Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
130
AXBOROT MATNINING PRAGMALINGVISTIK XUSUSIYATLARI
O‘z. D.J.T.U dotsent v.b
U. Y. Dushayeva
Annotatsiya. Ushbu maqolada axborot matnining pragmalingvistik
xususiyatlari tahlil qilinadi. Axborot matni o‘ziga xos kommunikativ maqsadga ega
bo‘lib, auditoriyaga ta’sir o‘tkazish, uni ma’lum bir yo‘nalishda fikrlashga undash
va aniq ma’lumot yetkazish vazifalarini bajaradi. Tadqiqotda pragmatika va
lingvistika nuqtayi nazaridan axborot matnining strukturasi, stilistik vositalari va
muloqot jarayonidagi ro‘li ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, matnning ta’sirchanligi va
tushunarliligini oshirishga xizmat qiluvchi lingvistik birliklar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: Axborot matni, pragmalingvistika, kommunikativ maqsad,
ta’sirchanlik, lingvistik birliklar, stilistik vositalar
.
Zamonaviy
jamiyatda
axborot
almashinuvi
tezlashib,
matnlarning
kommunikativ samaradorligi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Axborot matnlari
ommaviy axborot vositalari, ilmiy maqolalar, biznes hujjatlari va boshqa ko‘plab
sohalarda keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada axborot matnlarining
pragmalingvistik xususiyatlari o‘rganilib, ularning ta’sirchanligi va tushunarliligini
belgilovchi omillar tahlil qilinadi.
Bugungi kunda ,,Pragmatika” — ,,Pragmalingvistika” nomli yangi soha
sifatida rivojlanib, o‘rganilmoqda va tadqiqotlar olib borilmoqda. Pragmalingvistika
tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishi sifatida o‘tgan asrning 70- yillarida shakllandi.
Axborot matni – aniq va tushunarli ma’lumot yetkazish uchun mo‘ljallangan
matn shakli bo‘lib, uning asosiy vazifasi auditoriyani kerakli ma’lumot bilan
ta’minlashdan iborat. U quyidagi xususiyatlarga ega:
1.
Obyektivlik – haqiqatga mos ma’lumotlarni yetkazish;
2.
Tushunarlilik – matnning soddaligi va ravonligi;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
131
3.
Ta’sirchanlik – auditoriyani ma’lum bir harakat yoki fikrlashga
undash.
Pragmalingvistika til birliklarining qo‘llanishi va ularning nutqiy faoliyatdagi
ahamiyatini o‘rganadi. Axborot matnlari kommunikativ vazifalarni bajarishda
pragmalingvistik tamoyillarga asoslanadi. Ushbu matnlarda quyidagi elementlar
muhim ro‘l o‘ynaydi:
1.
Apellyativlik – auditoriya e’tiborini jalb qilish;
2.
Maqsadga yo‘naltirilganlik – matnning konkret vazifaga
mosligi;
3.
Kontekstga moslashuvchanlik – turli vaziyatlarga mos holda
tuzilishi.
Pragmalingvistikaning asosiy maqsadlaridan biri lisoniy imkoniyatlarning
nutqiy voqelanishini, ya’ni tilni axborot kommunikatsiya vositasi sifatida
o‘rganishdir. O‘tgan asr oxirlarida antropotsentrik tilshunoslikning yetakchi
yo‘nalishlaridan biri sifatida maydonga kelgan pragmalingvistikada til egalarining
borliqni idrok etishi, olam haqidagi tasavvurlari va uni tilda aks ettirishi, lisoniy
tafakkuri, til ko‘nikmasi, nutqiy faoliyati, nutq obyekti haqidagi bilimlari, ruhiyati,
voqelikka munosabati, kasb-kori, yoshi, gender belgisi kabi nolisoniy omillar bilan
bog‘liq holda tadqiq etishga jiddiy e’tibor qaratila boshlandi. Pragmalingvistika
hozirgi kunga kelib o‘rganish ob’yekti, asosiy tushunchalari, terminologik tizimi,
nazariy
muammolari,
maqsad
va
vazifalarini
aniq
belgilab
oldi.
Pragmalingvistikaning tadqiqot obyekti, ya’ni muloqot tizimi tahlili asosini faoliyat
nazariyasi tashkil etadi.
Axborot matnining samaradorligi ko‘p jihatdan lingvistik vositalarga bog‘liq.
Uning tarkibiy elementlari quyidagilardan iborat:
•
Leksik vositalar – aniq, sermazmun va ommabop so‘zlarning
ishlatilishi;
•
Sintaktik struktura – oddiy va murakkab gaplarning mantiqiy ketma-
ketligi;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
132
•
Stilistik vositalar – metafora, epitet va boshqa usullar orqali
ta’sirchanlikni oshirish.
Axborot matnining ta’sirchanligini oshirish uchun quyidagi usullar
qo‘llaniladi:
•
Oddiy va ravon tilda bayon qilish;
•
Vizual elementlardan foydalanish (diagrammalar, jadvallar);
•
Qisqa va lo‘nda jumlalar ishlatish;
•
Aktual mavzularni yoritish.
