Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
36
IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYA QILISH SHAROITIDA
QURILISH VA XARAJATLARINI HISOBI VA TAKOMILLASHTIRISH.
Samatov Dilshod O’roqboy og’li
Annotatsiya. Ushbu maqolada, iqtisodiyotni modernizatsiya qilish,
zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish, samaradorlikni oshirish va
raqobatbardoshlikni ta’minlash kabi jihatlar o’rganilgan. Bunga qo’shimcha
ravishda maqolada, qurilish sohasida xarajatlarni hisobga olish, ularni
takomillashtirish va raqamlashtirish iqtisodiy islohotlarning eng muhim
bo‘g‘inlari ilmiy tahlil qilingan.
Kalit so’zlar. Zamonaviy texnologiya, iqtisodiy islohotlar, modernizatsiya,
investitsiya, qurilish xarajatlari.
Аннотация. В данной статье рассматриваются такие аспекты, как
модернизация экономики, широкое внедрение современных технологий,
повышение эффективности и обеспечение конкурентоспособности. Кроме
того, в статье проведен научный анализ важнейших звеньев экономических
реформ, таких как учет затрат в строительной отрасли, их
совершенствование и цифровизация.
Ключевые слова. Современные технологии, экономические реформы,
модернизация, инвестиции, затраты на строительство.
Abstract. This article examines aspects such as economic modernization,
widespread introduction of modern technologies, increasing efficiency, and
ensuring competitiveness. In addition to this, the article provides a scientific
analysis of the most important links of economic reforms in accounting for costs in
the construction sector, their improvement and digitalization.
Keywords. Modern technology, economic reforms, modernization,
investment, construction costs.
Kirish.
Bugungi kunda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, zamonaviy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
37
texnologiyalarni keng joriy etish, samaradorlikni oshirish va raqobatbardoshlikni
ta’minlash yo‘lida har bir sohada tub o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa,
infratuzilma va qurilish sohalari bu jarayonning markazida turibdi. Chunki
infratuzilmaviy rivojlanish — bu davlatning makroiqtisodiy barqarorligi,
investitsiyaviy jozibadorligi va aholi turmush darajasining oshishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadigan omillardandir. Shu nuqtai nazardan qaralganda, qurilish sohasida
xarajatlarni hisobga olish, ularni takomillashtirish va raqamlashtirish iqtisodiy
islohotlarning eng muhim bo‘g‘inlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli qurilish va rekonstruksiya
ishlari, ayniqsa yirik infratuzilma loyihalarining hayotga tadbiq etilishi bu sohada
resurslarni aniq va samarali boshqarish masalasini kun tartibiga olib chiqmoqda.
Qurilish va investitsion faoliyatda xarajatlarni hisobga olish va boshqarish
— bu nafaqat moliyaviy intizom, balki butun loyiha muvaffaqiyatining asosi
bo‘lgan strategik iqtisodiy jarayondir. Har bir qurilish obyekti — bu alohida
iqtisodiy tizim bo‘lib, u o‘zida rejalashtirish, moliyalashtirish, resurslarni
taqsimlash, monitoring qilish va audit jarayonlarini mujassam etadi. Agar bu
tizimda aniqlik, shaffoflik va zamonaviy texnologik yondashuvlar bo‘lmasa,
qurilish sifati, muddatlari va iqtisodiy samaradorligi izdan chiqadi. Shuning uchun,
iqtisodiyotni modernizatsiyalash kontekstida qurilish va xarajatlar tizimini isloh
qilish — bu oddiy texnik masala emas, balki davlat miqyosidagi strategik vazifadir.
Bunda ilg‘or xalqaro tajribalarni o‘rganish, raqamli boshqaruv vositalarini tatbiq
etish va mahalliy me’yoriy-huquqiy asoslarni yangilash dolzarb ahamiyat kasb
etadi.
Yuqoridagi holatlarni inobatga olgan holda, ushbu mavzuni chuqur
o‘rganish va tahlil qilish dolzarb ilmiy-amaliy vazifalardan biri sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Mazkur mavzu doirasida qurilish xarajatlarini rejalashtirishdagi
zamonaviy yondashuvlar, ularni nazorat qilishning raqamli mexanizmlari, smeta
tuzishdagi iqtisodiy va texnik me’yorlarning uyg‘unligi hamda bu tizimlarni
takomillashtirish yo‘llari atroflicha o‘rganiladi. Shu bilan birga, sohani
boshqarishdagi tizimli muammolar, mavjud normativ-huquqiy kamchiliklar va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
38
kadrlar salohiyatini oshirish masalalari ham alohida muhokama qilinadi. Natijada,
ushbu mavzu doirasida olib boriladigan izlanishlar nafaqat ilmiy ahamiyatga, balki
amaliy natijadorlikka ham ega bo‘lib, iqtisodiy rivojlanish jarayonlarining puxta
tashkil etilishiga hissa qo‘shadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi.
Qurilish va investitsion xarajatlarni
boshqarish bo‘yicha xalqaro va mahalliy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu
yo‘nalishdagi nazariy va amaliy qarashlar tobora kengayib, zamonaviy iqtisodiy
yondashuvlar bilan boyitilmoqda. Xususan, G‘arb iqtisodchilarining ilmiy
ishlarida (masalan, R. Flyvberg, P. Love va B. Cantarelli) qurilish xarajatlarining
prognoz xatoligi va “optimistik noto‘g‘rilik” (optimism bias) hodisasi keng tahlil
qilinadi. Ular loyiha xarajatlari odatda rejalashtirilganidan yuqoriligi, bu esa
strategik noto‘g‘ri rejalashtirish yoki siyosiy bosimlar bilan bog‘liqligini
ko‘rsatadilar. Mahalliy olimlar, jumladan, O‘zbekiston iqtisodiy fanlari doktorlari
tomonidan yozilgan maqolalarda esa, loyihalashtirishda iqtisodiy asoslarning
yetishmasligi, smetalar tuzishda an’anaviy yondashuvlarga haddan ortiq tayanilish,
kadrlar salohiyatining pastligi kabi muammolar asosiy e’tiborga olinadi.
