Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
233
ZOHID KAVSARIYNING ISLOM ILMLARI RIVOJIDAGI O‘RNI
Xabibidinov Boburshoh Abduvali o‘g‘li
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi doktoranti
Muhammad Zohid Kavsariy 1879-yil 16-sentyabrda Turkiyaning Duzja
viloyati Hojihasan qishlog‘ida tug‘ilgan. Uning kelib chiqishi cherkes oilasiga
mansub bo‘lgan. Otasi Hasan Hilmiy afandi 1831-yil Kavkazning Shabzarida
tug‘ilgan bo‘lib, mudarris sifatida faoliyat ko‘rsatgan.Zohid Kavsariy o'zining
asarlarida mo'tadil islom g'oyasini ilgari surgan va bemazhablarga ko’plab
raddiyalar bergan.U 1863-yil Kavkazning Chor imperiyasi tomonidan bosib
olinishi natijasida oilasi va talabalari bilan birgalikda Duzja viloyatiga ko‘chib
o‘tib, u yerda o‘z nomiga qo‘yilgan Hojihasan qishlog‘iga joylashgan. U yerda
naqshbandiya tariqati xalifalaridan shayx Davlatga qo‘l berib, o‘zi ham 1865-yil
xalifalik rutbasiga erishgan. 1867-yildan Hojihasan qishlog‘idagi madrasada ish
faoliyatini boshlagan. 1870-yil Istanbul shahriga borib, u yerda Ahmad Ziyovuddin
Kumushxonaviyning darslarida qatnashib, undan “Daloil al-xayrot” asari bo‘yicha
ijoza olgan. Keyingi yil esa Hijozga borib, u yerda naqshiy shayxlaridan Muso
Makkiy bilan uchrashib, undan xilofat ijozasini olgan. Duzjaga qaytib kelgach,
Hasan Hilmiy afandi madrasada talabalarga dars berish bilan shug‘ullanib, 1926-
yil, qariyb yuz yoshda vafot etgan.
Zohid Kavsariy dastlabki ilmni otasidan olgan. So‘ngra Duzjadagi Rushdiya
maktabida muftiy Husayn Vajih afandi qo‘lida davom ettirgan. 1893-yil Istanbulga
borib, u yerda Qoziaskar Hasan afandi Dorul hadis madrasasida ta’lim olgan. U
madrasa hamda Fotih masjidida tashkil etilgan ko‘plab ilmiy majlislarda ishtirok
etgan. Kavsariyning ta’kidlashicha, uning ilmiy qarashlarining shakllanishida Ali
Zaynulobidin afandi va Ibrohim Haqqi afandilarning ta’siri katta bo‘lgan. U
Istanbulda o‘n yil ta’lim olib, 1904-yil madrasani tamomlagan, 1906-yil esa
darsiom unvoniga erishgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
234
Zohid Kavsariy Fotih masjidida mudarrislik faoliyati davomida
madrasalarni isloh qilish uchun tuzilgan komissiya tarkibiga kiritilgan. U
Kastamonu shahrida ochilgan yangi madrasada ham uch yil xizmat qilgan.
Kavsariy birinchi jahon urushidan keyin Sulaymoniyada madrasatul mutaxassisin
mudarrisligiga tayinlangan. 1919-yil shayxulislom vakilligi maqomi bo‘lgan dars
vakolati lavozimiga tayinlangan, biroq bir muddat o‘tib ushbu vazifadan ozod
etilgan.
Zohid Kavsariy hayoti davomida Ittihod va Taraqqiy jamiyatiga mansub
davlat, siyosat va fikr odamlariga muxolif bo‘lib yashagan. U 1922-yil o‘zini
ozodlikdan mahrum etish haqida qaror chiqarilganini eshitgach, Misrga yo‘l oldi.
Avval Iskandariyaga, so‘ngra Qohiraga o‘tdi. Iskandariyadan Bayrutga, u yerdan
Shomga bordi. Shomda Dorul kutub az-Zohiriya kutubxonasida qo‘lyozma asarlar
ustida tadqiqotlar olib bordi. 1926-yil Qohiraga qaytib, al-Azharda tahsil oladigan
turk talabalari yashaydigan Taqiyyat al-Atrok Abu az-Zahab nomli takkada
istiqomat qila boshladi. 1928-yil ilmiy talabida ikkinchi bor Shomga safar qilgan
bo‘lsa-da, u yerda o‘ziga munosib davra topa olmay, keyingi yil yana Qohiraga
qaytdi.
