Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
165
РАҲБАРНИНГ ПРОФЕССИОНАЛ ФАОЛИЯТИНИНГ
ПСИХОЛОГИК ТУЗИЛИШИ ВА УНИНГ АҲАМИЯТИ
АЗАМАТ НАЗАРОВ
Ўзбекистон халқаро ислом академияси доценти
Аннотация: Мақолада профессионал фаолиятнинг психологик
тузилиши, унинг шаклланиш жараёнлари ва асосий омиллари таҳлил
қилинади. Фаолият тушунчаси фанлараро ёндашув доирасида кўриб
чиқилиб, унинг меҳнат, иш, хулқ-атвор ва бошқа ижтимоий фаоллик
турлари билан боғлиқлиги кўрсатилади. Шунингдек, мақолада профессионал
ва нопрофессионал фаолиятнинг ўзаро фарқи, ҳаракат ва мақсад
категориялари, мотив ҳамда унинг фаолиятга таъсири, шунингдек,
профессионал маҳорат ва билимларнинг шаклланиш жараёнлари таҳлил
қилинади.
Калит сўзлар: Фаолият, профессионал фаолият, нопрофессионал
фаолият, мотив, мақсад, ҳаракат, операция, кўникма, маҳорат, психологик
тузилиш.
Бошқарув ҳар доим муайян профессионал фаолият доирасида амалга
оширилади.
Маълумки, инсон фаолияти фаннинг ҳам ички, ҳам фанлараро
тадқиқотларнинг предмети бўлиб, фаолият меҳнат ҳақидаги фанларнинг
психологик мажмуида ўрганилади. Фаолият, шунингдек, мамлакат умумий
психологиясининг асосий тушунчаларидан биридир, чунки инсоннинг
мавжудлигини тавсифловчи тоифалар орасида у энг муҳим ўринни
эгаллайди. Онг ва фаолиятнинг бирлиги тамойилини, психик жараёнларни,
ҳолатларни ва хусусиятларни ўрганишда қўллаш, аввало, тушунарсиз
туюлган кўплаб ҳодисаларни тушунтириш, инсон психик ривожланишининг
муҳим қонуниятларини аниқлаш имконини берди.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
166
Изоҳли ва лингвистик луғатлар, энциклопедиялардаги маълумотлар ва
илмий ишларнинг таҳлили "фаолият" тушунчаси фалсафада, физиологияда,
социологияда ва психологияда шаклланар экан, ўзаро кесишма
ўзлартиришлар натижасида тўртта асосий: меҳнат, иш, фаолият ва хулқ-
атвор каби маъноларга эга бўлганини кўрсатади.
"Фаолият" атамаси биринчи марта немис классик фалсафасида
қўлланилган. Кейинчалик "иш" атамасига жуда яқин бўлган меҳнат фаолияти
(меҳнат) атамасини жорий этган К.Маркс уни фалсафий ва ижтимоий
ривожланишга эга эканлигини тасдиқлади.
Хулқ-атвор "фаолият" атамасининг эквиваленти сифатида бизнинг
ижтимоий ва умумий руҳиятимизга, бир томондан, реакция тизими сифатида
талқин қилинган хулқ-атвор психологиясидан ва бошқа томондан эса Ғарб
социологиясидаги "ижтимоий бихевиоризм" атамаси орқали кирди (хатти-
ҳаракатлар тизими).
Фаолиятни эҳтиёжлардан келиб чиқадиган ҳамда ташқи дунё ва
инсоннинг ўзини билиш ва ўзгартиришга қаратилган фаолликни англаш
билан бошқариладиган ўзига хос инсоний фаолият сифатида белгилаш
мумкин. Фаолиятда психик деб аталадиган шахснинг жараёнлари, ҳолатлари
ва хусусиятларининг бутун тизими у ёки бу кўринишда шаклланади,
ривожланади, намоён бўлади.
Инсоннинг меҳнат фаолияти жараёнида мантиқан қарама-қарши бўлган
- профессионал ва нопрофессионал фаолият турларини ажратиб кўрсатиш
мумкин.
Профессионал
фаолият касб сифатида, яъни махсус тайёргарлик, иш
тажрибаси натижасида олинган махсус назарий билимлар ва амалий
кўникмаларга эга бўлган инсоннинг меҳнат фаолияти тури сифатида
белгиланади.
