Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
237
INKLYUZIV TA’LIMNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
AHAMIYATI
Buronboyeva Gulnoza Murotjonovna
Namangan viloyati Pop tumani MMTBga qarashli 5-sonli maktabning
maxsus pedagogi
ANNOTATSIYA : Maqolada muallif Yangi Oʻzbekistonda inklyuziv jamiyat
va ushbu jamiyatda inklyuziv taʼlimni tizimini joriy etishi boʻyicha ilmiy nazariy
tahlillarni yoritgan. Shuningdek, maqolada inklyuziv taʼlimni joriy etishda
ijtimoiy, pedagogik va fanlar aro integrativ jarayonlarni sotsiologik tahlil qilgan.
Bundan tashqari muallif Yangi Oʻzbekistonda inklyuziv taʼlimni barcha taʼlim
tizimlariga joriy etishning zaruratini asoslab bergan va ushbu faoliyatga doir
islohotlarni yoritib bergan.
Kalit soʻzlar: Taʼlim, inklyuziv taʼlim, Ijtimoiy davlat, ijtimoiy integratsiya,
Ijtimoiy izolyatsiya, Ijtimoiy birdamlik, Ijtimoiy ishtirok etish, Inklyuziv, Yangi
Oʻzbekiston, konsepsiya, pedagogika, diolog, muloqot.
KIRISH
Inklyuziv jamiyatning asosiy belgilari va tashkil etuvchi tarkibiy elementlari
batafsil tushunish uchun quyidagi ilmiy iboralarning mazmun-mohiyatini tahlil
qilish lozim boʻladi. Jumladan, ijtimoiy integratsiya. Ijtimoiy integratsiya
oʻzlarining toʻliq hayotiy potensialini amalga oshirishlari uchun, ularning kelib
chiqishidan qatʼi nazar, barcha uchun teng imkoniyatlarni taʼminlashga qaratilgan
saʼy-harakatlar jarayoni sifatida tushuniladi. Bu jamiyatning barcha jabhalarida,
shu jumladan fuqarolik, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy faoliyatda, shuningdek qaror
qabul qilish jarayonlarida toʻliq va faol ishtirokini taʼminlaydigan shart-
sharoitlarni yaratishga qaratilgan koʻp qirrali jarayondir. Ijtimoiy integratsiya
jamiyatning qashshoqlik va ijtimoiy chetlanishga qarshi kurash jarayoni sifatida
tushuniladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
238
Ijtimoiy izolyatsiya. Ijtimoiy tashxis ijtimoiy integratsiyaga toʻsqinlik
qiluvchi shart (toʻsiq va jarayon) sifatida tushuniladi. Ijtimoiy tashxis – shaxs yoki
guruhlarning oʻz ijtimoiy oʻziga xosligi asosida yashayotgan jamiyatning barcha
jabhalarida, yaʼni yoshi, jinsi, irqi, millati, madaniyati yoki tili hamda yoki
jismoniy, iqtisodiy, ijtimoiy nuqsonlari asosida toʻliq ishtirok etishdan butunlay
yoki qisman chetga chiqish jarayonidir. Ijtimoiy izolyatsiya ovoz huquqlarining
yoʻqligi, tan olinmasligi yoki faol ishtirok etish imkoniyatining yoʻqligini
anglatishi mumkin. Bu, shuningdek, yaxshi ish, mulk, er, imkoniyatlar, ijtimoiy
xizmatlardan foydalanish va yoki siyosiy vakillikdan mahrum boʻlishni anglatishi
mumkin.
Ijtimoiy birdamlik. Ijtimoiy birdamlik jamiyatdagi insonlarni birlashtiradigan
va bir joyda saqlaydigan elementlarni anglatadi. Ijtimoiy jihatdan bir-biriga mos
jamiyatda barcha shaxs va guruhlarga mansublik, ishtirok etish, qoʻshilish, tan
olish va legitimlik hissi mavjud. Ijtimoiy jihatdan bir-biriga mos jamiyatlar ham
demografik jihatdan bir xil emas. Aksincha, xilma-xillikni hurmat qilish orqali ular
oʻzlarining ijtimoiy xilma-xilligiga (gʻoyalar, fikrlar, koʻnikmalar va boshqalar
nuqtayi nazaridan) ega boʻlish mumkin. Shuning uchun ular turli manfaatlar
toʻqnashganda tanglik va ziddiyatning halokatli shakllariga kamroq moyil
boʻladilar.
