Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
337
O‘SMIRLARDAGI ADDEKTIV XULQNI BARTARAF ETISHDA
OILAVIY MUHITNING ROLI VA UNING KORREKTSIYA USULLARI
Hamroyeva Dilfuza Rahmatullayevna
Buxoro davlat universiteti tadqiqotchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada, oilaviy muhitning o‘smirlarning xulqini
shakllantirishdagi o‘rni, oila a’zolarining o‘zaro munosabatlari, pedagogik
yondashuvlar va psixologik ko‘makning samaradorligi ilmiy jihatdan o’rganilgan.
Shuningdek maqolada, o‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy
muhitning roli, korreksiya usullarining, yoshlar psixologik va ijtimoiy
rivojlanishidagi ahamiyati tahlil qilingan.
Kalit so’zlar. Addektiv xulq,
agressiya, oilaviy terapiya, o‘smirlik davri,
ijtimoiy muloqot, korreksiya.
Аннотация. В данной статье научно изучена роль семейной среды в
формировании поведения подростков, взаимоотношений членов семьи,
педагогических подходов и эффективности психологической поддержки.
Также в статье анализируется роль семейной среды в преодолении
аддективного поведения у подростков, значение методов коррекции в
психологическом и социальном развитии молодежи.
Ключевые слова. Аддективное поведение, агрессия, семейная терапия,
подростковый возраст, социальное общение, коррекция.
Annotation. This article scientifically examines the role of the family
environment in shaping adolescent behavior, the relationships between family
members, pedagogical approaches, and the effectiveness of psychological support.
The article also analyzes the role of the family environment in eliminating addictive
behavior in adolescents, the significance of correction methods, and the
psychological and social development of youth.
Keywords. Addiction behavior, aggression, family therapy, adolescence,
social interaction, correction.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
338
Kirish.
O‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy muhitning
roli va uning korreksiya usullari juda muhim ahamiyatga ega. O‘smirlik davri,
insonning psixologik, emotsional va ijtimoiy rivojlanishining eng murakkab
bosqichlaridan biri bo‘lib, bu davrda yoshlar ko‘plab ichki va tashqi omillarga duch
keladilar. Addektiv xulq (masalan, giyohvandlik, ichkilikka ruju qo‘yish, agressiya
va boshqalar) o‘smirning hayotida salbiy ta’sirlar keltirishi mumkin, bu esa nafaqat
uning o‘ziga, balki uning atrofidagi jamiyatga ham zarar yetkazishi mumkin.
O‘smirlar o‘zlarining shaxsiyatini shakllantirish jarayonida oilaviy
muhitning o‘rni katta. Oila o‘smirning birinchi ijtimoiylashgan muhitidir va unda
o‘smir xulq-atvori va psixologik holati ko‘p jihatdan shakllanadi. Oila a’zolarining
bir-biriga bo‘lgan munosabati, oiladagi ijtimoiy-iqtisodiy holat, ota-ona tomonidan
qo‘yilgan cheklovlar yoki farqlovchilar, shuningdek, ota-onaning o‘zaro
muloqotdagi usullari o‘smirning xulqini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Addektiv xulqning oldini olish yoki uni bartaraf etishda oilaviy muhitda
yuzaga keladigan muammolarni aniqlash va ularni hal qilish zarur. Bu o‘z ichiga
ota-onaning pedagogik mahoratini oshirish, o‘smirlarning ijtimoiy muloqotini
yaxshilash, oilaviy muhitni yanada sog‘lomlashtirish va o‘smirlarning ehtiyojlarini
tushunib, ularni qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga oladi.
Korreksiya usullari esa o‘smirlar bilan ishlashda oilaviy yordamni taqdim
etishda turli pedagogik, psixologik va sotsial metodlardan foydalanishni talab
qiladi. Masalan, o‘smirlar bilan individual va guruh terapiyalari, o‘smirlar uchun
maxsus treninglar, ota-onalar uchun maslahatlar va ta’limlar, shuningdek, oila
ichidagi muloqotni rivojlantirish orqali addektiv xulqni kamaytirish yoki bartaraf
etish mumkin.