Нопрофессионал
фаолият аксинча, махсус билим ва кўникмаларни
талаб қилмайдиган, лекин инсон иш кучининг оддий сарфини ифодаловчи
меҳнат фаолияти сифатида белгиланиши мумкин. Профессионал
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
167
тайёргарликнинг давомийлиги ва унинг профессионаллиги профессионал ва
нопрофессионал фаолият ўртасидаги фарқнинг амалий мезони бўлиши
мумкин.
Умуман олганда, қуйидаги самарали профессионал фаолият
омилларини ажратиб кўрсатиш мумкин:
1) субъектив:
- профессионал тайёргарлик даражаси;
- профессионал муҳим хусусиятлар;
- ходимнинг ҳолати;
2) объектив:
- атроф-муҳитга боғлиқ (фаолиятни ташкил қилиш, вазиятнинг
объектив шартлари, яшаш шароитлари);
- аппаратга оид (иш жойини ташкил этиш, ахборот оқими, фаолиятни
назорат қилиш).
Профессионал фаолиятни психологик ўрганиш ҳақида гап кетганда,
одатда, бу индивиднинг фаолияти ёки индивидуал фаолиятни англатади.
Сўнгги йилларда амалиёт сўровларининг таъсири остида қўшма
профессионал, гуруҳли, шу жумладан, жамоавий фаолият психологик
тадқиқот объектига айланди.
Фаолиятнинг тузилиши ҳақидаги тасаввурлар фаолият назариясининг
асосини ташкил этади. Инсон фаолияти мураккаб иерархик тузилишга эга.
Ҳаракат
- бу фаолиятни таҳлил қилишнинг асосий бирлиги. Ҳаракат
нима? У мақсадни амалга оширишга қаратилган жараёндир.
Мақсад
- инсон ҳаракатларининг табиати ва усулларини белгилайдиган
исталаётган натижанинг тасвири. Мақсад инсоннинг ўзи томонидан
шакллантирилади
ва
олдинга
силжиш
феномени
ҳисобланади.
Шакллантирилган мақсад муҳим профессионал фаолиятда амалга
оширилади. Шу билан бирга, фаолиятнинг мураккаблиги мақсаднинг
фаолият объектидан қанчалик узоқ бўлишига, шунингдек, шахснинг
маблағлари (ва эгалик даражаси) га боғлиқ.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
168
Одатда, фаолият кетма-кет амалга ошириладиган ҳаракатлар тизими
сифатида амалга оширилиб, уларнинг ҳар бири мақсадга қаратилган қадамни
қўйгани сингари, шахсий муаммони ҳал қилади. Мақсад бу фаолиятнинг энг
юқори регуляторидир (ҳар бир қадам сайин муайян вазифага айланади).
Ҳаракатларни бажариш усули
операция
деб аталади. Қўлланилаётган
операцияларнинг табиати ҳаракатнинг амалга ошириладиган шартларига
боғлиқ. Операциялар ҳаракатларнинг техник хусусиятларини очиб беради.
Профессионал фаолиятни такомиллаштиришга интилиш, ҳаракатларни
машқ қилиш автоматлаштирилган ҳаракатлар — кўникма ва одатларни
шакллантиришга олиб келади.
Одат
бирон бир ҳаракатга эҳтиёж, шахснинг ушбу ҳаракатга
боғлиқлиги сифатида кўрилади. Битта турдаги фаолият билан боғлиқ
кўникмалар тизими асосида
маҳоратлар
ҳосил бўлади. Маҳоратли ҳаракат
ҳар доим ўз ишини билган ҳолда бажариладиган ҳаракатдир. Билимлар
тизими билан кўникмалар тизими инсоннинг олдига қўйилган вазифаларни
мустақил ҳал этишга тайёрлигини яратади. Автоматлаштирилган ҳаракатлар
сифатидаги кўникма ва одатлар учун стереотиплик хосдир. Маҳорат эса янги
муаммоларни ҳал қилишда ўзини намоён қилиб, ижодкорлик жиҳатларини
ўз ичига олади.
Билимлар, маҳоратлар ва кўникмаларнинг ривожланиш даражаси инсон
меҳнатининг умумий маданияти ва унинг профессионал маҳорати билан
белгиланади. Лекин профессионал маҳорат бу билан тўхтаб қолмайди.
Амалий фикрлашда намоён бўлган ижодкорлик унинг зарур таркибий қисми
саналади.