Ijtimoiy ishtirok etish. Ijtimoiy ishtirok jamiyat faoliyatidagi ishtirok aksiyasi
deb tushuniladi. Qarorlarga taʼsir koʻrsatish va qaror qabul qilish jarayonlariga ega
boʻlish qobiliyatini anglatadi. Ijtimoiy ishtirok kishilar oʻrtasida oʻzaro ishonchni
vujudga keltiradi, bu esa jamiyat va jamiyat oldidagi umumiy masʼuliyatning
asosini tashkil etadi.
Inklyuziv (fr. Inclusive – oʻzini qoʻshish, barcha uchun teng imkoniyat va
qamrab olish) maʼnolarini anglatib, barcha fanlarda keng tarqalgan tushuncha
boʻlib, mazmuni esa turlicha maʼno anglatishi mumkin [2; 1040]. Masalan, agar
inklyuziv soʻzini taʼlimga nisbatan qoʻllanilsa, nogironligi bor yoshlar bilan
nogironligi boʻlmagan yoshlarning bir muhitda yaʼni toʻsiqsiz muhitda taʼlim olish
imkoniyatini yaratishdir. Agar inklyuziv soʻzi jamiyatga nisbatan qoʻllanilsa,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
239
jamiyatdagi barcha ijtimoiy tabaqalar oʻrtasida tabiiy resurslardan foydalanish
imkoniyatini tenglashtirish maʼnosini anglatadi. Inklyuziv soʻzi agar siyosatda
qoʻllanilsa tashqi siyosatni amalga oshirishda barcha davlatlarga bir xilda
munosabatda boʻlish kabi maʼnolarni anglatadi.
Inklyuziv taʼlimni joriy qilishda Yangi Oʻzbekiston davlati ham oʻzining
siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy imkoniyatlaridan kelib chiqib, taʼlim tizimini va
mazmunini yangilash, takomillashtirish jarayonida esa xalqimizning milliy
qadriyatlari, madaniyati, urf-odatlari va anʼanalarini bolalar ongiga singdirish va
ulardagi xususiy farqlarni, yaʼni rivojlaniщdagi ayrim nuqson darajalarini
eʼtiborga olgan holda nogironligi bor yoshlarni taʼlim tizimiga toʻliq qamrab
olishga imkon yaratadi. Inklyuziv taʼlim tizimini joriy etish boʻyicha ilgʻor
tajribaga ega boʻlgan davlatlar bilan tajriba almashish va taʼlim tizimimizga qulay
boʻlgan uslublarni qoʻllash talab etadi. Rivojlanishida nuqsoni boʻlgan yoshlarni
maktablarda va oliy taʼlim tashkilotlarida taʼlim olish ehtiyojini qondirishga oid
meʼyoriy hujjatlarni takomillashtirish jarayonida ota-onalar va jamoat tashkilotlari
hamda nogironligi boʻlgan yoshlarning oʻzlarini ham ishtirokini kengaytirish
maqsadga muvofiqdir.
Konsepsiyaning mazmuni inklyuziv taʼlimdagi muloqotni uning salohiyati
nuqtayi nazaridan (qamrab oluvchi) va ushbu faoliyat shaklining ishlashi
kontekstida
(boshqa fanlarga ham joriy qilish) koʻrib chiqishni nazarda tutadi. Ushbu
talqin insonni oʻz taʼlimida faol ishtirok etadigan subyekt deb hisoblaydigan
antropologik yondashuvga asoslangan tadqiqotlarni amalga oshirish lozim.
Tadqiqotning nazariy va pedagogik konteksti birgalikdagi faoliyat
tushunchasi.
Talaba, oʻqituvchi, fan muhitining maʼlum bir uyushgan aloqasi sifatida
tushunilgan qoʻshma faoliyat oʻqituvchining kasbiy harakatlari subyekti sifatida
konsepsiya doirasida harakat qiladi. Ushbu saʼy-harakatlar tufayli birgalikdagi
faoliyat ishtirokchilarining rivojlanishi amalga oshiriladigan “Taʼlim haqiqati”
yetarli taʼlim holati yaratiladi [8]. Bunday taʼlim haqiqati anʼanaviy taʼlimning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
240
“antropologik kamchiliklarini” bartaraf yetishga imkon beradi, chunki
birgalikdagi faoliyat ishtirokchilari oʻz taʼlim subyektlari sifatida mavjud boʻladi.