Bundan tashqari, Media matnlarining pragmatik jihatlari ularning
auditoriya bilan muloqot qilish qobiliyatida ham namoyon bo‘ladi. Har bir matn
ma’lum bir auditoriyaga mo‘ljallangan bo‘lib, uning til uslubi, mazmuni va
formatiga qarab shakllantiriladi. Masalan, yoshlar uchun mo‘ljallangan matnlar
sodda va dinamik bo‘lishi mumkin, kattalar uchun esa murakkab va analitik
mazmunga ega bo‘lishi mumkin.
Bugungi globallashuv davrida media matnlar ijtimoiy, madaniy va siyosiy
jarayonlarning ajralmas qismi sifatida maydonga chiqmoqda. Ular nafaqat
ma’lumot yetkazish, balki jamiyatdagi qarashlarni shakllantirish, fikrlarni
boshqarish va ma’lum bir harakatga undash vazifasini ham bajaradi. Shu bois,
media matnlarning pragmatik xususiyatlarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik,
balki kommunikatsiya fanlari uchun ham dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu
maqolada media matnlarning pragmatik xususiyatlari, ularning maqsadi va
auditoriyaga ta’sir qilish usullari tahlil qilinadi. Pragmatika tilshunoslikning
amaliy sohasi bo‘lib, tilning qanday qo‘llanilishi va bu jarayonda kontekst,
muallif va qabul qiluvchining ro‘li o‘rganiladi.
Media matnlardagi pragmatik strategiyalar auditoriyani o‘ziga jalb qilish,
ularning fikrini shakllantirish va ma’lum bir harakatga undashda muhim rol
o‘ynaydi. Bunday strategiyalar, avvalo, matn yaratuvchining kommunikativ
maqsadlariga xizmat qiladi. Asosiy strategiyalar orasida e’tiborni jalb qilish
uchun hissiy va rasmiy usullardan foydalanish, maqsadli auditoriyaga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
133
moslashish, muloqotni soddalashtirish yoki murakkablashtirish, va kontekstga
asoslangan ta’sir mexanizmlarini qo‘llash mavjud. Media matnlarida pragmatika
ma’lumotni nafaqat etkazish, balki auditoriya ongida kerakli kayfiyatni
shakllantirish, ular bilan muloqotni interaktiv tarzda tashkil etish orqali matnning
ta’sirchanligini oshiradi. Bu jarayonda metaforalar, ta’kidlar, ritorik savollar,
hissiy urg‘ular va madaniy kodlardan foydalanish asosiy vositalardandir.
Shunday qilib, media matnlardagi pragmatik strategiyalar ularning samaradorligi
va auditoriya bilan aloqasini belgilaydi.
Xulosa qilib aytganda, Axborot matnlari bugungi kunda kommunikatsiyaning
asosiy vositalaridan biri bo‘lib, ularning pragmalingvistik xususiyatlarini o‘rganish
muhim ahamiyatga ega. Ushbu matnlarning samaradorligini oshirish uchun
lingvistik va stilistik vositalardan unumli foydalanish zarur. Shuningdek,
pragmatika tilshunoslikning muhim sohasidir. Bu bizga so‘zlar va iboralarning tom
ma’nosidan tashqariga qarashga yordam beradi va ma’no muayyan kontekstda
qanday tuzilganiga e’tibor qaratishimizga imkon beradi. Boshqa odamlar bilan
muloqot qilganda, tinglovchi va so‘zlovchi o‘rtasida doimiy ravishda ma’no
muzokaralari mavjud. Pragmatika bu muzokaraga qaraydi va odamlar bir-birlari
bilan muloqot qilganda nimani anglatishini tushunishga intiladi. Pragmatikada
odatda kontekstual ma’noga ahamiyat beriladi, bu yerda berilgan kontekstning har
qanday boshqa ma’nosi so‘zlovchi hamda biror narsani aytmoqchi bo‘lgan
yozuvchiga ham tegishli. Shu sababli, pragmatika sohasi so‘zlovchining yetkazib
bermoqchi bo‘lgan ma’nosini tushunishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mashrabovna, N. M. (2022). MAIN TYPES OF LANGUAGE
POLITENESS. PEDAGOGS jurnali, 20(2), 50-53.
1
Петров В.В. Философия, семантика, прагматика // Новое в зарубежной лингвистики. Вып. XVI. – М., 1985. - C. 471.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
134
2.
Murotovna, Q. M., & Mashrabovna, N. M. (2023). ASAR
KOMPOZITSIYASIDA BADIIY NUTQ FUNKSIYASI. ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 21(4), 123-126.
3.
Hakimov M. ,,O‘zbek pragmalingvistikasi asoslari”. Toshkent
,,Akademnashr”, 2013. Bet 176
4.
Петров В.В. Философия, семантика, прагматика // Новое в
зарубежной лингвистики. Вып. XVI. – М., 1985. - C. 471.
