Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
76
QISHLOQ XO‘JALIGIDAGI BUZILGAN YER MAYDONLARINING
TAHLILI
Musurmankulov Zuxiriddin Shuxratovich –
O‘zdavyerloyiha DILI ning tadqiqotchisi
Annotatsiya. Bugungi kunda respublikamizdagi qishloq xo‘jaligiga
mo‘ljallangan yerlardan samarali foydalanishga qaratilgan bir qator amaliy ishlar
olib borilmoqda. Tadqiqotimiz davomida respblikamizdagi buzilgan qishloq
xo‘jaligi yelarini tahlil qildik hamda tadqiqot obyektimiz hisoblangan Toshkent
viloyatida qishloq xo‘jaligi yerlarini buzilish sabablarini o‘rgandik.
Kalit so‘zlar: Qishloq xo‘jaligi, buzilgan yerlar, rekultivatsiya, tuproq
unumdorligi, sanoat korxonalari
.
Kirish.
Berilgan rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Oʻzbekiston Respublikasining
umumiy yer maydoni 2024 yil 1 yanvar holatiga 44892.4 ming gektarni tashkil
etadi. Respublikamiz yer maydonidan oqilona foydalanish eng ustuvor vazifalardan
biridir [1]. Ammo, turli obyektiv va subyektiv sabablarga koʻra buzilgan qishloq
xo‘jaligi maydonlarining hajmi ortib bormoqda. Buning asosiy sabablari yer fondi
yerlaridan maqsadsiz va notoʻgʻri foydalanish, oʻz vaqtida monitoring qilmaslik,
sanoat, transport va boshqa maqsadlar uchun vaqtincha ajratilgan maydonlar
birlamchi holatga keltirib oʻz vaqtida qaytarilmayotganligidir.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 29-apreldagi
“Buzilgan yerlarni rekultivatsiya qilish, tuproqning unumdor qatlamini saqlash va
undan oqilona foydalanishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 169-son
qarori bilan yurtimizda buzilgan yerlarga qarshi kurashish, hamda uning salbiy
oqibatlarini oldini olish, foydalanishga yaroqsiz yerlarning tuproq unumdorligini
yaxshilash yoki qayta tiklash bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi
vazirligi bir qator vazifalarni belgilab olgan [2].
Qishloq xo‘jaligining sug‘oriladigan yerlar tuprog‘ida gumus miqdorining
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
77
kamayishi, botqoqlashish, cho‘llashish, gipslashish, begona o‘tlar bosishi,
sho‘rlanish holatlari davom etishi va ularning hisobini olish, tuproqning sifat
ko‘rsatgichlari o‘zgarish holatini monitoring qilib borish [3], buzilishini oldini olish
bo‘yicha bugungi kungacha tizimli tavsifga ega ishlar yetarli darajada olib
borilmagan. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligida “Yerlar
degradatsiyasi jarayonlari bilan kurashish masalalari bo‘yicha departament” va
hududlarda “Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish bo‘limlari” tashkil etilgan [4].
Berilgan rasmiy ma’lumotlarga qaraganda, Toshkent viloyatining umumiy
yer maydoni, 2024-yil 1-yanvar holatiga, 1515 ming gektarni tashkil etadi [1].
Xususan, olingan ma’lumotlarga qaraganda, hozirda birgina Toshkent viloyatida
yer osti qazilma boyliklarini qazib olish ishlari bilan shugʻullanuvchi 140 ta sanoat
korxonalari mavjud. 2024-yilda bu korxonalar umumiy hisobda 324.2 gektar
buzilgan maydonni rekultivatsiya qilib topshirishi zarur. Bu atiga 2024-yil uchun va
faqatgina Toshkent viloyati misolidadir. Respublika miqyosida bu hisob kitoblar
ancha katta koʻrsatkichga ega boʻladi [5].
O‘zbekiston
Respublikasi
Kadastr
agentligining
bergan
rasmiy
ma’lumotlariga qaraganda, mamlakat bo‘yicha bugungi kunda strategik ahamiyatga
ega bo‘lgan va qazib olish faoliyati natijasida 31987 gektar buzilgan yerlar
mavjudligi aniqlanib, ulardan 29965 gektari foydalanishda ekanligi aniqlandi
(1-jadval).