Shunday qilib, o‘smirlar orasidagi addektiv xulqni bartaraf etishda oila
muhitining o‘rni juda katta bo‘lib, oilaviy qo‘llab-quvvatlash tizimlarini
rivojlantirish ushbu jarayonni samarali amalga oshirishga yordam beradi.
Adabiyotlar tahlili.
O‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy
muhitning roli va uning korreksiya usullari borasida bir nechta olimlar va
tadqiqotlar mavjud. Bu mavzu keng qamrovli va ko‘plab sohalarni o‘z ichiga oladi,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
339
shuning uchun bir nechta taniqli olimlar tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlar
mavjud. Quyida bu sohadagi ilmiy izlanishlari bilan mashhur olimlar va ularning
ilmiy tadqiqotlarini ko’rib o’tish mumkin.
Jon Boulbi o’zining “Attachmet” (bog‘lanish) nazariyasini ishlab chiqdi, bu
nazariya o‘smirlarning hayotida ota-onaning roli va oilaviy munosabatlarning
muhimligini ko‘rsatadi. Boulbi fikricha, o‘smirlarning hissiy va psixologik
rivojlanishida ularning oiladagi ota-onaga bo‘lgan bog‘lanishi katta o‘rin tutadi.
Uning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, oilaviy bog‘lanish (yaxshi oila aloqalari)
o‘smirlarning stress va addektiv xulqlarga qarshi turishiga yordam beradi.
Kanadalik psixolog olim Gordon Noyfeld - o‘smirlarning rivojlanishiga va
ularning oilaviy munosabatlariga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganadi. Uning
izlanishlari shuni ko‘rsatdiki, o‘smirlarning xulqi ularning o‘z oilasidagi ota-onaga
nisbatan emotsional bog‘lanishiga bog‘liq. U oilaviy muhitda o‘smirlar uchun
xavfsiz va o‘zgarmas bog‘lanishlar yaratishni ta’kidlagan. O‘smirlar o’zini oila
ichida xavfsiz his qilganida, ularning o‘zgalar bilan ijtimoiy munosabatlari va
emotsional xatti-harakatlari yaxshilanadi.
Jerom Kaganning ishlarida, o‘smirlarning rivojlanishida oila muhitining
roli, shuningdek, ularning shaxsiy xususiyatlari va xarakterini shakllantirishda ota-
ona munosabatlarining ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Kagan - o‘smirlarning
atrofidagi oilaviy va ijtimoiy muhitning ularning xulqini qanday shakllantirishi
haqida ko‘plab tajribalar o‘tkazgan. U o‘smirlar orasida oila a’zolarining ruxsat
beradigan, lekin muayyan chegaralarga ega bo‘lgan ta’siri bilan bog‘liq
jarayonlarni o‘rgangan.
Britaniyalik psixiatrist va olim Maykl Rutter - o‘smirlarning rivojlanishi va
ularning oilaviy muhitiga qanday ta’sir etishi bo‘yicha izlanishlar olib borgan.
Rutter oilaviy muhit va ijtimoiy sharoitlarning o‘smirlar xulqiga qanday ta’sir
qilishini o‘rganib, oilaviy muhitda yuzaga keladigan turli omillar (masalan, ota-
onaning ajrashishi, oilaviy stress) o‘smirlarning psixologik salomatligiga ta’sir
qilishi mumkinligini ko‘rsatgan.
Sesil Reynolds va Fletcher-Janzen o‘z tadqiqotlarida, o‘smirlarda addektiv
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
340
xulqni bartaraf etishda oilaviy qo‘llab-quvvatlashning ahamiyatini ta’kidlagan.
Ular oilaning o‘zaro qo‘llab-quvvatlashi, xulq-atvor va hissiy muvozanatni
yaxshilash orqali o‘smirlarning xatti-harakatlarini yaxshilash mumkinligini
ko‘rsatgan. Shuningdek, o‘smirlarga o‘qish, maqsadlarni belgilash va stressni
boshqarish bo‘yicha maxsus treninglar o‘tkazish zarurligini ta’kidlashgan.
