “Davolash”fakulteti “Umumdavolash ishi”kafedrasi
farmako-logiya fani katta o’qituvchisi.
Abduhamidov Qudrat Obidjonovich
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Kasbiy fanlar”kafedrasi
o‘qituvchisi.
abduhamidovqudrat1994@gmail.com
Ergasheva Farog’at Olimovana
Angren Abu Ali Ibn Sino nomidagi Jamoat Salomatlik texnikumu
Mutaxasislik fanlari bo’yicha katta o’qituvchisi.
farogatergasheva6@gmail.com
Dolzarbligi:
Zamonaviy tibbiyotda eng dolzarb muammolardan biri -
kamqonlik yoki qon tarkibidagi gemoglobin miqdorining pasayishidir. BMT
Sog‘liqni Saqlash Tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo aholisining
taxminan 24,8% ushbu kasallikka chalinadi. Ularning taxminan 75% i
kamqonlikning temir tanqisligi bilan bog‘liq holatlardir, bu esa kasallikning
eng keng tarqalgan sabablaridan biridir. Temir va boshqa mikroelementlar
yetishmovchiligining asosiy sababi esa noto‘g‘ri va muvozanatsiz ovqatlanish,
shuningdek, zaruriy vitamin va minerallarga boy oziq-ovqatlarning
yetishmasligidir.Bundan tashqari, kamqonlikni rivojlanishida boshqa omillar
ham muhim rol o‘ynaydi, masalan, surunkali kasalliklar, qon yo‘qotish va
qon hosil bo‘lish jarayonlaridagi buzilishlar. Zamonaviy fan va tibbiyot bu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
290
kasallikni oldini olish va davolash usullarini faol o‘rganmoqda, ushbu kasallikni
bartaraf etish uchun yangi yondashuvlar ishlab chiqilmoqda.Ushbu
maqolaorqalikamqonlik kasalligining yuzaga kelish sabablari, uning
rivojlanish mexanizmlari va ushbu kasallikni oldini olish hamda
davolash usullarini so‘nggi ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar asosida tahlil
qilishdan iborat.
Tadqiqotning maqsadi:
kamqonlikning kelib chiqish sabablari, klinik
belgilari va uning organizmga ta’sirini o‘rganish hamda kasallikning oldini olish
va davolash usullarini aniqlashdan iborat. Tadqiqot doirasida kamqonlikning
turli shakllari, xavf omillari va ijtimoiy-gigiyenik omillarning kasallik
rivojlanishiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, samarali profilaktika choralari
va davo usullari bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Tadqiqot natijalari:
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kamqonlikning asosiy
sabablari orasida temir tanqisligi, B12 vitamini yetishmovchiligi, genetik
omillar va surunkali kasalliklar mavjudligi aniqlandi. Tadqiqot davomida
kamqonlik bilan og‘rigan bemorlarning aksariyatida charchoq, bosh aylanishi,
teri oqarishi, yurak urishining tezlashishi va nafas qisishi kabi belgilar
kuzatilgani qayd etildi.Shuningdek, to‘g‘ri ovqatlanish, temirga boy mahsulotlar
iste’moli (qizil go‘sht, ko‘katlar, dukkaklilar), zaruriy vitaminlar bilan
ta’minlanish va muntazam tibbiy tekshiruvlardan o‘tish kamqonlikning oldini
olishda samarali ekanligi tasdiqlandi.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, erta
tashxis va to‘g‘ri davolash usullari bemorlarning ahvolini yaxshilashda muhim
ahamiyatga ega. Shu boisdan, profilaktik choralar va sog‘lom turmush tarzini
targ‘ib qilish kamqonlikni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Natijalar va munozaralar:
Ushbu tadqiqot natijalariga ko‘ra,
kamqonlikning eng keng tarqalgan sababi temir tanqisligi bo‘lib, bu asosan
noto‘g‘ri ovqatlanish va temirning yomon so‘rilishi bilan bog‘liq ekanligi
aniqlandi. Tadqiqot davomida bemorlarning aksariyatida charchoq, bosh
aylanishi, teri oqarishi, yurak urishining tezlashishi va nafas qisishi kabi
simptomlar kuzatildi. Shuningdek, B12 vitamini va foliy kislotasi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
291
yetishmovchiligi ham kamqonlikning rivojlanishiga sabab bo‘lishi qayd
etildi.Kamqonlikning xavfli tomonlari shundaki, u boshqa kasalliklar bilan
birga organizmning umumiy salomatligini pasaytirishi va muammolarni
kuchaytirishi mumkin. Kamqonlikni aniqlash va davolash muhim, chunki
uning belgilari (charchoq, bosh aylanishi, nafas qisqarishi va boshqalar)
ko'pincha oddiy holatlar sifatida qabul qilinishi mumkin, ammo ularog'irroq
kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lishi ehtimoli yuqori. Shuning uchun kamqonlikni
erta davolash va uni boshqa kasalliklar bilan bog‘liq ravishda tekshirish
judamuhimdir.Shunday ekan quyida kamqonlikning kelib chiqishining asosiy
omillariga to‘xtalib o‘tsak.