Shuningdek, hududlarda qishloq xo‘jaligi yerlaridan muhandislik
infratuzilma obyektlari o‘tkazilishi, zovurlar qazilishi, yerdan foydalanuvchilarning
ma’sulyatsizligi oqibatida va boshqa sabablarga ko‘ra buzilgan 2493 gektar yer
maydonlari aniqlandi. Mavjud yer qonunchiligi yer egalari, yerdan foydalanuvchilar
va ijarachilarga buzilgan yerlarni rekultivatsiya qilish va oldingi, birlamchi holatga
qaytarish bo‘yicha 2022-2025 yillarda ishlar jadvali belgilab olindi.
1 - jadval
Respublika bo‘yicha buzilgan yerlar maydonlarini 2022-2025 yillarda
rekultivatsiya qilish reja jadvali
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
78
Respublika va
viloyatlar nomi
Buzilgan yer maydonlarini rekultivatsiya qilish
muddatlari(yil)
Xarajatlar
miqdori
2022
2023
2024
2025
jami
mln.so‘m
Qoraqalpog‘iston 116.5
117.4
126.5
105.7
466.3
8124.0
Andijon
94.4
71.2
65.8
52.8
284.2
5848.4
Buxoro
420.5
187.1
154.1
132.6
738.3
26485.7
Jizzax
88.2
64.9
47.4
56.2
256.7
5031.4
Qashqadaryo
629.9
321.0
255.7
236.2
1113.8
21686.0
Namangan
64.7
33.1
33.4
20.6
151.7
285.9
Navoiy
466.2
485.2
455.5
317.1
1724.0
3606.1
Samarqand
358.0
48.1
37.7
81.5
525.3
3466.0
Surxondaryo
109.0
114.2
107.7
126.4
454.7
8263.2
Sirdaryo
85.8
86.5
83.5
82.5
338.3
8644.8
Toshkent
285.5
333.5
333.2
387.4
1339.6
12012.0
Farg‘ona
19.8
24.8
19.7
18.3
82.5
743.7
Xorazm
7.0
9.6
11.6
9.6
37.8
641.0
1.2.1-jadvaldan ko‘rishimiz mumkinki, antropogen omil ta’sirida buzilgan
yerlarni tiklash uchun katta miqdorda mablag‘lar ajratiladi. Ayniqsa Buxoro,
Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida ancha katta maydonlarda rekultivatsiya
qilish ishlarini olib borishga to‘g‘ri keladi. Bu esa o‘z navbatida rekultivatsiya
qilinishi lozim bo‘lgan maydonlarni monitoring qilish usulini yanada
takomillashtirish, rekultivatsiyalash ishlarini o‘z vaqtida sifatli olib borilishini
ta’minlaydigan omillardan biri sanaladi.
Tadqiqotimiz davomida Toshkent viloyatidagi qishloq xo‘jaligiga
mo‘ljallangan yerlarning buzilish sabablari o‘rganildi. 1-rasmda ko‘rishimiz
mumkinki Toshkent viloyatidagi qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarning
buzilish sabablari asosan 4 ga ajratishimiz mumkin. Bularga sanoat korxonalari,
kollektor zovurlarini tozalash, avtomobil yo‘llarini qurish va qurilish chiqindilarini
to‘kilishini aytishimiz mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
79
1-rasm. Toshkent viloyatidagi sug‘riladigan qishloq xo‘jaligi yerlarini
buzilishiga sabab bo‘luvchi omillar
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki qishloq xo‘jaligi yerlari asosiy
ishlab chiqarish obyekti hisoblanadi. Bunday yerlardan oqilona foydalanish dolzarb
muammolardan biri hisoblanadi. Buning uchun esa avvalo qishloq xo‘jaligi
yerlarini buzilishini oldini olishimiz, o‘z vaqtida monitoring ishlarini amalga
oshirishimiz lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.O‘zbekiston Respublikasining Davlat soliq qo‘mitasi huzuridagi Kadastr
agentligining Milliy hisoboti. -Toshkent: 2024.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 10-iyungi
“Yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashishning samarali tizimini yaratish chora-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
80
tadbirlari to‘g‘risida” gi 277-sonli qarori
3. Reclamation of Disturbed Land in Russia: State of the Art. E.N.Tsoraeva
and Y.V.Zaitseva Kuban State Agrarian University named after I.T.Trubilin, 13
Kalininastr., KubGAU
4. Turayev R.A Yer monitoringi / O‘quv qo‘llanma. -Toshkent, 2022
5. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi huzuridagi
Kadastr Agentligi ma’lumotlari.
