Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
200
TAEKVONDODA BAZAVIY ZARBALARNI
TAKOMILLASHTIRISH 13-15 YOSHLI SPORTCHILAR UCHUN
AMALIY MASLAHATLAR
Ergasheva Maftuna Shermamat qizi
Chirchiq shahri sport maktabi yo‘riqchi-uslubchisi
Annotatsiya: maqolada taekvondo asoslarini biladigan, ammo uni
o‘zlashtirishda davom etayotgan 13-15 yoshli o‘smirlar uchun mos keladigan
asosiy zarbalarni takomillashtirish usullari ko‘rib chiqiladi. Ish to‘g‘ridan-to‘g‘ri
asosiy zarbalarga ham, oxir-oqibat bunday zarbalarni yaxshilashga olib keladigan
umumiy mashg‘ulotlarga ham tegishli.
Kalit so‘zlar: taekvondo wtf, taekvondo wtf asosiy zarbalar, taekvondo
bo‘yicha maslahatlar, taekvondo zarbalarni mashq qilish.
Kirish
. Asosiy zarbalarga, birinchidan, oyoq bilan beriladigan uchta asosiy
zarba kiradi: oldindan-to‘g‘ridan, orqadan-to‘g‘ridan va yondan-to‘g‘ridan. Ular
asosida hosilalar deb ataluvchi boshqa zarbalar quriladi. Asosiy zarbalarga
yuqoridan pastga oyoq bilan zarba berish ham kiradi, garchi undan hosila zarbalar
bo‘lmasa ham. Umuman olganda, zarbalarni tezlik, kuch va tezlik-kuch turlariga
bo‘lish mumkin. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarba tezligi yoki kuchi bilan emas, balki
zarbaga kiradigan harakatlarning kombinatsiyasi bilan ajralib turadi. Muayyan
zarba texnikasi qanday bo‘lishiga unga tayyorgarlik ko‘rish ham bog‘liq.
Taekvondoda aniq zarbalarga erishish imkonini beruvchi muhim jihatlardan biri
bu sportchining egiluvchanligi va cho‘zilishidir. Aynan shuning uchun asosiy
zarbalar ko‘nikmalarini takomillashtirish uchun nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri
zarbalarni mashq qildirish, balki zarbalarni to‘g‘ri va eng samarali bajarishga
yordam beradigan cho‘zilish va egiluvchanlikni yaxshilash uchun mashqlardan
foydalanish tavsiya etiladi.
Tadqiqotning maqsadi
taekvondoda asosiy zarbalarni takomillashtirish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
201
bo‘yicha 13 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan sportchilarga amaliy maslahatlar
berishdan iborat.
Tanlangan mavzu
bo‘yicha tadqiqot o‘tkazish uchun quyidagi tadqiqot
usullari qo‘llanildi: tahlil, umumlashtirish va tavsiyalar.
Tadqiqot natijalari
va ularning muhokamasi 2024-yilda o‘tkazilgan tadqiqot
davomida taekvondochilarning egiluvchanligi va cho‘ziluvchanligini rivojlantirish
uchun eng samarali mashqlar sifatida “Kapalak”, “Burma” hamda bo‘ylama va
ko‘ndalang shpagatlar aniqlandi. Aynan shu mashqlar chanoq-dumg‘aza
bo‘g‘imlariga, yaqin joylashgan mushak va boylamlarga, umurtqa pog‘onasiga
ta’sir ko‘rsatadi. Aynan ular barcha asosiy zarbalarda ishtirok etadilar va tajriba
guruhi bunday mashqlarni bajarmagan nazorat guruhiga qaraganda uch baravar
yaxshiroq natija ko‘rsatdi. Bunday mashqlarning ta’sir mexanizmi quyidagicha:
bunday mashqlar asab-mushak qarshiligini “o‘chiradi”, buning natijasida
mushaklar bo‘shashadi va harakat amplitudasini oshirishga imkon beradi, bu esa,
ma’lumki, zarbaning muhim xususiyatlaridan biridir. Asosiy zarbalarni o‘rgatishda
xususiyatlarni rivojlantirish uchun qo‘shimcha mashqlarning ikkinchi turi
muvofiqlashtiruvchi mashqlardir. Koordinatsion qobiliyatlarni to‘g‘ri mashq
qildirish uchun qo‘shimcha ko‘nikmalarni mashq qildirish davomida uning asosiy
qismida egiluvchanlik, muvozanat va chaqqonlikni rivojlantiruvchi mashqlar
almashtirib turilishi kerak. Aynan shu tarkibiy qismlar umumiy muvofiqlashtirish
ko‘rsatkichlarining yaxshilanishiga olib keladi. Bir vaqtning o‘zida uch turdagi
koordinatsion qobiliyatlarni mashq qildirish kerak. Maxsus koordinatsion
imkoniyatlar aniq harakatlarni bajarish uchun charxlangan, ya’ni bunday
qobiliyatlarni mashq qildirish ma’lum ma’noda asosiy zarbalarni takrorlashi kerak.