1.Temir yetishmasligi:
Kamqonlikning eng keng tarqalgan turi -
temir yetishmovchiligidan kelib chiqadi. Temir gemoglobinning tarkibiy
qismi bo‘lib,
kislorodning qonga bog‘lanishini ta’minlaydi. Temir
yetishmasligi oqibatida gemoglobin ishlab chiqarilishi kamayadi, natijada
kamqonlik yuzaga keladi.Temir tanqisligi anemiyasining oldini olish va
davolash uchun qonni yo‘qotish ehtimoli bo‘lgan manbalarni o‘z vaqtida
aniqlash va bartaraf etish, xomiladorlik va emizish paytida temir
yetishmasligini oldini olis, temirga boy oziq-ovqatlarni (masalan, qizil go’sht,
loviya, ismaloq) iste’mol qilish, temirni organizmda yaxshi so‘rilishini
ta'minlash uchun vitamin C (masalan, apelsin, limon) bilan birga iste‘mol
qilish, temir qo'shimchalarini kerakli dozada qabul qilishkerak.
2.Vitaminlar yetishmasligi:
Vitamin B12va folat (foliy kislotasi)
yetishmovchiligi ham kamqonlikka olib kelishi mumkin. Vitamin B12va
folat organizmdagi qizil qon hujayralarining ishlab chiqarilishida muhim rol
o‘ynaydi. Bu vitaminlarning yetishmasligi natijasida normoblastlar va
eritrotsitlarning o‘sishi buziladi, tilning yallig‘lanishi, nerv tizimining
zararlanishi (funikulyar miyeloz) kabi alomatlar kuzatiladi. Bu turdagi
anemiyaning oldini olish uchun me’da ichak kasalliklarini o‘z vaqtida aniqlash
va davolash, B12 vitaminiga boy oziq-ovqatlar (masalan, go‘sht, baliq, sut
mahsulotlari) iste’mol qilish, folatga boy mahsulotlar (masalan,ismaloq,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
292
brokkoli, apelsin) qo‘shish, vitaminlar qo‘shimchalarini shifokor ko‘rsatmasiga
asosan qabul qilish.
3.Bolalarda kamqonlik.
Bola organizmida temir yetishmasligi natijasida
yuzaga keladigan kamqonlik, boshqa kasalliklar uchun xavf tug‘diradi. Chunki
anemiya bilan og‘rigan bolalarda boshqa infeksion kasalliklarga chalinish
ehtimoli yuqori bo‘ladi. Bolalarda kamqonlikni pediatr yoki qiyin holatlarda
gematolog davolaydi. Kamqonlikning sababi bo‘lgan gemoglobin miqdorining
pasayishi, miya va boshqa organlarga kislorod yetkazib berishda
muammolarga olib keladi.
Bolalarda gemoglobin darajasi quyidagi me’yorlarga mos keladi:
•Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda: 180-240 g/l
•1 oydan 5 yoshgacha: 110-115 g/l
•5 yoshdan 12 yoshgacha: 110-120 g/l
•12 yoshdan 15 yoshgacha: 120-140 g/l
4.Qon yo‘qotilishi:
Qon yo‘qotilishi(masalan, jarohatlar, ichidagi qon
ketishlar yoki og‘ir menstruatsiyalar) eritrotsitlar sonini kamaytiradi. Bu holat
kamqonlikka olib kelishi mumkin.Buni oldini olish choralari qon ketishining
sabablari bo'yicha tekshiruvlar va davolash, og'ir menstruatsiyalar yoki qon
yo'qotilishini davolash uchun shifokor maslahatlari.
