Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
87
UDK.632
DORIVOR TIRNOQGUL (CALENDULA OFFICINALIS L.)
O‘SIMLIGININGNING ASOSIY ZARARKUNANDALARINI
BIOEKOLOGIYASI VA TARQALISHI
Ro’ziqulov Davlatbek Nazaraliyevich.,
katta o’qituvchi, Toshkent Davlat Agrar Universiteti
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada dorivor tirnoqgul (Calendula
officinalis L.) o‘simligining asosiy zararkunandalaridan shiralar, tunlamlar,
uzunburunlar, qandalalar, oqqanotlar, o‘rgimchakkanalar chigirkalar va
simqurtlar kabi zararkunadalarning, bioekologiyasi, tur-tarkibi hamda tarqalishi
haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Dorivor tirnoqgul (Calendula officinalis L.), tarqalishi,
zararkunanda.
KIRISH
: Respublikada o‘simliklarni himoya qilish sohasida atrof-muhit,
insonlar va jonzotlar uchun bezarar bo‘lgan biologik kurash usulini qo‘llashga katta
ahamiyat berilmoqda.
O‘zbekiston sharoitida aholining dorivor o‘simliklarga bo‘lgan ehtiyojini
qondirish bo‘yicha bir qator keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Dorivor o‘simliklar zararkunandalariga qarshi kurash usullarini takomillashtirish
natijasida hosildorlikni sezilarli darajada saqlab qolish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 20.05.2022 yildagi PF-139-
son “Dorivor o‘simliklar xomashyo bazasidan samarali foydalanish, qayta ishlashni
qo‘llab-quvvatlash orqali qo‘shimcha qiymat zanjirini yaratish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”
Dorivor o‘simliklar xomashyo bazasidan samarali foydalanish, kasalliklarning
oldini olish va davolashda dorivor o‘simliklarni keng qo‘llash, dorivor
o‘simliklarning madaniy plantatsiyalarini barpo etayotgan hamda tadbirkorlik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
88
subektlarini qo‘llab-quvvatlash orqali chuqur qayta ishlashni tashkil etish, dorivor
o‘simliklar yetishtirish bo‘yicha hududlar kesimida ixtisoslashtiriladi. Bunda, 2022-
yildan 2026-yilgacha 36 000 gektar maydonda yangi dorivor o‘simliklar
plantatsiyalari tashkil etiladi.
Keyingi yillarda yangidan biolaboratoriyalar tashkil etilmoqda va eskilari
qayta zararkunandalarning yoppasiga tarqalishi oldini olish maqsadida profilaktik
tadbirlarga ham katta e’tibor berilmoqda.
Dorivor tirnoqgulga asosan zararkunandalaridan shiralar, tunlamlar,
uzunburunlar,
qandalalar,
oqqanotlar,
o‘rgimchakkanalar
chigirkalar,
buzuqboshilar zararlaydi hamda hosilni kamayishiga olib keladi.
Issiqxona oqqanoti – (Trialeurodes vaporariorum
Westw
)
Teng qanotli
hasharotlar (
Homoptera
) turkumining oqqanotlar (
Aleyrodidae
) oilasiga mansub.
Issiqxona oqqanoti asosan issiqxonalardagi ekinlarni zararlab, ochiq sharoitga
bahordan boshlab uchib chiqadi. Ochiqdagi ekinlarda issiqxona oqqanoti yozning
jazirama issiq kunlarida rivojlanmaydi. Oqqanotlarning bu turiga havoning yuqori
issiqligi salbiy ta’sir etmaydi. Shuning uchun ham oqqanot 1990 yillardan boshlab
Xorazm, Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qoraqalpog‘istonda dominant
turga aylandi. U ochiq dala sharoitlarida va issiqxonalarda ham kuchli rivojlanib,
ya’ni o‘simlik qanchalik erta zararlansa, shuncha ko‘p hosilni yo‘qotishi mumkin.
Masalan, ko‘chatlik davridan boshlab zararlangan tirnoqgul (himoya qilinmasa)
butunlay hosilsiz qolishi mumkin. Qiyg‘os hosilga kirgan paytdan boshlab
zararlansa 1/3 hosilni yo‘qotishi mumkin. Dorivor tirnoqgul issiqxona oqqanoti
bilan kuchli zararlanganda 60-70% hosilni yo‘qotishi mumkin.
O‘rgimchakkana - Tetranychus urticae
Koch
.
O‘rgimchakkana – Markaziy
Osiyoda g‘o‘zaning eng xavfli zararkunandasidir. Bu zararkunanda ayrim dalalarda
paxta hosilining yarmidan ko‘proq qismini nobud qilib qo‘yishi mumkin. Odatdagi
yillarda o‘rgimchakkana yalpi paxta hosilining 6 – 10 % ni, ba’zi yillarda esa hatto
14 % ni nobud qiladi. Dorivor tirnoqgul zararkunandalarini o‘rganish maqsadida
o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra o‘rgimchakkana hosilni kamaytirish bilan birga
tirnoqgulni dorivorlik sifatini ham pasaytiradi. Kana ko‘plab tushgan dorivor
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
89
tirnoqgul tuplaridagi normal unish kuchi yo‘qoladi, bunday sabab tufayli maysalari
sekin o‘sadi va notekis bo‘ladi.
O‘rgimchakkana aosan dorivor tirnoqgul o‘simliging barglarini orqa
tomoniga joylashib olib so‘rib zarar keltiradi.Ushbu zararkunanda shamol
yordamida dorivor tirnoqgul ekilgan maydonlarda tez tarqalib yil davomida 12-20
tagacha avlod beradi.