Eksperimentning aniq nazariy asoslanishi sifatida mualliflardan biri tomonidan
ilgari tushunilgan va sinovdan oʻtgan dialog haqidagi kuzatuvlar koʻrib chiqish
lozim. Dialog – bu birgalikdagi faoliyat shakli boʻlib, unda uning
ishtirokchilarining maʼnolarini aktuallashtirish, rivojlantirish va birgalikda tashkil
etish amalga oshiriladi. Oʻqituvchining maxsus, ikkilangan pozitsiyasi dialogni
rivojlantirish sharti hisoblanadi. Uni kasbiy xulq-atvorning muayyan usullarida
amalga oshirish orqali u muloqotda maʼnoni taʼminlaydi. Bunday vaziyatda
birgalikdagi faoliyat muvaffaqiyatining namoyon boʻlishi talabalarning matnli
faoliyati boʻlishi mumkin, bu ularga subyektivlik mavjudligi hodisasini tuzatish
imkonini beradi.
Dialogda muloqot potensiali unga kiritilganlarning maʼnolarini ifodalay
olishga bogʻliq. Bunday qoʻshilish taʼlim jarayoni ishtirokchilari tenglik asosida
birgalikdagi ishlarni (semantik faoliyatni) amalga oshirganda maʼlum boʻladi.
Buning muhim jihati shundaki, qoʻshilish sharoitida barcha ishtirokchilar oʻzlarini
oʻz imkoniyatlari doirasida muvaffaqiyatli his qilishlari zarur. Ishning har bir
bosqichida maʼnolarning yuz berishi va koʻpayishi istiqbollari ochib berilgandan
nafaqat oʻz- oʻzidan, balki madaniy tajribaga asoslangan ongli tahliliy hukmni
shakllantirishdan oldin ishning birlamchi hissiy tasavvuri muhim hisoblanadi.
Bunday rivojlanish inklyuziv taʼlim ishtirokchilarining subyektivligini
rivojlantirishga qaratilgan boʻlishi lozim. Bundan tashqari, har bir holatda bu
subyektivlikning oʻziga xos mazmuni bor deyish mumkin.
Muloqot usullarini inklyuziv taʼlimda foydalanishning pedagogik
imkoniyatlari ushbu qoʻshma faoliyat shaklini janr boʻyicha belgilash bilan
belgilanadi, uning doirasida oʻquvchilarning rivojlanishi va oʻz-oʻzini anglashi
amalga oshiriladi. Bu muloqot ishtirokchilarining semantik faolligini
ragʻbatlantirish qobiliyati tufayli mumkin boʻladi. Inklyuziv taʼlimda muloqotning
bunday pedagogik missiyasini amalga oshirish shartlari quyidagi omillar
hisoblanadi: uning talabalarning maʼnomazmunini boyitish, individuallashtirishga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
241
qaratilgan boshqa qoʻshma faoliyat turlari bilan bogʻliqligi; oʻqituvchi tomonidan
oʻquv-uslubiy majmuada dialogni tashkil etish jarayonida qarama-qarshi
pozitsiyani saqlab qolishdir.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Mamlakat taʼlim tarixida misli
koʻrilmagan qadam sifatida joriy oʻquv yilida mamlakatning barcha hududlaridagi
225 ta umumtaʼlim maktablar nogironligi boʻlgan bolalar uchun oʻz eshiklarini
ochadi. Bu Oʻzbekiston prezidentining 2020-yil 13-oktyabrdagi 4860-son qarori
bilan tasdiqlangan 2020 – 2025-yillarga moʻljallangan Xalq taʼlimi tizimida
inklyuziv taʼlimni rivojlantirish konsepsiyasiga muvofiqdir. Bundan tashqari,
inklyuziv taʼlim guruhlari va sinflarida xilma-xillikni anglashga va har bir inson
turli kuchli va zaif tomonlarga ega ekanligini tushunishga yordam beradi.
Nogironligi boʻlgan bolalar, har qanday bola kabi, ularning salohiyatini toʻliq
rivojlantirish uchun qoʻllabquvvatlansa, jamiyat rivojiga katta hissa qoʻshishi
mumkin. Bolalar boshqacha boʻlish oddiy hol ekanini tushunib boradilar, oʻzlarini
yanada qulay va xavfsiz his etadilar. Ular, shuningdek, turfa dunyoda yashash
qobiliyatini rivojlantiradilar hamda ijtimoiy masʼuliyat darajasi yuqori boʻlgan va
oʻz jamoalarini yaxshilashga tayyor boʻlgan faol fuqarolar boʻlib yetishadilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktyabrdagi
“Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4860-sonli qarori,
2.
Захаренко Е. Н. и др. Новый словарь иностранных слов: свыше
25 000 слов и словосочетаний. М.: Азбуковник, 2008. 1040 с.
3.
Shomaxmudova R. Inklyuziv taʼlimnining nazariy va amaliy asoslari.
Oʻquvmetodik qoʻllanma. Toshkent. 2007. XT “Razzoqov O.J.” bosmaxonasi –
B.11.