5.Surunkali kasalliklar:
Surunkali yallig‘lanish kasalliklari(masalan,
revmatoidartrit,
yallig‘lanishlar,ichakkasalliklari)
kamqonlikni
keltirib
chiqarishi mumkin. Bu holatlarda odatda qonning eritrotsitlarini ishlab
chiqarishni to‘xtatadi va yallig‘lanish jarayonlari qonda gemoglobinning
pasayishiga olib keladi.Oldini olishchoralari:Surunkali kasalliklarni davolash va
ularni nazorat qilish, yallig‘lanishni kamaytirish uchun kerakli dori-darmonlarni
olish.
6.Jigar va buyrak kasalliklari:
Jigar va buyraklar organizmda
eritropoetin ishlab chiqaradi, bu esa qizil qon hujayralarining ishlab
chiqarilishiga yordam beradi. Jigar va buyraklarning normal ishlamasligi bu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
293
jarayonni buzishi mumkin, natijada kamqonlik paydo bo'ladi.Oldini olish
choralari:Jigar va buyraklarning salomatligini saqlash uchun to‘g'ri
ovqatlanish, muntazam ravishda tibbiy ko'rikdan o‘tish, bu organlar
kasalliklarining oldini olish va davolash.
7.Gemoglobin va qon kasalliklari:
Kamqonlik ba’zida genetik
kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Misol uchun, talasemiya yoki sickle
hujayra anemiyasi (qizil qon hujayralarining shakli o‘zgarishi) genetik
kasalliklar bo‘lib, ular kamqonlikka olib keladi.Oldini olish choralari:Genetik
maslahat va testlar orqali oilaviy tarixni o‘rganish, kasallikning avj olishining
oldini olish uchun mos davolash usullarini qo‘llash.
8.Yurak kasalliklari:
Kamqonlik yurakni to‘liq ishlashini
qiyinlashtiradi. Kislorod yetishmasligi natijasida yurak ko‘proq ishlashga
majbur bo‘ladi, bu esa yurak yetishmovchiligi va boshqa yurak muammolarini
keltirib chiqarishi mumkin.
9.Onkologik kasalliklar:
Ba’zi onkologik kasalliklar (masalan,
gematologik kasalliklar, leykemiya yoki boshqa qon saratonlari) kamqonlikni
keltirib chiqaradi va bemorning ahvolini yanada yomonlashtiradi.
Xulosa:
Kamqonlik kasalliklarning rivojlanishini tezlashtirishi yoki ular
bilan kurashishni qiyinlashtirishimumkin.Shunday qilib, kamqonlikning oldini
olish va davolashda eng muhim omil faqat shifokor nazorati ostida amalga
oshirilishi kerak va zaruriy vitaminlar va minerallarga boy oziq-ovqatlarni
muntazam ravishda iste’mol qilish, shuningdek, shifokor tomonidan belgilangan
davolash kurslariga amal qilishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Ermatov.N.J., Axunova.M. Болалар ва ўсмирлар орасида темир
танқислик камқонлик касаллигини ривожланишда овқатланишнинг
тутган ўрни //«Тиббиётда янги кун» 2022 4 (42). 192-200 бетлар (14.00.00;
No22).
2.Маюрникова Л.А., Кокшаров А.А., Крапива Т.В., Новоселов С.В.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
294
Обогащение пищевых продуктов как фактор профилактики
микронутриентной недостаточности// Техника и технология пищевых
производств. -2020. Т. 50.-No1. -С. 124-139
3.WorldHealthOrganization(WHO). (2021).“Anaemia.”WHO Fact
Sheets. Ushbu manba kamqonlik (anemiya) bo‘yicha global statistikalar va u
bilan bog‘liq asosiy ma’lumotlarni taqdim etadi.
4.Global Health Data Exchange (GHDx). (2022).“Prevalence of
anaemia in women of reproductive age andchildren under 5 years of age.”GHDx
Database. Bu manba global aholi orasida kamqonlikning tarqalishini statistik
ravishda ko‘rsatadi.
5.Yusupova, M., & Rasulov, A. (2019).“Kamqonlik va uning davolash
usullari”Uzbekistan Medical Journal, 10(4), 55-60. Ushbu maqola
kamqonlikning sabablarini va davolash usullarini tahlil qiladi va
o‘zbekistonlik bemorlarda kamqonlikning tarqalishini o‘rganadi.
