Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
249
O’QUVCHILARNING O’QUV FAOLIYATIGA IJOBIY
MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Yuvasheva Nigora Zoxidjonovna
Namangan viloyati Pop tumani 32-sonli maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA: Maqolada o’quvchilarning o’quv faoliyatiga ijobiy
motivatsiyani shaklllantirish asosida ta`lim yutuqlariga erishishning o’ziga xos
xususiyatlari ochib berilgan. Ta`lim jarayonida ta`lim motivlari haqida nazariy va
amaliy fikrlar bildirilgan.
Kalit so’zlar: talaba, motiv, o’quv faoliyati, pedagogik holat, pedagogik
fenomen
KIRISH.
Maktab ta’limi bugungi kunda inson ta’limining eng uzoq bosqichini
ifodalab, individual muvaffaqiyat uchun ham, butun mamlakatning uzoq muddatli
rivojlanishi uchun hal qiluvchi omillardan biridir. O’quvchilarning o’quv
faoliyatiga ijobiy motivatsiyasini shakllantirish ta’lim tizimining asosiy
vazifalaridan biri bo’lib, xalq ta’limi tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish maqsadli
dasturida o’z aksini topgan.
Bugungi kunga qadar ishlab chiqilgan nazariy tadqiqotlar va maktab tajribasi
shuni ko’rsatadiki, motivatsiya - bu turli motivlar, motivlar, ehtiyojlar, qiziqishlar,
intilishlar, maqsadlar, intilishlar, motivatsion munosabat yoki moyillik, ideallar va
boshqalar. keng ma’no umuman xulq -atvorni belgilashni nazarda tutadi.
Psixologik va pedagogik tadqiqotlarda mavjud bo’lgan ijobiy barqaror
motivatsiyaning mohiyati haqidagi xulosalarni o’rganish va
umumlashtirish tadqiqot jarayonida qo’llanilgan asosiy ta’rifni shakllantirishga
imkon berdi.
Ijobiy barqaror motivatsiya-bu o’quvchining o’qishga faol, shaxsiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
250
tarafkashlik munosabatini belgilaydigan, unga hal qilishning umumlashtirilgan
usullarini o’zlashtirgan holda, uning ehtiyojlari va manfaatlarini qondirishni
tartibga solishga qaratilgan samarali harakatlarning nisbiy davomiyligini
ta’minlaydigan motivlar majmui.
O’rta sinflarda ijobiy barqaror motivatsiyaning namoyon bo’lishini
belgilaydigan mohiyat va asosiy omillarning tahlili bizga quyidagilarni
tasdiqlashga imkon beradi:
ta’lim motivatsiyasi o’ziga xos turtki sifatida murakkab tuzilish bilan
tavsiflanadi, uning shakllaridan biri ichki va tashqi motivatsiya tuzilishi; ijobiy
motivatsiyaning barqarorligi, intellektual rivojlanish darajasi va ta’lim
faoliyatining tabiati bilan bog’liqligi kabi muhim xususiyatlari;
Ijobiy turtki motivatsiyasining namoyon bo’lishiga to’sqinlik qiluvchi asosiy
omillar quyidagilardir: muvaffaqiyatsizlikka yo’l qo’ymaslik, shaxsiy tashvish,
past baho, tashqi atribut; shaxsning o’quv faoliyatining asosiy determinantlari
yutuq motivatsiyasi va shaxsning ayrim xususiyatlari, birinchi navbatda,
avtonomiya; ijobiy barqaror motivatsiya bu faoliyatga xos bo’lgan bir qancha
omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, u ta’lim tizimining tuzilishi va ta’lim
muassasasining turi bilan o’zaro bog’liq, bu holda ta’lim faoliyati amalga
oshiriladigan maktab; ikkinchidan, o’quv jarayonini tashkil etish; uchinchidan,
o’quvchining sub’ektiv xususiyatlari (yoshi, intellektual rivojlanishi, qobiliyatlari,
intilish darajasi, o’zini o’zi qadrlashi, uning boshqa o’quvchilar bilan o’zaro ta’siri
va boshqalar); to’rtinchidan, o’qituvchining maktab o’quvchilari bilan o’zaro
ta’sirining sub’ektiv xususiyatlari va birinchi navbatda uning o’quvchi bilan
bo’lgan munosabatlar tizimi;
Ijobiy barqaror motivatsiya, boshqa har qanday turdagi kabi, ta’lim
faoliyatida yo’nalish, barqarorlik va namoyon bo’lish dinamikasi bilan ajralib
turadi.
Yuqoridagi qoidalarni hisobga olish maktabning pedagogik jamoasiga
muhim va murakkab vazifani - o’rta maktab o’quvchilarining o’quv jarayonida
ta’lim faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiyani shakllantirishga imkon beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
251
Maktabning o’quv jarayoni o’quvchilarning guruhli shakllarini tashkil etish
orqali ijobiy motivatsiyaning shakllanishiga ta’sir qiladi, bu ularning
shaxsiyatining sotsializatsiyasiga yordam beradi, bu oila va uy xo’jaliklari
bolalariga etarlicha ta’sir ko’rsatmaydi, ularni
muvaffaqiyatga erishish uchun motivatsiyani shakllantirishga, shu jumladan ta’lim
faoliyatiga yo’naltiradi.