Toni Morrison, garchi asosan adabiyot sohasida taniqli bo‘lsa-da, uning
ishlarida oilaviy munosabatlarning ijtimoiy va psixologik rivojlanishga ta’sirini
o‘rgangan. Morrisonning fikriga ko‘ra, o‘smirlarning o‘z oilasidagi xavfsizlik va
sevgi hissi, ularning ijtimoiy muhit va kelajakdagi xulq-atvorlarini shakllantirishda
katta rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, ushbu olimlarning ishlarida ko‘rsatilganidek, o‘smirlar
orasida addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy muhitning roli katta bo‘lib, uning
ijobiy o‘zgarishlari o‘smirning sog‘lom rivojlanishiga va ijtimoiy hayotga
muvaffaqiyatli moslashuviga yordam beradi. Bunday tadqiqotlar oilaning ijtimoiy,
psixologik va hissiy salomatligini yaxshilash zarurligini ko‘rsatadi.
Muhokama.
O‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy
muhitning roli va uning korreksiya usullari haqida muhokama qilishda bir nechta
asosiy jihatlar va nuqtai nazarlar mavjud. Bu masala ko‘plab ijtimoiy, psixologik
va pedagogik omillarni o‘z ichiga oladi, shuning uchun unga turli qarashlar bilan
yondashish zarur. Quyidagi muhokama nuqtalari oilaviy muhitning o‘smirlardagi
addektiv xulqni bartaraf etishdagi o‘rni va unga qarshi kurashish usullari haqida
fikr yuritadi:
1. Oilaviy munosabatlarning ahmiyati
O‘smirning oila ichidagi hissiy aloqalari uning ruhiy va psixologik
salomatligiga bevosita ta’sir qiladi. Ota-onalar va o‘smirlar o‘rtasidagi sog‘lom
muloqot, o‘smirning hissiy xavfsizligini ta’minlaydi, bu esa addektiv xulqning
oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Oila a’zolarining o‘zaro qo‘llab-quvvatlashi,
sevgi va hurmatga asoslangan munosabatlar o‘smirning emotsional holatini
yaxshilaydi va unga turli ijtimoiy qiyinchiliklarga qarshi kurashishda yordam
beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
341
•
O‘smir oila ichida xavfsizlik, muammolarni muhokama qilish va hissiy
yordami izlaydi. Ota-ona tomonidan shaxsiyatni hurmat qilish va qo‘llab-
quvvatlash, o‘smirning salbiy xulqini kamaytirishi mumkin.
•
Oila a’zolarining bo‘sh vaqtini birga o‘tkazishi, bir-birini tushunishga
intilishi, o‘smirlarning psixologik barqarorligini oshiradi.
2. O‘smirlar va oilaviy ko‘nikmalar:
O‘smirlarga oilada ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rgatish addektiv xulqni bartaraf
etishning muhim usuli hisoblanadi. Ota-ona o‘z farzandlariga stressni boshqarish,
o‘z his-tuyg‘ularini ifodalash va muammolarni hal qilishda yordam berishlari
kerak. O‘smirlar uchun kuchli oilaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi yaratish, ularni
sog‘lom munosabatlar qurish va do‘stlikni qadrlashga o‘rgatadi.
•
O‘smirlarga sog‘lom muloqot va hissiy farqlovlarni o‘rgatish, ularning
xulqini shakllantirishga yordam beradi.
•
Oila a’zolarining o‘zaro muloqotdagi usullari, ayniqsa, ota-onaning o‘z
farzandlariga nisbatan munosabati, o‘smirlarning ijtimoiy xulqini shakllantiradi.
3. Pedagogik yondashuvlar va terapiya usullari
O‘smirlarning addektiv xulqini bartaraf etishda oilaviy terapiya va
pedagogik yondashuvlar samarali usullar hisoblanadi. Misol uchun, ota-onalar
uchun treninglar va psixologik maslahatlar, o‘smirlar bilan individual va guruh
terapiyalarini o‘tkazish orqali xulq-atvorni yaxshilash mumkin. Oilaviy terapiya,
ayniqsa, ota-onalar o‘rtasidagi muloqotni yaxshilashga, oilaviy stressni
kamaytirishga va muammolarni birgalikda hal qilishga yordam beradi.
•
O‘smirlar va ota-onalar uchun psixologik maslahatlar, o‘smirlarga to‘g‘ri
qarorlar qabul qilishni, stressni boshqarishni o‘rgatadi.