Biz zarbalarni sekinlik bilan bajarish mumkin bo‘lgan elementlarga bo‘lishni va
aynan ularni charxlashni tavsiya etamiz. Bu aniq zarba elementini bajarishga
qaratilgan maxsus koordinatsiyani mashq qilishga yordam beradi. Koordinatsion
qobiliyatlarning keyingi turi maxsus qobiliyatlardir. Ular ma’lum bir faoliyat
turiga, bizning holatimizda - taekvondoga yo‘naltirilgan. Maxsus koordinatsion
qobiliyatlarni mashq qildirish uchun taekvondoda asosiy zarbalarni bajarish uchun
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
202
zarur bo‘lgan qobiliyatlarni mashq qildirish kerak. Ularga quyidagilar kirishi
mumkin: oyoqlarni ko‘tarish va bir oyoqda turish; oyoqlarni siltash; qo‘llarni
siltash; turli oyoqlar bilan navbatma-navbat oldinga tashlanish; oyoqlarni siltash
bilan birgalikda oldinga tashlanish. Nihoyat, o‘smir yoshdagi taekvondochiga
umumiy koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirish ayniqsa zarur. Butun tana uchun
samarali mashqlar majmuasi quyidagicha: tik turgan yoki o‘tirgan holda bosh va
gavdani burish; bir oyoqda turish (shu holatdan engashishlar rivojlangan
variantda); baland va past yon planka (shu holatdan polga engashish rivojlangan
variantda); polda oyoq va qo‘lni cho‘zish bilan muvozanat saqlash; arg‘amchida
sakrash (qo‘llarni chalishtirish bilan rivojlangan variantda). Musobaqada
muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan keyingi jihat - bu sportchilarning
tezlik sifatlaridir. Ayniqsa, taekvondoning Olimpiya o‘yinlari dasturiga
kiritilganligini
hisobga
olsak,
sportda
raqiblarga
nisbatan
strategik
manyovrchanlik va zarbalarning aniqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Bunga ko‘p
jihatdan elementlarning bajarilish tezligi ta’sir ko‘rsatadi.
Xorij olimlarining tekshirishicha 13-15 yoshli taekvondochilarda tezlik
qobiliyatlarini rivojlantirish kompleksini ko‘rib chiqadi. Unda quyidagi
mashqlardan foydalaniladi:
- yugurish mashqlari
- sakrash mashqlari
- himoya harakatlari
- tik turishdagi harakatlar
- jangovar mashqlar
Yugurish mashqlari va tik turishdagi harakatlar kuch sifatlarini tarbiyalash
bo‘yicha mashg‘ulotning tayyorgarlik qismiga kiradi. Mashg‘ulotning o‘rtasida
sakrash elementlari va taekvondoning maxsus sport elementlari. Yugurish
mashqlari majmualariga quyidagi mashqlar kiritilishi mumkin:
1. Turli holatlardan startdan yugurish.
2. 30-60 m ga maksimal tezlikda yugurish.
