Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
206
MAXSUS ISH QOBILIYATI KO‘RSATKICHLARINI TADQIQ
QILISH VA MALAKALI SUZUVCHILARNING MASHG‘ULOT
YUKLAMALARI HAJMI YILLIK MAKROSIKLDA
Hamroyev Abdug‘ani Obloqulovich
Samarqand tumani 1-son sport maktabi yo‘riqchi-uslubchisi
Annotasiya. Yuqori malakali suzuvchilarning yillik tayyorgarligini oqilona
tashkil etishga bir qator omillar ta’sir ko‘rsatadi. Birinchidan, mashg‘ulot va
musobaqa yuklamalari yuqori qiymatlarga erishdi va bu mashg‘ulot jarayonini
tashkil etishni qiyinlashtiradi. Maqolada trenirovka va musobaqa nagruzkalari
dinamikasiga yangicha yondashish talab qilinadi.
Kalit so‘zlar. Yuqori malakali suzuvchilar, makrosikl, mashg‘ulot
yuklamalari, malakali suzuvchilar, yillik sikl.
Kirish.
Yuqori malakali suzuvchilarning yillik tayyorgarligini oqilona
tashkil etishga bir qator omillar ta’sir ko‘rsatadi. Birinchidan, mashg‘ulot va
musobaqa yuklamalari yuqori qiymatlarga erishdi va bu mashg‘ulot jarayonini
tashkil etishni qiyinlashtiradi. Trenirovka va musobaqa nagruzkalari dinamikasiga
yangicha yondashish talab qilinadi. Ikkinchidan, dunyoning turli mamlakatlarida
suzishning jadal rivojlanishi va uning tijoratlashuvi. Adabiyotlarda yuqori malakali
suzuvchilarning yillik tayyorgarligini ikki va uch siklli rejalashtirish asosida
tashkil etish bo‘yicha ma’lumotlar keng keltirilgan. Musobaqalarda eng yuqori
natijalarga erishishni ta’minlaydigan sportchilar organizmining tez moslashuvini
shakllantirish yillik tayyorgarlikning tuzilishiga bog‘liqligi ishonchli tarzda
ko‘rsatilgan. Yuqori malakali suzuvchilarning hozirgi zamon trenirovkasi ish
hajmining kattaligi, uning yuqori intensivligi, tiklanishning turli vositalaridan keng
foydalanish va shu kabilar bilan xarakterlanadi. Malakali suzuvchilar trenirovka
nagruzkasining asosiy parametrlari haqida gapirganda shuni aytish kerakki,
suzishning umumiy yillik hajmi ixtisoslashuvga qarab yiliga 1200-1500
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
207
kilometrdan oshadi. Mashg‘ulotlar kuniga ikki marta o‘tkaziladi. Tabiiyki, bunday
darajadagi ishni trenirovkaning ixtisoslashtiruvchi vazifalarini aniqlash, optimal
usul va vositalarni tanlash, ularni trenirovka
mikrosiklari, davrlari,
tayyorgarlikning alohida bosqichlari doirasida hal etish asosida yotuvchi chuqur
bilim va qonuniyatlarsiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Amaliy tajribani o‘rganish
shuni ko‘rsatdiki, hozirgi vaqtda mashg‘ulot jarayonlarini jadallashtirish bir necha
yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:- alohida mashg‘ulotlarda mashg‘ulot
ishi hajmini oshirish;- kun davomida mashg‘ulot mashg‘ulotlari sonini 2-3 va
undan ortiq martagacha oshirish;- mikrosiklda katta va sezilarli yuklamali
mashg‘ulotlar sonini oshirish;- mashg‘ulot ishi shiddatini oshirish. Sportda
mashg‘ulot jarayonining asosiy maqsadi sport natijalarining o‘sishiga erishishdir.