•
Guruh terapiyalarida o‘smirlar o‘z tajribalari bilan bo‘lishishadi, bu
ularning o‘z xulqini tahlil qilishga yordam beradi va ular o‘rtasida hamdardlikni
kuchaytiradi.
4. Raqobat va ijtimoiy muammolar:
O‘smirlar ko‘pincha oilada bo‘lishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy muammolarga
(masalan, iqtisodiy qiyinchiliklar, ota-onaning ajralishi) reaksiyalari orqali o‘z
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
342
addektiv xulqlarini namoyon etishadi. O‘smirlar uchun oilaviy qo‘llab-quvvatlash,
oiladagi muammolarni muhokama qilish va ehtiyojlarni birgalikda hal qilish
ijtimoiy stressni kamaytirishga yordam beradi.
•
O‘smirlar oila a’zolarining qarorlariga ko‘ra o‘z xulqini o‘zgartirishga
moyil bo‘lishadi, ayniqsa, agar oilada shaxsiy va ijtimoiy muammolar mavjud
bo‘lsa.
•
O‘smirlarning o‘zaro aloqalarida muvaffaqiyatsizliklar yoki g‘azabni
boshqarishda oilaviy qo‘llab-quvvatlash muhim o‘rin tutadi.
5. O‘smirlar va rivojlanishning ijtimoiy muqobil
Ijtimoiy muhit ham o‘smirlarda addektiv xulqni shakllantirishda katta rol
o‘ynaydi. Oila ichidagi qiyinchiliklarga qaramay, o‘smirlar ko‘pincha o‘z
atrofidagi jamiyatdan o‘rnak olishadi. O‘smirlarni o‘zlari uchun foydali ijtimoiy
guruhlarni topishga va ularning ijtimoiy munosabatlarini qo‘llab-quvvatlashga
undash, oilaviy yondashuvning samarali usuli bo‘lishi mumkin.
•
O‘smirlarni ijtimoiy faoliyatlar va guruhlar orqali sog‘lom ijtimoiy aloqalar
o‘rnatishga yo‘naltirish, ularning o‘zgalar bilan munosabatlarida yanada ijobiy
o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
•
Oilaning qo‘llab-quvvatlashi, o‘smirlar uchun ijtimoiy jihatdan to‘g‘ri
muhit yaratish orqali addektiv xulqlarni kamaytirish mumkin.
6. Pedagogik rivojlanish va oilaviy ta’lim
O‘smirlarga tarbiya va oilaviy ta’lim orqali, ular uchun sog‘lom hayot tarzini
yaratish mumkin. Ota-onalar o‘smirlar bilan yaxshilab suhbatlashish, ular bilan
birgalikda qarorlar qabul qilish va ularni qo‘llab-quvvatlash orqali oilaviy
ta’limning samaradorligini oshirishi mumkin. Shuningdek, o‘smirlar uchun oilaviy
ta’limda alohida ahamiyatga ega bo‘lgan sohalar – masalan, xavfsiz munosabatlar,
xulq-atvorni boshqarish va o‘zini tutish kabi mavzularni yoritish zarur.
•
O‘smirlarni oila ichida sog‘lom hayot tarziga o‘rgatish, ularning kelajakda
addektiv xulqni bartaraf etishiga yordam beradi.
•
O‘smirlar o‘rganayotgan qoidalarga asosan oilaning shaxsiy tajribasini aks
ettirish, ularning qarorlarini yaxshilashga yordam beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
343
O‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oila muhitining roli juda
katta. Ota-onalar, oilaviy terapevlar va pedagoglar birgalikda o‘smirlarga sog‘lom
oilaviy munosabatlarni taqdim etish orqali ularning addektiv xulqlarini
kamaytirishga yordam berishi mumkin. Bu jarayonda, shaxsiy munosabatlar,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, o‘smirlar uchun ma’naviy va hissiy ta’lim berishning
samaradorligi haqida keng muhokamalar mavjud.
Xulosa.
O‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy muhitning
roli juda katta ahamiyatga ega. O‘smirlik davri – psixologik va ijtimoiy
rivojlanishning murakkab bosqichi bo‘lib, bu davrda o‘smirlar ko‘plab ichki va
tashqi omillarga ta’sir ko‘rsatadilar. Oilaviy muhit esa o‘smirning shakllanishida
asosiy omil bo‘lib, uning xulq-atvori, hissiy va psixologik holatiga katta ta’sir
o‘tkazadi.
Oilaviy qo‘llab-quvvatlashning ahamiyati:
O‘smirlarning addektiv
xulqlarini bartaraf etishda oilaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi eng muhim omillardan
biridir. Oila ichidagi ijobiy munosabatlar, sevgi va hurmatga asoslangan muhit
o‘smirlarning stressni boshqarish, ijtimoiy xulqni o‘zgartirish va salbiy odatlardan
qochishiga yordam beradi. Ota-ona bilan muloqot va o‘zaro anglashuv
o‘smirlarning xulqini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Pedagogik yondashuvlar:
O‘smirlar bilan ishlashda pedagogik va
psixologik metodlar samarali bo‘lishi mumkin. O‘smirlarga sog‘lom hissiy
munosabatlar, stressni boshqarish, o‘zini tutish va qarorlar qabul qilish kabi
ko‘nikmalarni o‘rgatish ularning addektiv xulqlari bilan kurashish imkoniyatlarini
oshiradi. Oila ichidagi tarbiya, ota-onalarga qaratilgan treninglar va psixologik
maslahatlar o‘smirlar uchun ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oilaviy terapiya va guruh yondashuvlari:
Oilaviy terapiya va guruh
mashg‘ulotlari orqali o‘smirlar va ota-onalar o‘rtasidagi muloqot yaxshilanadi.
O‘smirlar o‘zlarini va atrofdagilarini tushunishga, muammolarni hal qilishda
yordam olishga va o‘z xulqlarini tahlil qilishga imkoniyat yaratadilar. Bu esa
o‘smirning xatti-harakatlarini o‘zgartirishda muhim ahamiyatga ega.
Ijtimoiy muvofiqlik va ijobiy o‘zgartirishlar:
Oilaviy muhitdan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
344
tashqarida ham o‘smirlar ijtimoiy muhitdan ta’sir ko‘radilar. Shuning uchun
oilaviy qo‘llab-quvvatlashni mustahkamlash, o‘smirlarni ijtimoiy guruhlar va
faoliyatlarga jalb qilish, ijobiy do‘stliklar o‘rnatish ularning salbiy odatlardan uzoq
turishlariga yordam beradi.
Barcha tizimlarning integratsiyasi:
O‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf
etish uchun oila, maktab, jamiyat va psixologik yordam tizimlari o‘rtasida
birgalikda ishlash muhimdir. Yagona tizim sifatida ishlovchi bu omillar o‘smirning
hayotida barqaror va ijobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi.
Umuman olganda, o‘smirlardagi addektiv xulqni bartaraf etishda oilaviy
muhitning roli juda muhim. Oilaviy muhitda yuzaga keladigan ijobiy o‘zgarishlar
o‘smirning shaxsiyatini shakllantirishda yordam beradi, uning sog‘lom
rivojlanishiga turtki bo‘lib, addektiv xulqlarni oldini olishda samarali bo‘ladi.
Bunda, ota-onalar, pedagoglar va psixologlar birgalikda ishlash orqali o‘smirlarga
o‘zlarini anglash, ijtimoiy mas'uliyatni his qilish va ijobiy xulqni shakllantirishga
yordam berishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.Yusupov E., Yusupov O‘. Oila – ma’naviyat bulog‘i. T, 2003, 104-bet.
2. Quronboev Q. Shukronalik – ma’naviyat targ‘ibotining uzviy jihati.
//Yoshlarda shukronalik va hayotga pozitiv yondoshuvni mustahkamlash ijtimoiy
barqarorlik omili sifatida./Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. –
Toshkent, Nishon-noshir, 2014. –B. 5.
3. Saitkasimov A. Ma`naviy-marifiy ishlarni tashkil etish metodikasi.
/O`quv qo`llanma/ -Toshkent, Tafakkur, 2022. –B. 73.
4. To‘raeva O. Oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi. T, O‘qituvchi, 1990,
76- bet.