Shiralar:
Teng qanotlilar (
Homoptera
) turkumining
Aphidinea
kenja
turkumiga mansub. Shiralardan bir necha turi zarar yetkazadi. Bular orasida beda
yoki akatsiya shirasi xavflidir.
1-rasm. O‘rgimchakkanalar bilan zararlanayotgan dorivor tirnoqgul
o‘simligi barglarining mikroskopda ko‘rinishi.
Akatsiya shirasi - Aphis medicaginis craccivora Koch.
Akatsiya shirasi
Yevropa, Shimoliy-Sharqiy Afrika va Shimoliy Amerika mamlakatlarida keng
tarqalgan. O‘rta Osiyo va Kavkaz ortida ham uchraydi. Ushbu zararkunanda tropik
va subtropik iqlim sharoiti mavjud bo‘lgan mintaqalarga xos bo‘lganligi sababli, u
ekvatordan 60° shimoliy va 40° janubiy kenglikda joylashgan mamlakatlarda
uchraydi. Katta shira Kavkaz orti, Janubiy Ukraina va O‘rta Osiyo respublikalarida
tarqalgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
90
Shiralar yumshoq tanli mayda hasharotlar bo‘lib, yetuk zotining kattaligi 2,5-
4 mm ga teng. Shiralarning ikki shakli mavjud: qanotsiz va qanotli. Qanotlisi ikki
juft teng qanotga ega bo‘lib, oldingilari orqasidagidan ancha uzundir. Rivojlanishi
to‘liqsiz, ko‘pincha partenogenetik: tirik tug‘ish hisobiga, g‘umbak fazasi
bo‘lmaydi.
O‘simlik shiralari shakli jihatidan bir necha xil bo‘ladi, chunonchi bular
o‘rtasida tirik tug‘uvchi qanotsiz urg‘ochilari, tuxum qo‘yadigan qanotsiz
urg‘ochilari, tirik tug‘uvchi qanotli urg‘ochilari, qanotli (ba’zan qanotsiz) erkaklari
bor.
2-rasm. Dorivor tirnoqgul o‘simligining o‘suv nuqtalarini
zararlayotgan katta g‘o‘za shirasi (Acyrthosiphon gossypii Mordv.)
zararkunandasining mikroskopda ko‘rinishi
Katta g‘o‘za shirasi dorivor tirnoqgul o‘simligiga asosan bahor faslida tusha
boshalaydi.
Katta g‘o‘za shirasi tanasi yirik bo‘lib, kattalig 3,5-4 mm bo‘lib, ranglari kuk
yoki sariq bo‘lib, shiralar asosasan dorivor tirnoqgul o‘simliging o‘suv nuqtalariga
gala bo‘lib yopishib oladi va sanchib so‘rib zarar keltiradi.
Dorivor tirnoqgul o‘simligi barglari va usuv nuqtalari ushbu zararkunanda
shiralar zararidan so‘ng bujmayib qoladi, natijada o‘simlik o‘suvdan orqada qoladi.
Buzoqboshi zararkunanda hasharotlar to‘g‘ri qanotlilar turkumiga kiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
91
Buzoqboshilar asosan ko‘plab o‘simliklar bilan oziqlanib shu qatori dorivor
tirnoqgulga ham zarar yetkazishi aniqlangan. Zararkunanda asosan dorivor
tirnoqgulnig ildizi va poyasini kemirib zararlaydi.
Buzoq boshi qo‘ng‘izlari asosan o‘zbekistonda
zararli buzoq boshi
(
Polyphilla adspersa
Motsch.), mart buzoq boshisi (
Melonotha afflicta
Ball), may
xrushlari (
Melolontha melolontha, M. hypocastani
) kabi turlari bo‘lib, ushbu
zararkunanda hasharotlar dorivor tirnoqgul o‘simligini ildizini zararlaydi.
Elateridae oilasiga mansub qarsildoq qo‘ng‘izlarning avlodi 2-5 yil
davom etadi. Ularning ba’zi turlari voyaga yetgan qo‘ng‘iz va lichinkalik
stadiyalarida, ba’zi turlari esa lichinkalik stadiyasida qishlaydi.
3-rasm. Dorivor tirnoqgul o‘simligida uchragan buzoqboshi-
(
Gryllotalpidae)
Xulosa.
Respublikamizda ilk bor dorivor o’simliklari hamda tirnoqgul
o’simligining asosiy zararkunandalari bioekaologiyasi, tur tarkibi, tarqalishi, zarari
iqlimi va tuproq sharoitlarini o’rganilib asosiy zarakunanlariga qarshi kurash
choralari olib borilmoqda.Bunga sabab yildan-yilga dorivor o’simliklariga talab
oshib borayapti shuning uchun ham dorivor o’simliklar ekiladigan maydonlar ham
kengaytirilmoqda hamda ularning zararkunanda tur-tarkibi zarari ham ortib
bormoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
92
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Dusmanov I., Xolliyev A. O‘simliklar zararkunanda kasalliklari va ularga
qarshi kurash choralari. Tavsiyanoma. 2015.
2.
Xo‘jayev
SH.T.,
Xolmurodov
E.A.-“Entomologiya,
o‘simliklarni
zararkunandalardan uyg‘unlashgan himoya qilish, qishloq xo‘jalik ekinlarini
himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari. Toshkent, “Fan” nashriyoti,
2009. .
3.
A.Murodov-Umumiy entomologiya kursi “Mehnat” nashriyoti Toshkent 2003.
4.
Dorivor o‘simlik zararkunandalari. B.Q.Muxammadiyev, A.T.Xolliyev,
N.Irgasheva,A.Xasanov ,T.: “ToshdAU tahririyat nashriyot” bo‘limi,
(o‘quv qo‘llanma). 2019.