Olim Qohirada Dijviy, Muhammad ibn Ja’far Kattoniy va Ahmad Rafi’
Tahtoviy kabi olimlardan islom ilmlari bo‘yicha ijoza oldi. Biror daromad manbai
bo‘lmagani sababli moddiy qiyinchiliklarga duch kelishiga qaramay, taklif etilgan
yordamlarni qabul qilmagan. Turkcha hujjatlarni arab tiliga tarjima qilish
maqsadida Dor al-muhofazat al-Misriya idorasi tomonidan o‘tkazilgan imtihondan
muvaffaqiyatli o‘tib, maosh olib ishlay boshladi. Bu orada oilasini Istanbuldan olib
keltirdi. U Istanbulda ekan vaqtida o‘g‘li va bir qizi vafot etgan bo‘lib, Qohiraga
ayoli va ikki qizi keldi. Qizlaridan Saniha 1934-yilda, Maliha esa 1947-yilda
Qohirada vafot etdi.
Zohid Kavsariyning “Muqaddimot” asari islomshunoslik sohasidagi
e’tiborga molik asarlardan hisoblanadi. Asar 5 qismdan iborat. Birinchi qismda
islom tarixiga oid qimmatli ma’lumotlar berilgan.Ikkinchi qism hadisshunoslik
ilmi bo’yicha yozilgan. Uchinchi qismda fiqh ilmiga oid ma’lumotlar jamlangan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
235
To’rtinchi qism ulamolar tabaqalari va tarjimalarga oid hisoblanadi. Beshinchi
qismda tasavvuf ilmiga oid muhim ma’lumotlarni uchratish mumkin.
“Muqaddimot “ asari mo’tadil islom g’oyasini mustahkamlashda muhim manba
hisoblanadi.
Olim Qohirada yashagan vaqtida bir tomondan o‘z uyini madrasaga
aylantirib, talaba yetishtirgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan ko‘plab islom ilmlariga
oid asarlarning ilmiy nashrini amalga oshirish bilan mashg‘ul bo‘ldi. Asosan Misr,
Yaman, Hindiston, Pokiston, Indoneziya, Malayziya, Suriya, Iroq va Turkiya
mamlakatlaridan kelgan talabalarga ijoza berdi. Abdulhamid Kutubiy Misriy,
Ahmad Avang Husayn, Alasoniyalik Jamol O‘gut, Abdulfattoh Abu G‘udda,
Ahmad Hayri Posho, Muhammad Rashod Abdulmuttalib, Abul Fazl ibn Siddiq,
Ali Ulviy Kuruju, Mehmed Ehson Afandi, Mustafo Runyun va Muhammad
Husayn uning shogirdlaridan hisoblanadilar. Shu orada Misrdagi reformistik
harakatlarga qarshi kayfiyatda bo‘lgani sababli uni mamlakatdan chiqarib
yuborishga urinishlar kuzatilgan bo‘lsa-da, shayx Abdulmajid Sinduniy va bir
muddat vaqf ishlari vaziri bo‘lgan al-Azhar shayxi Mustafo Abdurazzoqning
aralashuvi bilan bundan qutulib qoldi. Ilmiy faoliyati va nashrlari bilan e’tibor
qozongan Kavsariy Misrdagi ilm ahli orasida alohida mavqega ega bo‘ldi. Al-
Azharda o‘qigan shogirdlari vositasida Hindiston va Pokistondagi olimlar bilan
aloqa o‘rnatib, keng ilmiy doira yaratdi. 1950-yil Demokratik partiyaning
hokimiyat tepasiga kelishi bilan Turkiyaga qaytishni umid qilgan bo‘lsa-da, turli
xastaliklar bilan ovora bo‘lib qoldi va 1952-yil 11-avgustda vatan hasratida
Qohirada olamdan o‘tdi. Ortidan ayoli ham dardga chalinib, Turkiyaga qaytdi va
besh yildan so‘ng u ham vafot etdi.
Undan tashqari Zohid Kavsariy haqida o‘z zamonining bir necha allomalari
ma’lumotlar keltirgan bo‘lib, ularning barchasi olimning qilgan ishlarini e’tirof
etganlar. Zohid Kavsariy umri davomida bemazhablarga qarshi kurashdi.
Mazhabsizlik dinsizlikka olib boruvchi ko‘prik ekanligini o‘z asarlari bilan
isbotlab berdi. U mo‘tadil islom g‘oyasini ilgari surgan zabardast olimlardan biri
hisoblanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
236
Foydalanilgan manba va adabiyotlar
1.
Abu-l-Fath Muhammad ibn Abd al-Karim ash-Shahristoniy. Al-Milal va-n-
nihal. 2 jildli / Tahqiq Muhammad Abd al-Qodir al-Fodiliy. – Bayrut:
Maktabat al-‘Asriya, 2000.
2.
Zohid Kavsariy. Maqolot. – Qohira: Maktabat al-Qohira, 2003.
3.
Zohid Kavsariy. Muqaddimot. – Qohira: Maktabat al-Qohira, 2001.
.
