Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
126
YANGI O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY AXLOQ VA XULQ-ATVOR
NORMALARI SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK JIHATLARI
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi “Din psixologiyasi va pedagogika”
kafedrasi professori v.b., psixologiya fanlari doktori
Akramov Mirmuxsin Rustamovich
Atrof-muhitga, shu jumladan hayvonot va o‘simlik dunyosi xilma-xilligiga
nisbatan insonparvarlik g‘oyalariga asoslanadigan munosabatni shakllantirish
muhimligi hozirgi zamonaviy dunyoda hech kimda shubha uyg‘otmasligi bilan
birgalikda ko‘plab mamlakatlarda ta’lim va tarbiya berishning ustuvor yo‘nalishi
hisoblanadi. Bu borada, aholining ekologik ongini shakllantirish va atrof muhitga
ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishni shakllantirishga qaratilgan ushbu faoliyat –
butun insoniyat kelajagi xavfsizligini ta’minlab kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida yuz berayotgan barcha o‘zgarishlar yaqin
kelajakda davlatimizning siyosiy va iqtisodiy barqarorligini, shaxs ma’naviyatini
yuksaklikka ko‘tarishni ta’minlashga yo‘naltirilgan. Biroq, shuni alohida ta’kidlash
kerakki, iqtisodiy yo‘nalganlikning kuchayishi tevarak olamga bo‘lgan
munosabatning salbiy ko‘rinishlarini vujudga keltirmoqda. Ya’ni jamiyatda
iste’molchilik kayfiyatining tobora oshishi kuzatilmoqda. Shunday pallada
insonning o‘zini o‘rab turgan tabiiy muhitga munosabati masalasiga e’tibor
jamoatchilikning diqqat markaziga ko‘chgan.
Mazkur muammo O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon
erkinligini ta’minlash va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi, Dunyoviy
davlatni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari va mexanizmlari bobining 7-
bo‘limi 35-bandida “atrof-muhitga, shu jumladan hayvonot va o‘simlik dunyosi
xilma-xilligiga nisbatan insonparvarlik g‘oyalariga asoslanadigan munosabatni
shakllantirish” asosiy vazifalardan biri sifatida keltirilgan.
1
Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат
сиёсати концепциясини тасдиқлаш тўғрисида. Тошкент ш.,
2025 йил 25 февраль, ЎРҚ
-1037-
сон
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
127
Axloq (arab. Xulq so‘zining ko‘pligi) – kishilar orasidagi munosabatni
tartibga solishning o‘ziga xos tartib, qoidalari yig‘indisi. Axloqdagi “yaxshilik”,
“yaxshi odatlar” insonning o‘z manfaatini jamiyat manfaatini moslashga, ayrim
o‘rinlarda jamiyat manfaatlari yo‘lida o‘z hayotiy maqsadlari, manfaatlarini
o‘zgartirishga imkon beradi
. Kishilar hatti-harakatini tartibga solishning
belgilangan hamda ijtimoiy-tashkiliy tuzilmalar faoliyatiga asoslangan (huquqiy,
diniy) shakllaridan farqli o‘laroq, axloq kishilar xulq-atvorlari, muloqotlari,
munosabatlarining yozilmagan, lekin jamiyat tomonidan qabul qilingan hamda
qo‘llab-quvvatlanadigan “oltin qoidalar”ni ifodalaydi. Axloq birinchidan,
umumijtimoiy ahamiyatga molik bo‘lgan qadriyatlarni (boshqa kishilar
huquqlarnini tan olish, adolat, halollik, ishonch, sadoqat, muloyimlik, boshqalar
bilan kelisha olish, til topishish, jamoada o‘zini tuta bilish kabi) qamrab oladi.
Ikkinchidan, axloq kishilarga xos sifatlar (xislatlar)ning muhim tomonini
ifodalaydi.
O‘zbekiston mustaqillika erishgandan so‘ng axloq muammolariga katta
e’tibor berila boshladi. Kishilararo munosabatda, o‘zaro muomalada unutilib ketgan
islomiy qadriyatlar, sharqona xulq-odob qoidalari, urf-odatlar, marosimlar qaytadan
rasm bo‘la boshladi.
Axloq (lotin. “moralis” – qoidaga, xulq-atvorga, urf-odatga taalluqli, axloqli)
kishilar orasidagi munosabatlarni tartibga solishning o‘ziga xos usuli, u yoki bu
jamiyatda qabul qilingan va rioya qilinishi lozim bo‘lgan tartib, odob, o‘zaro
munosabat hamda muloqotning qonun qoidalari, mezonlari yig‘indisi; har bir inson
tan oladigan etik qadriyat; inson mavjudligining o‘z-o‘zini tarbiyalash, tartibga
solish va boshqarishning o‘ziga xos usuli...
Axloqning ildizlari urf-odatlarga borib
taqaladi. Lekin axloq bilan urf-odat bir narsa emas. Urf-odat, axloqdan farqli
o‘laroq, muayyan qolipga tushgan (standartlashgan), mavjud va bo‘lishi lozim
narsalarni ifodalaydi. Axloq insonga o‘z yo‘lini tanlash, o‘z xulq-atvori, hatti-
2
Фалсафа: энциклопедик луғат/ЎзР ФА, И.Мўминов номидаги фалсафа ва ҳуқуқ ин
-
ти.
