Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
160
BOLALAR BILAN RATSIONAL OVQATLANISH VA
GIGIЕNAGA AMAL QILISH.
Abdimo‘minova Gulhayo Bozorovna
Surxondaryo viloyatida Boysun tumanidagi 6-sonli DMTT tarbiyachisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada bolalarning ratsional ovqatlanishi va
gigiena qoidalariga rioya qilish muhimligi atroflicha tahlil qilinadi. Bolalar
salomatligini saqlash va rivojlantirishda to‘g‘ri ovqatlanish va shaxsiy gigiena
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Maqolada mavjud ilmiy adabiyotlar tahlil
qilingan, muammolar ko‘rib chiqilgan va ilmiy yondashuv asosida tavsiyalar
berilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalar orasida ratsional
ovqatlanish va gigiena qoidalariga rioya qilish ko‘nikmalarini shakllantirish
orqali ularning sog‘lom rivojlanishini ta’minlash mumkin.
Kalit so‘zlar: ratsional ovqatlanish, bolalar salomatligi, gigiena,
ovqatlanish odatlari, immunitet, kasalliklarning oldini olish.
Bolalar salomatligini ta’minlashda ratsional ovqatlanish va gigienaga amal
qilish katta ahamiyat kasb etadi. Organizmning to‘g‘ri rivojlanishi va
kasalliklardan himoyalanishi uchun bolalar yoshi, jismoniy faolligi va fiziologik
ehtiyojlariga mos keluvchi ovqatlanish tartibiga rioya qilish zarur. Ratsional
ovqatlanish bolalarning immunitetini mustahkamlash, ularning aqliy va jismoniy
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, shaxsiy gigiena qoidalariga
amal qilish orqali bolalarda infektsion kasalliklar xavfini kamaytirish mumkin.
Mamlakatimizda bolalar sog‘lig‘ini mustahkamlash maqsadida turli davlat
dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ularda maktab va maktabgacha ta’lim
muassasalarida bolalarning to‘g‘ri ovqatlanishini ta’minlash bo‘yicha chora-
tadbirlar belgilangan. Shu sababli, ushbu maqolada ratsional ovqatlanish va
gigiena masalalarining bolalar hayotidagi o‘rni keng yoritiladi.
Ko‘pgina ilmiy manbalarda bolalar ratsional ovqatlanishi uchun quyidagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
161
omillar muhimligi ta’kidlanadi:
- Vitamin va minerallar bilan boyitilgan ovqatlarni iste’mol qilish;
- Fastfud va yuqori darajadagi shakarli mahsulotlardan voz kechish;
- Yaxshi sanitariya sharoitlarida tayyorlangan taomlarni iste’mol qilish;
- Gigiena qoidalariga rioya qilish orqali ovqatlanish jarayonida infektsion
kasalliklarning oldini olish.
Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
Adabiyotlarni tahlil qilish – ilmiy maqolalar, JSST va boshqa tibbiy
tashkilotlar tavsiyalarini o‘rganish.
So‘rovnomalar – ota-onalar, o‘qituvchilar va tibbiyot xodimlari orasida
so‘rov o‘tkazish orqali bolalarning ovqatlanish odatlari va gigiena qoidalariga
rioya qilish darajasini aniqlash.
Eksperimental tadqiqotlar – bolalar orasida gigiena va ovqatlanish
odatlarining joriy etilishi natijasida sog‘liq bilan bog‘liq o‘zgarishlarni kuzatish.
Bolalar bilan ratsional ovqatlanish va gigiyenaga amal qilish muhim
masalalardan biri bo‘lib, u ularning sog‘lom o‘sishi, rivojlanishi va immunitetining
mustahkam bo‘lishiga yordam beradi. Quyida asosiy tavsiyalar keltirilgan:
Ratsional ovqatlanish tamoyillari
Ratsional ovqatlanish bola organizmi uchun zarur bo‘lgan barcha oziq
moddalarni muvozanatli iste’mol qilish tizimidir.
Bolalar uchun asosiy ovqatlanish qoidalari:
•
Muvozanatli tarkib: Proteinlar, yog‘lar, uglevodlar, vitaminlar
va minerallar yetarlicha bo‘lishi kerak.
•
Kuniga 4-5 mahal ovqatlanish: Ertalabki nonushta, tushlik,
kechki ovqat va oraliq yengil tamaddi qilish.
•
Tabiiy
va
toza
mahsulotlardan
foydalanish:
Sun’iy
qo‘shimchalari kam bo‘lgan mahsulotlarni tanlash.
•
Suv ichish tartibi: Kuniga kamida 1-1.5 litr suv ichish.
•
Shirinliklarni me’yorida iste’mol qilish: Gazlangan ichimliklar
va shakar miqdori yuqori mahsulotlarni kamaytirish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
162
Ovqat tarkibida bo‘lishi kerak bo‘lgan asosiy mahsulotlar:
Mahsulot turi
Muhim ozuqa moddalar
Misollar
Proteinlar
O‘sish va rivojlanish uchun
Tovuq
go‘shti,
baliq,
tuxum, tvorog, dukkaklilar
Yog‘lar
Energiyaga hissa qo‘shadi, miya
rivojlanishiga yordam beradi
O‘simlik
yog‘lari,
yong‘oqlar, baliq yog‘i
Uglevodlar
Energiya manbai
Yorma, butun donli non,
meva va sabzavotlar
Vitamin
va
minerallar
Immunitetni mustahkamlash
Sitrus
mevalar,
sabzi,
ko‘katlar, sut mahsulotlari
Gigiyena qoidalari
Gigiyena – bu kasalliklarning oldini olish va sog‘liqni saqlash uchun zarur
bo‘lgan qoidalarning majmuasi.
