Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
319
BOLALARNING JISMONIY RIVOJLANISHI VA SOG'LOM
TURMUSH TARZIGA AMAL QILISHI.
Jumayeva Hulkar Erkin qizi
Surxondaryo viloyati Boysun tumani 12-sonli DMTT tarbiyachisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada bolalarning jismoniy rivojlanishi va sog‘lom
turmush tarziga rioya qilish muhimligi tahlil qilinadi. Bolalarning jismoniy
rivojlanishi sog‘lom turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularning
kelajakdagi hayot sifatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida jismoniy
tarbiya, ovqatlanish tartibi, gigiyena qoidalariga rioya qilish va harakat
faolligining ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, tadqiqot natijalariga asoslangan
holda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: bolalar, jismoniy rivojlanish, sog‘lom turmush tarzi, jismoniy
tarbiya, ovqatlanish, gigiyena.
Bolalarning jismoniy rivojlanishi jamiyatning kelajagi uchun muhim
omillardan biri hisoblanadi. Sog‘lom turmush tarziga rioya qilish nafaqat
bolalarning jismoniy, balki ruhiy va aqliy rivojlanishiga ham ta’sir qiladi. Hozirgi
kunda bolalar orasida ortiqcha vazn, kam harakatlilik va noto‘g‘ri ovqatlanish
muammolari keng tarqalgan. Shu sababli, jismoniy rivojlanishni tahlil qilish va uni
yaxshilash usullarini o‘rganish dolzarb masalalardan biridir.
Bolalarning jismoniy rivojlanishi ularning umumiy salomatligi, o‘sish
jarayoni va hayot sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. To‘g‘ri jismoniy rivojlanish va
sog‘lom turmush tarziga amal qilish bolalarning intellektual, hissiy va ijtimoiy
rivojlanishiga ham yordam beradi.
Bolalarning jismoniy rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar
Bolalarning jismoniy rivojlanishi quyidagi omillarga bog‘liq:
Genetik omillar – bolaning bo‘yi, suyak tuzilishi va umumiy jismoniy
salomatligi nasldan-naslga o‘tadigan xususiyatlarga bog‘liq.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
320
Ovqatlanish – to‘g‘ri ovqatlanish jismoniy o‘sish va rivojlanishning muhim
shartlaridan biridir. Bolalar uchun oqsil, vitamin va minerallarga boy oziq-ovqat
iste’mol qilish juda muhim.
Jismoniy faollik – muntazam mashqlar, harakatli o‘yinlar, sport bilan
shug‘ullanish bolalarning suyak va mushaklarini mustahkamlashga yordam beradi.
Uyqu va dam olish – yetarli miqdorda uyqu bolaning o‘sishi va rivojlanishi
uchun zarur.
Tibbiy nazorat – muntazam tibbiy ko‘rik va profilaktik chora-tadbirlar
sog‘liq muammolarining oldini olishga yordam beradi.
Sog‘lom turmush tarziga amal qilishning asosiy tamoyillari
To‘g‘ri ovqatlanish
- Kunlik ratsionda meva, sabzavot, sut mahsulotlari, go‘sht va baliq
bo‘lishi kerak.
- Shirin va yog‘li taomlarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish
salomatlikka zarar keltiradi.
- Gazlangan ichimliklar o‘rniga suv yoki tabiiy sharbatlar ichish foydali.
Jismoniy faollik
- Kuniga kamida 1 soat harakat qilish (yugurish, raqs, sport bilan
shug‘ullanish).
-
Ertalabki
badantarbiya
va
jismoniy
mashqlar
immunitetni
mustahkamlaydi.
- Telefon va kompyuter oldida uzoq vaqt o‘tirmaslik, tana harakatini
cheklamaslik lozim.
Shaxsiy gigiyena
- Qo‘llarni tez-tez yuvish, tishlarni kuniga ikki marta tozalash zarur.
- Yangi havo va toza muhitda vaqt o‘tkazish immunitetni kuchaytiradi.
- Toza va tartibli kiyinish bolalarning salomatligiga ijobiy ta’sir qiladi.
Uyqu rejimi
- Bolalar kuniga kamida 9-10 soat uxlashi kerak.
- Kechqurun telefondan kamroq foydalanish, tinch muhitda uxlash muhim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
321
- Uyqudan oldin kitob o‘qish yoki tinchlantiruvchi mashqlar bajarish
tavsiya etiladi.
Salomatlikni saqlash
- Har yili tibbiy ko‘rikdan o‘tish.