-
Т.: “Ўзбекистон
миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2010.
-
35 б
3
Фалсафа қисқача изоҳли луғат / М.Н.Абдуллаева, М.Абдурашидов, У. Абилов ва бошқ.: Т.: “Шарқ”, 2004 й.
49 б.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
128
harakatlari munosabatlarini belgilab olish imkonini beradi. Axloqiy mas’uliyat
tufayli inson o‘z hatti-harakatlarini jamiyat va muayyan ijtimoiy guruh
manfaatlariga moslashtirishga, “yaxshilik” sari yo‘naltirishga intiladi. Axloq inson
hayotining barcha tomonlari (shaxsiy va ijtimoiy, moddiy va ma’naviy kabilar)ga
bevosita taalluqlidir. Axloq – kishilarning yurish-turishlarida, xulq-atvorlarida,
o‘zlarini kishilar orasida tutishlarida namoyon bo‘ladi. Axloq mezonlari va
namunalari jamiyat bag‘rida yetiladi, ularda ilgari surilgan talablar universal va
barcha uchun rioya qilinishi zaruriydir. Axloq shaxs erkinligi va ijodkorligi bilan
bevosita bog‘liq. Shaxs jamiyatda mavjud bo‘lgan axloqiy qadriyatlarni tanlab
oladi, o‘zlashtiradi, mavjud vaziyatga tatbiq etadi va takomillashtiradi. Axloqiy
baholash jamoatchilik fikriga tayanadi. Axloq barcha uchun birdek xizmat
qiladigan, qotib qolgan qoidalar yig‘indisi emas, balki inson va jamiyat hayoti
davomida shakllanib, sayqallanib, takomillashib boradigan ijtimoiy hodisadir.
Axloq inson xulqi me’yorlarini uning jamiyat va borliqqa bo‘lgan munosabatlar
mas’uliyatini muhokama qilgan. U tabiat atrof muhit sohasiga bevosita kiritilmagan,
biroq mavjud bo‘lgan. Insonni tabiatga munosabati axloq nuqtai nazaridan
baholanmagan, uning holati yaxlitligicha inson faoliyati va ko‘lami bilan
aloqadorlikda ko‘rinmagan. Bunday munosabatlar antropotsentrik xarakterga ega
bo‘lgan chunki avvallari inson tabiatga qaram bo‘lgan va uning ta’siridan
himoyalangan. Inson tabiatdan o‘zi uchun zarur narsalarni olgan. Tabiat tarixi inson
tarixini yaratgan. Bu holatda tabiat jamiyat extiyojlarini qondirish uchun o‘z
faoliyatini moddiy ashyolarni taqozo etuvchi insoniy munosabatlar ob’ektiga
aylangan. Mazkur holat insonning tabiatga nisbatan axloqiy yoki axloqqa zid
munosabatlar haqida gapirish hamda axloq o‘z ichiga ekologik yo‘nalishni qamrab
olishini ta’kidlab o‘tish imkonini beradi.
Bunday axloqiy baho va muvofiqlashtirish ob’ektini tabiatning o‘zigina
emas, balki aynan insonning tabiatga bo‘lgan munosabati tashkil etadi. Insonning
tabiatga nisbatan mas’uliyatli munosabatini shakllanishi axloqiy tarbiya tarkibidagi
ekologik komponentning asosiy mazmuni va predmetini tashkil etadi.
Demak, xulosa qiladigan bo‘lsak inson tabiatning bir bo‘lagi ekan undagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
129
o‘zgarishlar ekologik ongdagi (tabiat) o‘zgarishlarga ham turtki bo‘lishi mumkin.
Shu bilan biga, shaxs axloqiy ongidagi yuzaga keladigan o‘zgarishlarni va
ekologik ongni o‘rganish bo‘yicha quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin: axloqiy
ongi shakllanishi xususiyatlari tor oilaviy muhitdan keng ijtimoiy muhitga ko‘chishi
bilan belgilanadi; axloqiy ong taraqqiyotining dinamikasi ong sub’ektlarini tadqiqot
ob’ekti sifatidagi klassifikatsiyasini amalga oshirish imkoniyatini beradi; axloqiy
ongni statik hodisa sifatida ko‘zdan kechirish psixologik diagnostika natijalaridagi
anglashilmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Ш.М.Мирзиёев. Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон
эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати
концепциясини тасдиқлаш тўғрисида. Тошкент ш., 2025 йил 25 февраль,
ЎРҚ-1037-сон
2.
Ботиров Б.М. “Ўзбек менталитетининг психологик хусусиятлари” -
Тошкент, ТДПУ, 2011 й. 64 б.
3.
M. R. Arkamov The ethical awareness behavior of students during higher
education (in the condition of uzbekistan) //European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol. – 2016. – Т. 4. – №. 10
4.
Хвостов Андрей Анатольевич. Структура и детерминанты морального
сознания личности : Дис. ... д-ра психол. наук: М., 2005 496 c
5.
Фалсафа: энциклопедик луғат/ЎзР ФА, И.Мўминов номидаги фалсафа
ва ҳуқуқ ин-ти.- Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2010.- 35 б