Sport yutuqlarining maksimal o‘sishi tayyorgarlikning alohida bosqichlarida va
umuman mavsumda turli yo‘nalishdagi vositalarni oqilona qo‘llash orqali
ta’minlanadi. Suzish nazariyasi va uslubiyatida sportchining individual
tayyorgarligi jarayonida turli yo‘nalishdagi vositalarning optimal hajmi va
nisbatini aniqlash masalasi yetarlicha ishlab chiqilmagan. Ushbu muammoning
ilmiy yechimi maxsus ish qobiliyatining tanlangan mezonlari o‘sishining
tayyorgarlikning alohida bosqichlarida qo‘llaniladigan mashg‘ulot vositalari
hajmiga bog‘liqligini aniqlashdan iborat.
Tadqiqotning maqsadi
malakali suzuvchilarning yillik makrotsiklda
maxsus ish qobiliyati ko‘rsatkichlari va mashg‘ulot yuklamalari hajmlari
dinamikasini o‘rganishdan iborat.
Tadqiqotning usullari
va tashkil etilishi. Palovning ishlash qobiliyati
dinamikasini aniqlash uchun bajarilgan ishni o‘lchashning ergometrik usullari
qo‘llanildi. O‘quv yili davomida o‘tkazilgan tadqiqotlarda 100-200 metr masofaga
ixtisoslashgan 10 nafar malakali suzuvchi ishtirok etdi. Barcha suzuvchilar yuqori
malakaga ega (5 SUN va 5 MS). Mavsum davomida besh bosqichli tekshiruvlar
o‘tkazildi. Birinchisi umumtayyorgarlik davri yakunida (2-mikrosikl), ikkinchisi
maxsus-tayyorgarlik davri yakunida - 15-mikrosikl va musobaqa davri yakunida -
20-mikrosikl o‘tkazildi. So‘ngra ikkinchi maxsus tayyorgarlik davri (30-mikrosikl)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
208
va musobaqa davri (36-mikrosikl) yakunida. Birinchi tekshiruv suzuvchilarning
dastlabki tayyorgarlik darajasini ko‘rsatdi. Shunday qilib, 800 metr masofaga
suzish tezligi soniyasiga 1,47 metrni tashkil etdi. YUQS (yurak qisqarishlari
chastotasi) nazorat topshirig‘ini bajarishdan oldin daqiqasiga 65 zarbani, yakunida
esa daqiqasiga 180 zarbani tashkil etdi. 100 metr masofaga suzish tezligi
soniyasiga 1,68 metrni, 200 metrga suzish esa soniyasiga 1,50 metrni tashkil etdi.
Quruqlikda nazorat mashqini bajarishda tortish kuchi 40, suvda esa 18
kilogrammni tashkil etdi. Suzuvchilarning maxsus ish qobiliyatini aniqlash uchun
trenajyor zali va suzish havzasida o‘tkazilgan quyidagi testlardan foydalanildi:
– 10 soniyalik dam olish tanaffuslari bilan 6×50 metr maksimal tezlikda
takroriy suzish;
- 800 metr masofaga maksimal tezlikda nazorat suzish; - 100 metr masofaga
maksimal tezlikda nazorat suzish;
- 200 metr masofaga maksimal tezlikda nazorat suzish;
- dinamometriya
Sinov natijalariga ko‘ra quyidagilar aniqlandi: suzish tezligi, test
topshirig‘idan oldin va keyin daqiqadagi yurak urish tezligi (YUUT), quruqlikdagi
va suvdagi tortish kuchi. Mashg‘ulot yuklamalari tahlili ustuvor tanlangan
bioenergetik yo‘nalishdagi beshta zona bo‘yicha o‘tkazildi.
Tadqiqot
natijalari.
