Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
217
TANQIDIY FIKRLASH KO‘NIKMASI RIVOJLANTIRISHNING
STRATEGIYALARI
O‘zbekiston Davlat Jahon tillari Universiteti doktaranti
Xasanova Shohista Mirzaahmad qizi
Tanqidiy fikrlash hayotimizning ajralmas qismiga aylangan bir fazilatdir. Bu
nafaqat mantiqiy fikrlashni, muammolarni hal qilishni va yangiliklar yaratishni o‘z
ichiga oladi, balki insonning qaror qabul qilish, atrofdagi voqealarni anglash va
oqilona harakatlar qilishini ham ta’minlaydi. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
uchun alohida ilmiy daraja yoki unvonga ega bo‘lish zarur emas. Bu fazilat yosh,
tajriba yoki IQ darajasi bilan bog‘liq bo‘lmagan, balki ongimizdagi farazlarimizni
tekshirish va tahlil qilish orqali erishiladigan ko‘nikmadir. Shuningdek, tanqidiy
fikrlashning asosiy qadamlari, farazlarni ilg‘ash, ularni tahlil qilish, har bir
hodisaga turli burchaklardan qarash va oqilona chora ko‘rish, bizning hayotimizda
yuz beradigan voqealar va qarorlar uchun muhimdir. Ta’limda tanqidiy fikrlashni
o‘rgatishning ahamiyati tobora ortib bormoqda, chunki bu usul orqali o‘quvchilar
faqatgina tilni o‘rganibgina qolmay, balki hayotiy vaziyatlarni chuqurroq anglash
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Inson bolaligidan tortib ulg‘aygunicha atrof muhitning sindirib kelgan
farazlariga ergashadi,ishonadi va suyanadi. Brukfildning (2012) ta’kidlashicha
tanqidiy fikrlashning birinchi qadami bu mavjub bo‘lgan farazlarni aniqlab olib
yuzaga chiqarishdir. Ikkinchi qadam bu farazlarni tahlil qilib asosli, asossiz,
foydali, zararli turlariga bo‘lib olish. Uchinchi boshqich bu voqea-hodislarga har
hil burchakdan boqishdir. Ko‘p holatlarda biz atrofdagi hodisdalarga bir tomolama
baho berib, tor doirada fikr-mushohada qilamiz va asossiz xulosalar chiqarishimiz
mumkin. Ko‘p tomonlama nazar solishni o‘rganish keng doirada va chuqur
fikrlashha yordam beradi. Ohirgi to‘rtinchi bosqich bu mushohadali choralar
ko‘rish. Aslida tanqidiy fikrlashni o‘rganishdan maqsad ham oqilona harakatlar
qilishni o‘rganish. Zero hayotda yuz bor ahmoqona harakatlar qilib vaqt va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
218
resurslarni behis sarflagandan ko‘ra bir bora tanqidiy fikrlash asoslarni
o‘zlashtirgan ma’qul. Ahir har bir harakatimizning kelajakda oqibatlari mavjud.
Oqilona qaror bu dalillarga va tahlillarga suyangan, ishonchli asoslarga ega
qarordir. Tanqidiy fiklashni o‘zlashtirish uchun bu to‘rt boshqichdan o‘tishni
Brukfild o‘z asarlarida olg‘a surgan.
Tanqidiy fikrlash ta’limda tafakkur etishning samarador usuliga aylandi, zero
hozirgi turli hil va murakkab ideologiyalar davrida qanday qilib ishonchli va
foydali ma’lumotlarni olishni bilish juda muhimdir. Tanqidiy fikrlashning
ahamiyati va samaradorligi ko‘pgina tadqiqotchilar tomonidan o‘tkazilgan
tadqiqotlarda sinovdan o’tgan. Brukfildning fikricha “biz tanqidiy fikrlash orqali
muammolarning negizida yotgan fundamental farazlarni yuzaga chiqaramiz”.
Brukfild (2012) yana shuni ta’kidlaydki ideologiyalar bu oiladan, maktabdan,
jamiyatdan, ahborot vositalaridan va siyosat namoyondalaridan inson ongiga kirib
kelgan farazlar bo‘lib, ular jamiyatlarni quruvchi ta’bbiy omillar hisoblanadi.
Shunday ekan tanqidiy fikrlash nafaqat mantiqiy fikrlashga yoki muammolarni hal
qilishga yordam beradi balki jamiyat va ahborot vositalari tasirida shakllangan turli
hil ideologiyalarning ildizini aniqlashga ko’maklashadi.
Tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki tanqidiy fikrlashni ta’limda joriy qilish
oson usul emas ,aksincha o‘z ichiga bir necha strategiyalarni oladi. Feroud va
Alamning (2022) fikricha tanqidiy fikrlashning olti bosqichi mavjud: oldindan
ko‘rish, izohlash, umumlashtirish, tahlil qilish, qayta o‘qish va javob berishdan
iborat. Tsai va Vuning (2022) nazarlariga ko‘ra tanqidiy fiklash uchun “ovoz
chiqarib o‘ylash” katta yordam berar , zero ovoz chiqarib har bir fikrni bayon
qilganda aqliy jarayonni yaqqol kuzatish mumkin . Ammo ularning tadqiqoti shuni
ko‘rsatadiki bu jarayon uchun uzoq vaqt talab qilinishi mumkin. Karrigus
(2002)ham tanqidiy fikrlash uchun to‘rt boshqichdan iborat strategiya taklif
qilgan: o‘qigan yoki eshitgan ma’lumotini ko‘zdan kechirish va so‘ngra materialni
sintez qilish, umumlashtirish, baholashdir . Shuningdek Xuji (2010) tanqidiy
kirlashni to‘rtta boshqichda olib borishni da’vat etgan: tizimli tahlil, ritorik tahlil,
ijtimoiy ahamiyatga egalik va yaxlit baholash. Birinchi va ikkinchi bosqichlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
219
kontekstni anglashga aloqador bo‘lsa, uchunchi bosqichda o‘quvchining
kontekstga aloqador o‘tmishda olingan ma’lumotlarni yuzaga chiqarishdir.