Sakrash mashqlari quyidagicha tanlanishi mumkin:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
203
1. 30-60 sm balandlikdagi taglikdan sakrab tushish.
2. Turgan joydan, yugurib kelib yoki yugurib kelib bir marta uzunlikka
sakrash.
3. Ko‘p marta sakrash (uch, besh, o‘n marta).
Tezlik qobiliyatlarini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar spektri
quyidagilardan iborat:
1. Turli xil ustunlarda harakatlanish.
2. Havoga yoki snaryadlarga maksimal tezlikda qo‘l yoki oyoq bilan alohida
zarbalar berish.
3. Tayanch dashtlar va sayt-dashtlar bilan harakatlanishni takomillashtirish
4. Qo‘llar bilan ayrim zarbalar berish texnikasini takomillashtirish.
5. “Yup chagi” oyoqlar bilan alohida zarbalar berish texnikasini
takomillashtirish.
6. Yelkangizga “taxta” urayotgan sherigingizning qo‘llarini bilak bilan
qaytarib.
7. Havoga yoki snaryadlarga maksimal chastota bilan qo‘l va oyoqlar bilan
seriyali zarbalar berish.
Murabbiyning xohishiga ko‘ra, o‘quvchilarning ehtiyojlariga qarab boshqa
maxsus mashqlar ham bo‘lishi mumkin. 13-15 yoshli taekvondochilarda asosiy
zarbalarni takomillashtirish uchun zarur bo‘lgan yana bir mashg‘ulot - bu
zarbalarni to‘g‘ri bajarish uchun ham zarur bo‘lgan kuch sifatlarini mashq
qilishdir. Bajarishga sportchilarning umumiy jismoniy tayyorgarligi ta’sir qiladi.
Unga nafaqat bevosita kuch tavsifi, balki kuch natijasini uzoqroq ko‘rsatishga
imkon beradigan chidamlilik ham kiradi. Yuqorida aytib o‘tilgan yugurish
mashqlari chidamlilikning kuch ko‘rsatkichlarini yaxshilash uchun ham
qo‘llaniladi, faqat ularda uzoq masofaga yugurish yoki murakkablashtirilgan
mashq qo‘llaniladi. 13-15 yoshli taekvondochilar uchun quyidagi mashqlar
tanlangan: 5 metrga 10 marta mokisimon yugurish; 1000 metrga yugurish.
Chidamlilikning kuch sifatlarini rivojlantirish uchun tortilish, gavdani ko‘tarish,
poldan qo‘llarni bukib-yozish, o‘tirib-turish kabi mashqlardan foydalanilgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
204
To‘g‘ri shug‘ullanishda kuch ko‘rsatkichlari 9 yoshdan o‘sa boshlaydi va aynan
13-15 yoshda eng yuqori cho‘qqiga chiqadi, shuning uchun ushbu yosh toifasidagi
sportchilar aynan kuch sifatlarini to‘g‘ri rivojlantirishga alohida e’tibor qaratishlari
lozim. Yuqorida sanab o‘tilgan barcha mashqlar maxsus jihozlarni talab
qilmasligiga qaramay, kerakli zonalarga nuqtali yuklamani ta’minlaydigan
trenajyorlar taekvondochiga yaxshi yordamchi bo‘lishi mumkin. 13-15 yoshli
taekvondochilar tanasini kompleks rivojlantirish uchun asosiy trenajyorlar
velotrenajyor, elektr yugurish yo‘lagi, eshkak eshish trenajyori, yelka kamarini
rivojlantirish trenajyorlari, bazasiz chang‘i trenajyori hisoblanadi. Albatta,
trenajyorsiz ham malakali tayyorgarlik ko‘rish mumkin, buning ustiga ko‘pchilik
trenajyorsiz bajarish mumkin bo‘lgan mashqlarni yugurish yo‘lakchasi kabi
takrorlaydi. Shunga qaramay, trenajyorlar yuklamani aniqroq yo‘naltirishi
mumkin. Nihoyat, asosiy zarbalarni to‘g‘ri bajarish uchun bevosita shu zarbalar
texnikasini, shuningdek, umumiy maxsus sifatlarni, ya’ni aynan taekvondodagi
harakatlarni belgilovchi sifatlarni muntazam ravishda mashq qilish zarur. Ularga
quyidagilar yordam beradi: himoyalanish harakatlari; tik turishdagi harakatlar;
jangovar harakatlar. Bunday elementlarni o‘rganish mashqlari aniq reglament va
bajarish tartibiga ega bo‘lgan mashq shaklida; jang elementlariga taqlid qiluvchi
musobaqa shaklida; tarbiyaviy usullar majmuasini o‘z ichiga olgan o‘yin shaklida
o‘tkazilishi mumkin. Ushbu zarbalarni mashq qilish mashqlari jangdan tashqarida
to‘g‘ri texnikani mustahkamlashga yordam beradi. Xulosa qilib shuni aytish
mumkinki, bazaviy zarbalarni rivojlantirish usullari ko‘p bo‘lishi mumkin.