Mavsum davomida bajarilgan mashg‘ulot
yuklamasining umumiy hajmi 630,0±112,2 soatni tashkil etdi. Ulardan aerob
yo‘nalishdagi yuklamalar (birinchi zona) - 42,1%, (ikkinchi zona) - 31,0%, aralash
aerob-anaerob (uchinchi zona) - 18,5%, anaerob glikolitik (to‘rtinchi zona) - 7,4%,
anaerob-alaktat (beshinchi zona) - 0,8% ni tashkil etdi. Quruqlikda suzuvchilar
tomonidan bajarilgan ish tayyorgarlik bosqichiga qarab umumiy ish hajmining 3
dan 25% gacha bo‘lgan qismini tashkil etdi. Har bir yarim yillik siklda tayyorgarlik
va musobaqa davrlari ajratiladi. O‘z navbatida tayyorgarlik davri umumiy
tayyorgarlik va maxsus tayyorgarlik bosqichlaridan iborat. Har bir bosqich uchun
turli yo‘nalishdagi mashg‘ulot yuklamalarining ma’lum nisbati va qo‘llaniladigan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
209
mashg‘ulot vositalarining o‘ziga xoslik darajasi xarakterlidir. Tayyorgarlikning
alohida bosqichlarida suzuvchilar tomonidan bajariladigan turli yo‘nalishdagi
mashg‘ulot yuklamalari hajmi to‘g‘risidagi o‘rtacha ma’lumotlar 1-jadvalda
keltirilgan.
1-jadval
Mashg‘ulot yuklamalari hajmini ustuvor energiya ta’minoti zonalari
bo‘yicha taqsimlash, km
Mashg‘ulot
yuklamalarinin
g yo‘nalishi
Tayyorgarlik davrlari
Umumiy
tayyorgarli
k davri
Maxsus
tayyorgarli
k davri
Musobaq
a davri
Maxsus
tayyorgarli
k davri
Musobaq
a davri
Aerob
(quvvatlovchi)
104,2
78,0
26,6
55,2
23,4
Aerob
(rivojlantiruvch
i)
50,1
68,4
18,0
56,1
21,4
Aerob-anaerob
47,8
34,7
5,4
26,6
5,4
Anaerob-
glikolitik
14,9
14,1
2,6
12,3
3,0
Anaerob-alaktat
1,4
2,2
0,8
1,2
1,0
Tayyorgarlikning
alohida
bosqichlarida
qayd
etilgan
malakali
suzuvchilarning maxsus ish qobiliyatining minimal ko‘rsatkichlari 2-jadvalda
keltirilgan.
2-jadval
Yillik makrotsiklda suzuvchilarning maxsus ish qobiliyati
ko‘rsatkichlari
Ishlash qobiliyati
Maxsus
Musobaqa
Maxsus
Musobaqa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
210
ko‘rsatkichlari
tayyorgarlik
davri
davri
tayyorgarlik
davri
davri
800 m masofadagi tezlik,
m/s Yuklamadan oldin
YUQS Yuklamadan keyin
YUQS
1,47
65
174
1,44
60
174
1,48
60
174
1,44
60
174
Test tezligi 6×50 m, m/s
Yuklamadan oldin YUQS
Yuklamadan keyin YUQS
1,85
84
188
1,89
84
180
1,84
84
180
1,91
84
180
100 m masofadagi tezlik,
m/s
1,72
1,76
1,74
1,78
200 m masofadagi tezlik,
m/s
1,53
1,55
1,55
1,60
Quruqlikdagi tortish
kuchi, kg
48
48
48,2
44
Suvdagi tortish kuchi, kg
20
22
22
24
Maxsus ish qobiliyati ko‘rsatkichlarining o‘zgarishini bajarilgan ish hajmi
bilan bog‘laydigan yuqorida keltirilgan ma’lumotlarga asoslanib, sportchi
organizmi funksional imkoniyatlarining eng katta o‘sishini ta’minlaydigan optimal
hajmlar kattaliklarini aniqlash mumkin. Ko‘p sonli tadqiqotlarning tahlili
tayyorgarlikning alohida bosqichlarida turli xil ta’sir ko‘rsatadigan yuklamalar
o‘rtasidagi oqilona nisbatni va ularni mavsum davomida qo‘llashning belgilangan
ketma-ketligini o‘rnatish muhimligini ko‘rsatadi. Tayyorgarlikning barcha
bosqichlarida aerob va maxsus aerob-anaerob yo‘nalishdagi yuklamalar eng katta
ulushni tashkil etadi. Yillik sikl davomida aerob-anaerob yo‘nalishdagi yuklamalar
hajmining sezilarli o‘zgarishi shuni ko‘rsatadiki, bu turdagi mashg‘ulot mashqlari
sportchilarning turli xil maxsus chidamliligini rivojlantirishda asosiy tartibga