Bu fakt maktab o’quvchilarining ta’lim faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiyani shakllantirish modelьini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishni
taqozo etadi.
Maktabda o’qitish jarayonida ta’lim faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiyani shakllantirishning ishlab chiqilgan modelьi quyidagi printsiplarga
asoslanadi: ilmiy va tizimli, sub’ektiv; ong, faollik va mustaqillik; rivojlanish va
faollik, amaliy yo’nalish; kollektivlik; aks ettirish.
Maktab o’quv jarayonida o’quv faoliyatining ijobiy barqaror motivatsiyasini
shakllantirish mexanizmi asosiy bosqichlardan iborat: maqsadni belgilash, ta’lim
harakatining tuzilishini aniqlash, operatsion-kognitiv, ishning tashkiliy shakllarini
asosli tanlash, faollik-operativ, aks ettirish, o’smirlar faoliyatini baholash.
Biz o’quvchilarning guruh faolligini o’quvchilar faoliyatini pedagogik
qo’llabquvvatlash holatlarining yig’indisi sifatida qaradik, bunda o’quvchilarning
o’qishga ijobiy barqaror motivatsiyasi shakllanibgina qolmay, balki u o’zini
namoyon qiladi. SHaxsiy yutuqlar to’g’risida o’quv faoliyati uchun ijobiy turtki
motivatsiyasining shakllanishi belgilanadi. O’quv faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiyaning barcha uchta komponenti uchun maktablarning eksperimental va
nazorat guruhlarida o’quvchilarning o’quv faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiyasining namoyon bo’lishidagi farqlar aniqlandi;
O’quvchilarni nazorat va eksperimental guruhlardagi test natijalarini
solishtirganda shuni ta’kidlash kerakki, ular o’rtasida ichki motivatsiyaning past va
o’rta darajadagi namoyon bo’lishida sezilarli farqlar mavjud. Boshqaruv guruhida
o’quv jarayonida o’quvchilarga taklif qilinadigan faoliyat turlari uchun odatda past
darajali va kamroq o’rtacha darajali bo’ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
252
O’quv faoliyati uchun ijobiy barqaror motivatsiya bu faoliyat uchun bir qator
o’ziga xos omillar bilan belgilanadi: ta’lim tizimining o’zi, bu holda maktab
muassasasi; o’quv jarayonini tashkil etish; o’quvchining sub’ektiv xususiyatlari
(yoshi, intellektual rivojlanishi, qobiliyati, intilish darajasi, o’zini o’zi qadrlashi,
uning boshqa o’quvchilar bilan o’zaro ta’siri va boshqalar); o’qituvchining maktab
o’quvchilari bilan o’zaro ta’sirining sub’ektiv xususiyatlari.
XULOSA
Ijobiy barqaror shaxsiy motivatsiyani shakllantirish - o’quvchilarning tashqi
motivatsiyasini ichki holatga o’tkazishga yordam beradigan muayyan sharoitlarda
o’qituvchi va o’quvchilar o’rtasidagi faol o’zaro munosabatlarning murakkab va
uzoq muddatli jarayoni:
o’quvchilarni haqiqiy amaliy mashg’ulotlarga jalb qilish. guruh faoliyati; darsda
ijobiy hissiy tajribalar uchun qiziqishlarning rivojlanishiga hissa qo’shadigan faol
o’qitish usullaridan foydalanish; o’quvchilarning o’z ustida ishlashga bo’lgan
ehtiyojining ortishi.
Aniqlanishicha, maktabda o’quv jarayonida ta’lim faoliyati uchun ijobiy
barqaror motivatsiyani shakllantirish modelini amalga oshirish natijasida o’rta
maktab o’quvchilarida ehtiyoj tufayli ta’lim faoliyati uchun ijobiy barqaror
motivatsiya: sinfda intellektual o’zini o’zi anglash, guruhdagi o’quv faoliyatining
ko’nikma va malakalari, qobiliyatlarni o’zini baholashga tayyorligi,
mashg’ulotlardan qoniqish va sinfdagi muvaffaqiyat darajasi shakllangan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Yuldashev, Elyorjon. "Secondary School Students Independent Education."
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY RESEARCH
AND INNOVATIVE TECHNOYuldashev,
2.Elyorjon. "Secondary School
Students
Independent
Education."
INTERNATIONAL
CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND INNOVATIVE TECHNOLOGIES. Vol. 2. 2021.LOGIES.
Vol.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
253
3.Secondary
School
Students
Independent
Education.
INTERNATIONAL CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY RESEARCH
AND INNOVATIVE TECHNOLOGIES, 2, 226–230. ДА ИСМАИЛОВА, ЗА
ХОЛМАТОВА, ДШ ВАХОБОВА Будущее науки-2014, 56-63
4.To the Definition of the Ethical Tolerance Forms in Works of Thinkers of the
East Z Kholmatova, M Turobjonova Young Scientist USA, 74-76
5.Azamovna, Ismoilova Gulbaxor. "DEVELOPMENT OF ECOLOGICAL
CULTURE
ON
THE
BASIS
OF MODERN PEDAGOGICAL
TECHNOLOGIES." INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE &
INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 7.429
11.04 (2022): 165-170.