Shaxsiy gigiyena qoidalari
•
Qo‘l yuvish: Ovqatlanishdan oldin, hojatxonadan keyin va
ko‘chadan kelganda sovun bilan qo‘llarni yuvish.
•
Tish gigiyenasi: Kuniga kamida 2 marta tish yuvish va og‘iz
gigiyenasiga e’tibor berish.
•
Kiyim-kechak gigiyenasi: Toza kiyim kiyish va teriga zarar
yetkazmaydigan matolarni tanlash.
•
Tirnoq va soch gigiyenasi: Tirnoqlarni o‘z vaqtida qirqish va
sochlarni parvarish qilish.
•
Ko‘z va quloq gigiyenasi: Ko‘zni keraksiz zo‘riqtirmaslik,
quloqlarni muntazam tozalash.
Ovqatlanish gigiyenasi
•
Mahsulotlarni yuvish va to‘g‘ri saqlash.
•
Tabiiy, yaroqlilik muddati o‘tmagan mahsulotlarni iste’mol
qilish.
•
Qo‘l va idish-tovoq tozaligiga e’tibor berish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
163
•
Tayyor va xom mahsulotlarni alohida saqlash.
Sog‘lom turmush tarzi va odatlar
•
Jismoniy faollik: Bolalarni harakatga undash (yugurish,
o‘yinlar, sport mashg‘ulotlari).
•
Uyqu rejimi: 7-12 yoshdagi bolalar kamida 9-10 soat, 13-18
yoshdagilar esa 8-9 soat uxlashi kerak.
•
Stressdan saqlanish: Bolalar psixologik jihatdan barqaror
bo‘lishi uchun ularga ijobiy muhit yaratish.
•
Ota-onalar namuna bo‘lishi: Bolalar ko‘pincha ota-onalaridan
o‘rnak olishadi, shuning uchun o‘zlari ham sog‘lom ovqatlanish va
gigiyenaga rioya qilishlari muhim.
Bu qoidalarga amal qilish orqali bolalar sog‘lom o‘sishi va rivojlanishi
uchun zarur sharoit yaratiladi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalar ovqatlanish odatlari va gigiena
qoidalariga rioya qilishda yetarli darajada bilim va amaliy ko‘nikmalarga ega
bo‘lishi lozim. Ota-onalar va pedagoglarning ushbu yo‘nalishda ma’lumotga ega
bo‘lishi bolaning to‘g‘ri rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, bolalarning
ertalabki nonushtasi va maktab ovqatlanishi sifatiga alohida e’tibor qaratish kerak.
Ba’zi hududlarda fastfud mahsulotlariga ortiqcha qiziqish va ichimliklar
tarkibidagi shakar miqdorining yuqoriligi bolalarning salomatligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Shuningdek, gigiena qoidalariga rioya qilishni bolalikdan shakllantirish
muhimdir. Qo‘l yuvish odatlari, ovqat iste’molidan oldin va keyin tozalikni
saqlash, gigienik vositalardan to‘g‘ri foydalanish kasalliklarning oldini olishda
muhim ahamiyatga ega.
Bolalar ratsional ovqatlanishi uchun maxsus dasturlar ishlab chiqish zarur.
Maktab va bog‘chalarda sanitariya va gigiena sharoitlarini yaxshilash
lozim.
Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun gigiena va to‘g‘ri ovqatlanish bo‘yicha
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
164
treninglar tashkil etish muhim.
Bolalarga gigiena va ovqatlanish qoidalarini o‘rgatish bo‘yicha maxsus
ta’lim dasturlarini yo‘lga qo‘yish lozim.
Davlat tomonidan maktab va bog‘chalardagi ovqatlanish sifatini nazorat
qilish va muvofiqlik darajasini oshirish choralarini kuchaytirish kerak.
Adabiyotlar.
1. Беюл Е.А., Оленева В.А., Геллер Г.М. и др. -Вопр. питания, 1980, №
4, с. 22-25.
2. Рацион, питание и предупреждение хронических заболеваний.
Доклад исследовательской группы ВОЗ. Женева, 1993 г
3. Сайланова Д.К. Состояние фактического питания и физического
развития у детей 1-7 лет в условиях южного приаралье (Республика
Каракалпакистан). Автореф. дисс. канд. мед. наук - Т., 2004-19 с
4. Худойшукуров Т., Каримов М. ва бошқалар. Овқатланиш ва
саломатлик. Тошкент. «Медицина», 1990 й.
5. Қурбонов Ш. Қ., Қурбонов А.Ш. Овқатланиш физиологиясининг
асослари. Қарши, 2000 й.
6. Qodirov U.Z., Abdumadjidov A.A., Askaryans V.P. Bolalar fiziologiyasi
Tibbiyot institutlari talabalari uchun o’quv adabiyoti.
7. Semenza G. Digestion and absorption of sugars. – In: Modern problems
in pediatrics. Basel; New-York, 1968, v.11, p. 32-47.
8. Wright A., Burstyn P.G., Gibney M. J. Dietary fibre and blood, pressure.
– Brit. Med. J., 1979, v. 2, p. 1541-1543.