soluvchi element sifatida qo‘llaniladi. Aerob yo‘nalishdagi yuklamalarni qo‘llash
nafaqat umumiy chidamlilik darajasini oshirishga yordam beradi, balki bir
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
211
vaqtning o‘zida maxsus chidamlilik mexanizmlarini rivojlantirish uchun shart-
sharoitlar yaratadi. Shuni hisobga olish kerakki, yillik siklning dastlabki
bosqichlarida aralash aerob-anaerob yo‘nalishdagi yuklamalar ulushining keskin
oshishi sport natijalarining o‘sishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ikkinchi
tayyorgarlik davrining oxiriga kelib, aerob quvvat ko‘rsatkichlarida eng katta
o‘zgarish kuzatiladi. Tanlangan mashg‘ulot dasturini amalga oshirishda anaerob
samaradorlik ko‘rsatkichlari sezilarli darajada o‘zgarmadi. Aerob va aralash aerob-
anaerob ta’sir yuklamalarini qo‘llashning kumulyativ samarasi bir vaqtning o‘zida
anaerob glikolitik yo‘nalish ko‘rsatkichlarining yomonlashishi bilan aerob ish
qobiliyati ko‘rsatkichlarining sezilarli darajada yaxshilanishi bilan ifodalanadi.
Suzuvchilarning yillik tayyorgarlik siklida maxsus ish qobiliyati ko‘rsatkichlari
dinamikasi trenirovka jarayonining tanlangan yo‘nalishi bilan belgilanadi. Shu
bilan birga, aerobik imkoniyatlarning sezilarli darajada oshishi qayd etildi.
Anaerob imkoniyatlarning ko‘rsatkichlari sezilarli darajada o‘zgarmadi. Anaerob-
glikolitik xarakterdagi yuklamalardan foydalanganda suzuvchilarning glikolitik
imkoniyatlari ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi qayd etildi. Aerob yo‘nalishdagi
yuklamalarning sezilarli darajada oshishi anaerob ko‘rsatkichlarning pasayishiga
olib keladi.
Xulosalar.
Shunday qilib, asosiy energiya talabi anaerob va aralash
manbalar hisobiga qoplanadigan sprinterlik va o‘rta masofalarga ixtisoslashgan
suzuvchilarni tayyorlashda mashg‘ulot ishining umumiy hajmida anaerob
yo‘nalishdagi yuklamalarning nisbatan yuqori ulushi bilan yillik siklni ikki va uch
siklli tuzish maqsadga muvofiqdir.
Foydalinilgan adabiyotlar.
1. Kartashova D. А. Круговая тренировка в подготовке пловцов высокой
квалификации, специализирующихся в плавании способом баттерфляй //
Инновации. Наука. Образование. – 2020. - № 14. – b. 721-724.
2. Timofeeva А. Yu. Особенности применения метода круговой
тренировки на занятиях пловцов 8-11 лет // Наука и социум. – 2018. – 157-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
212
161 b.
3. Kleshnev V. Rowing Biomechanics Newsletter. №1, vol. 5, January, 2005
4. Korbut V.M., Matnazarov X.Y., Ikramov B.F. Eshkak eshish nazariyasi
va uslubiyati. O‘quv qo‘llanma T.: 2017
5. Купреев М.В., Алексеев М.В. Методика формирования
студенческого экипажа 8 в академической гребле. Ученые записки
университета имени П.Ф.Лесгафта. – 2019. - №12 (178)
6. Mambetnazarov I.M. Akademik eshkak eshishda katta ekipajni
shakllantirsh: xorijiy mamlakatlarning zamonaviy tajribasi. Fan sportga 2021/1.
78- 84.
7. Яковенко Е.О. Обоснование подхода к формированию экипажей в
гребле академической. Педагогические, психологические и медико-
биологические проблемы физической культуры и спорта. 2013/12. 105-109
8. Pirnazarov Sh. A. Boshlang‘ich tayyorlov guruhlarida bolalarni suzishga
o‘rgatishda tajriba tekshirish. CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR
INTERDISCIPLINARY STUDIES, (VOLUME 2 ISSUE 3 MARCH 2022) 498-
509.