To‘rtinchisi bosqichda tahlil qilish, dalillarni to‘plash, manbalar va mafkuralarni
so‘roq qilishda amalga oshadi.
Tanqidiy tafakkur etish o‘qish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Xo‘sh
tanqidiy fikrlashni o‘quv dasturiga kiritish qanchalik muhim? Bir tomondan
tanqidiy fiklashni ingliz tili darslarining bir qismi sifatida o‘rganish o‘quv
jarayonini tezlashtirib, zavqga to‘ldiradi. Shuningdek ingliz tilida ma’lumotlarni
tanqidiy o‘qiy olish va eshita olish umumiy ingliz tili darajasini rivojlantirishga
kata hissa qo‘shadi. Ammo tanqidiy fikrlashni o‘quv jarayoniga kiritishning o‘z
qiyinchiliklari mavjud. Yuan & Stapletonning (2019) tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, tanqidiy fikrlashni qo‘llash uchun potentsial to‘siqlar maktabning
ichki qa’ttiy siyosati bo‘lgan. Shuningdek o‘qituvchilarning tanqidiy fikrlashni
o‘rgatish bo‘yicha sayoz va chegaralangan bilimlari tanqidiy fikrlashni samarali
o‘qita olmaslikka sabab bo‘lgan. Undan tashqari bir tadqiqot natijalariga ko‘ra
o‘quvchilar tanqidiy fikrlashni murakkab savolardan iborat yangi fan deb
o‘ylashgan. Shunga qaramasdan tanqidiy fikrlashning sistematik strategiyalardan
habardor bo‘lgan o‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatgichi ikki barobar oshgan.
Ular o‘qigan ma’lumotlarining asosiy ma’nosini anglashni o‘rganishgan. Shunday
ekan tanqidiy fikrlashni o‘quv jarayoniga kiritish o‘quvchilarning fikrlash
darajasini pastdan yuqoriga olib chiqqan. Ammo tanqidiy fikrlashni o‘quv
dasturiga kiritish qadambaqadam jarayon bo‘lmog‘i zarur. Avvalo til o‘qituvchilari
ta’limida tanqidiy fikrlashni shakllantirish uchun boy va haqiqiy materiallarni
taqdim etish kerak. Aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, talabalar o‘qituvchilarining
ingliz tiliga oid global muammolari va ularni turli ijtimoiy-madaniy kontekstlarda
o‘qitish usullarini o‘rganishi muhimdir. Sinflarda global muammolar bo‘yicha
guruh muhokamasi bo‘lajak o‘qituvchilarning darslarini yanada interaktiv qiladi,
shuningdek talabalar hayotiga bog‘liq muammolarni tahlil qilish, sintez qilish va
baholash tanqidiy fikrlashning ilk qadamlaridir.
Tanqidiy fikrlash – bu murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u har bir
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
220
insonni ongli va oqilona fikrlashga o‘rgatadi. Tanqidiy fikrlashni ta’lim jarayoniga
kiritish o‘quvchilarning fikrlash darajasini yuqoriga ko‘taradi, ularga global
muammolarni tahlil qilish, sintez qilish va baholash imkonini beradi. Shuningdek,
tanqidiy fikrlashni o‘rganish nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini oshiradi,
balki ularning ijtimoiy va madaniy ongini ham shakllantiradi. Biroq, bu
jarayonning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun talabalar va o‘qituvchilarda to‘g‘ri
pedagogik yondashuv va metodika bo‘lishi zarur. Tanqidiy fikrlashni o‘rgatish
orqali biz o‘quvchilarga mustaqil fikr yuritish, ijtimoiy ahamiyatga ega
muammolarni tahlil qilish va ularni oqilona hal qilishni o‘rgatishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
Brookfield, S.D. (2012). Reading and writing critically.
In Teaching for
critical thinking
(pp. 129-155). United States of America.
Ferdous, Z. and Alam, M. (2022). Exploring the Meaning of Critical Reading.
Language in India
, 22:7 248-252. ISSN 1930-2940
Huijie, L.I. (2010). Developing a hierarchical framework of critical reading
proficiency.
Chinese Journal of Applied Linguistics (Foreign Language Teaching
& Research Press)
, 33(6), 40-54.
Carrigus, R. (2002).
Design in reading: An introduction to critical reading.
New York: Longman.
Tsai, M. J., Wu, A. H., Braten, I., Wang, Ch. Y. (2022). What do critical
reading strategies look like? Eye-tracking and lag sequential analysis reveals
attention to data and reasoning when reading conflicting information.
Computers
& Education
,187 1-15.
Yuan, R.,Stapleton.(2020). Student teachers’ perceptions of critical thinking
and its teaching.
ELT Journal
,74(1),40-48.