Egiluvchanlik, kuch sifatlari, cho‘zilish, chidamlilik, koordinatsiya va maxsus
ko‘nikmalarni
rivojlantirishning
to‘g‘ri
kombinatsiyasi
bo‘lgandagina
muvaffaqiyatga erishish mumkin. Agar bu amalga oshirilsa, 13-15 yoshli sportchi
nafaqat yaxshi jismoniy holatda va musobaqalarda muvaffaqiyatli bo‘lishi, balki
kelajakda sport faoliyatini davom ettirishi mumkin.
Xulosalar.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bazaviy zarbalarni
rivojlantirish usullari ko‘p bo‘lishi mumkin. Egiluvchanlik, kuch sifatlari,
cho‘zilish,
chidamlilik,
muvofiqlashtirish
va
maxsus
ko‘nikmalarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
205
rivojlantirishning to‘g‘ri kombinatsiyasi bo‘lgandagina muvaffaqiyatga erishish
mumkin. Agar bu amalga oshirilsa, 13-15 yoshli sportchi nafaqat yaxshi jismoniy
holatda va musobaqalarda muvaffaqiyatli bo‘lishi, balki kelajakda sport faoliyatini
davom ettirishi mumkin.
Foydalinilgan adabiyotlar.
1. Бакулев, С. Е. Аспекты становления интегральной подготовленности
юных тхэквондистов (ИТФ): техническая подготовленность / С. Е. Бакулев,
А. М. Симаков, Д. А. Момот. – Текст : электронный // Ученые записки
университета
Лесгафта.
–
2008.
-
№1.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/aspekty-stanovleniyaintegralnoy-
podgotovlennosti-yunyh-thekvondistov-itf-tehnicheskaya-podgotovlennost (дата
обращения: 04.04.2024).
2. Бастрыкина, И. А.
Физическая подготовленность спортсменов в возрасте 12-14 лет
занимающихся тхэквондо / И. А. Бастрыкина // Студенческий научный
форум. – 2020. – с. 18-21.
3.
Васютина,
И.
М.
Формирование
специфических координационных способностей методом срочной
информации / И. М. Васютина, А. А. Агишев // Труды молодых ученых
Алтайского государственного университета. – 2015. – № 12. – с. 167-170.
4. Мартынов, А. А. Использование методов
стретчинга и постизометрической релаксации для развития гибкости в
тхэквондо / А. А. Мартынов, И. А. Селезнев, И. А. Калинин // Успехи
современной науки. – 2016. – № 9. – С. 91-93.
5. Ханкельдиев, Ш. Х. Направленная на воспитание скоростных
качеств у детей 12-14 лет занимающихся тхэквондо / Ш. Х. Ханкельдиев, Ж.
Валиев // Scientific-theoretical journal of International education research. – 2023.
– №. 4. – С. 21-26.