- Zaruriy emlashlarni qabul qilish.
- Stress va asabiy holatlarni kamaytirish uchun musiqa tinglash, san’at
bilan shug‘ullanish mumkin.
Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzining foydalari
Immunitet mustahkamlanadi – organizm kasalliklarga chidamli bo‘ladi.
O‘quv jarayonida samaradorlik oshadi – bolalar diqqat-e’tiborini jamlay
oladi, yaxshi o‘rganadi.
Jismoniy quvvat ortadi – mushaklar va suyaklar mustahkam bo‘ladi.
Ijtimoiy rivojlanish yaxshilanadi – bolalar faol, xushchaqchaq va ko‘proq
do‘st orttiradi.
Kelajakda sog‘lom turmush tarziga odatlanadi – yetuk yoshga yetganda
ham sog‘lom turmush tarzini davom ettirish osonlashadi.
Olingan natijalar asosida bolalar orasida sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish uchun bir qancha muhim jihatlar ta’kidlandi. Jumladan, maktablarda
jismoniy tarbiya darslarini sifatli tashkil etish, sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha
targ‘ibot ishlarini olib borish, ota-onalarni bolalarning jismoniy rivojlanishiga
ko‘proq e’tibor qaratishga chaqirish muhimdir. Shuningdek, zamonaviy
texnologiyalarning bolalar hayotiga ta’siri ham tahlil qilinib, ularni faol hayot
tarziga yo‘naltirish choralari muhokama qilindi.
Xulosa
Bolalarning jismoniy rivojlanishi va sog‘lom turmush tarziga amal qilish
kelajak avlodning sog‘lom bo‘lishini ta’minlaydi. Buning uchun ota-onalar,
o‘qituvchilar va jamiyat bolalarga kerakli sharoitlarni yaratib berishlari lozim.
Bolalar sog‘lom turmush tarziga odatlanishi uchun ular bilan birga sport bilan
shug‘ullanish, to‘g‘ri ovqatlanishga e’tibor qaratish va gigiyena qoidalariga rioya
qilishga o‘rgatish zarur.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
322
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, bolalarning sog‘lom turmush tarziga
amal qilishi ularning jismoniy va ruhiy rivojlanishi uchun juda muhim. Shu
sababli, quyidagi takliflar ilgari suriladi:
Bolalar uchun har kuni kamida 60 daqiqa jismoniy faollik bilan
shug‘ullanish tavsiya etilsin.
Maktab va oilalarda sog‘lom ovqatlanish qoidalariga qat’iy rioya qilish
targ‘ib etilsin.
Ota-onalar va o‘qituvchilar bolalarning jismoniy rivojlanishiga ko‘proq
e’tibor qaratishi lozim.
Maktablarda jismoniy tarbiya darslari sifatini oshirish va sport tadbirlarini
ko‘paytirish zarur.
Ushbu tadqiqot natijalari kelajakda bolalarning jismoniy rivojlanishiga oid
chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazishga asos bo‘lishi mumkin.
Adabiyotlar.
1.
T.S. Usmonxo'jayev, O’. Tursunov, A.X. Meliyev Jismoniy tarbiya nazariyasi
va uslubiyoti 0‘qituvchi“ nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshк ent – 2008 11-bet.
2.
Prof. R.Salomov P.f.n. R.Matkarimov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va
uslubiyati fanidan maʼruza matni Toshkent-2006 8-bet.
3.
Salixova G. “Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiya tizimida jismoniy mashq
larning o‘rni” – B. 85-86. (“Jismoniy tarbiya va sport: davlat, jamiyat va shaxs”
xalqaro ilmiy anjuman). Toshkent. 2005-yil.
4.
Mavlonov A, Mamirova D, Xolikov A. “Jismoniy tarbiya va sport ta’limidagi
muammolar echimi yo‘lida”. – B. 183–191. (“Jismoniy tarbiya va sportni
rivojlantirishning mintaqaviy, pedagogik-psixologik, tibbiy-biologik asoslari”
ilmiy-amaliy anjuman). Toshkent-Jizzax. – 2009-yil.
5.
“500 mashq va harakatli o‘yinlar”. 1-qism. O‘zDJTI nashriyoti. Toshkent. –
1999.
6.
T.S.Usmonxo‘jaev, X.A.Meyliev "Maktabgacha ta’lim muassasalarida
harakatli o‘yinlar va asosiy harakatlanish mashqlari" (3-qism). Toshkent. 2004-
yil. – B. 3–8.