Профессионал фаолиятнинг тузилишини таҳлил қилган ҳолда, қуйидаги
саволга жавоб бериш керак: инсонни мақсадларни белгилашга ва уларни
амалга оширишга нима ундайди?
Бунга жавоб бериш учун “эҳтиёж” ва “мотив” тушунчаларига мурожаат
қилиш лозим бўлади.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
169
Эҳтиёж
- инсоннинг бирор нарсага бўлган объектив эҳтиёжининг ички
ҳолати, муайян яшаш шароитларига боғлиқлиги.
Мотив
- эҳтиёжнинг предмети сифатида тавсифланади. Эҳтиёжнинг
предметлаштирилиши ва мотивнинг пайдо бўлиши ортидан хулқ-атворнинг
тури кескин ўзгаради - йўналишга эга бўлади. Мотив бу ҳаракат нима учун
амалга ошириладиган нарсадир.
Эҳтиёжнинг предмети (мотив) идеал бўлиши мумкин, масалан, ҳал
қилинмаган профессионал, бошқарув вазифаси. Битта мотивнинг ўзи турли
ҳаракатларга ундаши мумкин, шунингдек, битта ҳаракатнинг ўзи турли
мотивлар билан белгиланиши мумкин.
Мотив ва мақсад фаолиятнинг йўналишини белгилайдиган "фаолият
вектори"ни, шунингдек, уни амалга оширишда субъект томонидан амалга
ошириладиган саъй-ҳаракатларнинг қийматини ташкил қилади.
Муайян мотивдан келиб чиқадиган фаолият қандай бўлиши мақсадга
қараб белгиланади. Мотив фаолиятга ундайдиган эҳтиёжга, мақсад эса
фаолият йўналтирилган ва уни амалга ошириш жараёнида маҳсулотга
айлантирилиши керак бўлган объектга тегишли бўлади. Мотив ва мақсад
тўлиқ мос келиши, сезиларли даражада фарқ қилиши ва ҳатто бир-бирига зид
бўлиши мумкин.
"Мотив - мақсад" вектори фаолиятнинг энг юқори регулятори ва унга
киритилган психик жараёнлар бўлиб, идрокнинг танлаш хусусиятини,
эътибор ва хотиранинг ўзига хос хусусиятларини, ахборотни фикрлашда
ўзгартириш усулларини белгилайди.
Мавжуд концепцияларни таҳлил қилиш асосида Б.Ф.Ломов асосий
"шакллантирувчи" фаолиятларни аниқлади. Булар: мотив, мақсад, фаолиятни
режалаштириш, жорий ахборотни қайта ишлаш, оператив қиёфа (ва
концептуал модель), қарорни қабул қилиш, ҳаракат, натижаларни текшириш
ва ҳаракатларни тузатиш.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
170
Профессионал фаолиятнинг мақсади икки жиҳатда: келажакдаги
натижанинг идеал ёки хаёлий тасаввури ва шахснинг даъво қилаётган
ютуқлари даражасида намоён бўлади.
Фаолият режаси уни вақт ва маконда ташкил қилади, ҳаракатлар
ўртасидаги алоқани таъминлайди. Режада фаолиятни амалга оширишнинг
стратегияси ва тактикаси унинг бажарилишининг объектив ва субъектив
шартлари асосида акс эттирилади.
Фаолият объектини ўзгартириш учун инсон (фаолият субъекти) нафақат
образга - мақсад ва режага эга бўлиши, балки объектнинг ҳозирги ҳолати
ҳақида маълумотни ҳам англаши керак. Фаолият объектида ўзгартирилган
объектнинг махсус идеал тасвири оператив қиёфа сифатида намоён бўлади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Ломов Б.Ф. Психологические механизмы деятельности. – Москва:
Наука, 1984.
2.
Друкер П.Ф. Управление в условиях рыночной экономики
.
–
Москва: Вильямс, 2001.
3.
Файоль А. Общий и промышленный менеджмент
.
– Москва:
Экономика, 1992.
4.
Виханский О.С., Наумов А.И. Менеджмент
.
– Москва: Гардарика,
1995.
5.
Назаров А. Бошқарув психологияси. Ўқув қўлланма. –Т.: 2021.
6.
Назаров А. Менежмент ва маркетинг психологияси. Ўқув
қўлланма. –Т.: 2020.