O‘zbekistonda qurilish sohasida xarajatlarni hisobga olish va iqtisodiy
baholashga oid adabiyotlarda ko‘pincha amaliy muammolar tasvirlanadi, biroq
zamonaviy ilmiy modellarga tayanadigan tizimli yondashuvlar hali yetarlicha
rivojlanmagan. O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan darsliklar, metodik qo‘llanmalar va
ilmiy maqolalarda asosan qurilish normativlari, GESN (Davlat element smeta
normalari) va KNR (Ishlab chiqarish me’yorlari yig‘indisi) kabi tizimlar asosida
xarajatlarni hisoblash bo‘yicha ko‘rsatmalar keltiriladi. Biroq, bu yondashuvlar
ko‘proq statik xarakterga ega bo‘lib, iqtisodiy tahlil va zamonaviy modellashtirish
vositalari (masalan, narxlar o‘zgaruvchanligini prognoz qiluvchi algoritmlar yoki
real vaqt rejimidagi monitoring tizimlari) bilan yetarlicha integratsiyalashmagan.
Shuningdek, ayrim tahliliy manbalarda qurilish loyihalarining moliyaviy risklari,
audit mexanizmlari va tender tizimidagi muammolar yuzasidan muhim fikrlar
bildirilgan bo‘lsa-da, ular amaliy qo‘llanmalarda keng qo‘llanilmayotgani
kuzatiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
39
Adabiyotlarni umumiy tahlil qilish natijasida aniqlanishicha, qurilish
sohasidagi xarajatlarni boshqarish bo‘yicha mavjud ilmiy-boshqaruviy bilimlar
bazasini chuqurlashtirish, xalqaro tajriba va raqamli texnologiyalarga asoslangan
tahliliy metodlarni milliy sharoitlarga moslashtirish zarur. Masalan, BMT, Jahon
banki va Osiyo taraqqiyot bankining tavsiyalarida qurilish xarajatlarining barqaror
nazorati, “value engineering” (qiymat muhandisligi), LCC (life cycle cost) usullari
hamda loyiha boshqaruvida shaffoflikni ta'minlash bo‘yicha ilg‘or yondashuvlar
keltiriladi. Afsuski, ushbu metodlar O‘zbekiston sharoitida hali keng joriy
etilmagan. Shu sababli, mavjud adabiyotlar asosida yangicha yondashuvlarni
ishlab chiqish, ularni milliy iqtisodiy modelga uyg‘unlashtirish, amaliyotchi
mutaxassislar va ilmiy doiralar o‘rtasida o‘zaro aloqani kuchaytirish zamonaviy
ilm-fan va ishlab chiqarishning uzviy integratsiyasiga olib keladi.
Muhokama.
Qurilish
va
infratuzilma
loyihalari
iqtisodiyotni
modernizatsiya qilishda muhim tarkibiy bo‘g‘in sifatida namoyon bo‘layotgan
hozirgi bosqichda, ularning xarajatlarini aniqlik bilan hisobga olish nafaqat texnik,
balki iqtisodiy strategik muammo sifatida qaralmoqda. Amaliyotda ko‘p
uchrayotgan muammolardan biri — bu dastlabki smeta qiymatlari bilan loyiha
yakunidagi faktik xarajatlar o‘rtasidagi jiddiy tafovutdir. Bu tafovut ko‘pincha 15–
25% gacha yetadi, ba’zan esa bundan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bunday
holatlarning
yuzaga
kelishiga
loyiha
tayyorlash
bosqichida
iqtisodiy
modellashtirish vositalarining yetarlicha qo‘llanilmasligi, inflyatsiya va bozor
narxlarining real harakati inobatga olinmasligi, hamda loyihani amalga oshirish
davomida resurslar oqimini samarali boshqara olmaslik asosiy sabab bo‘lmoqda.
Demak, xarajatlarni to‘liq nazorat qilish va ularni real vaqt rejimida monitoring
qilish mexanizmlarini joriy etish — bu sohadagi islohotlarning muhim yo‘nalishi
bo‘lishi kerak.
Raqamlashtirish jarayonlari va texnologik innovatsiyalarning qurilish
sohasiga joriy etilishi iqtisodiy nazorat imkoniyatlarini sezilarli darajada oshirgan
bo‘lsa-da, bu imkoniyatlardan foydalanish darajasi hanuz past bo‘lib qolmoqda.
Masalan, rivojlangan davlatlarda BIM (Building Information Modeling), ERP
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
40
(Enterprise Resource Planning), hamda Project Lifecycle Management tizimlari
qurilish bosqichlarining har bir jarayonini aniq modellashga, xarajatlarni prognoz
qilishga va moliyaviy oqimlarni nazorat qilishga xizmat qilmoqda. Ammo
O‘zbekiston sharoitida bu texnologiyalar hali faqat pilot loyihalar doirasida joriy
etilmoqda yoki nazariy jihatdan o‘rganilmoqda. Natijada, qurilishning moliyaviy
jihatlarini nazorat qilishda inson omiliga bog‘liqlik yuqori bo‘lib qolmoqda, bu esa
xatoliklar va korrupsiya xavfini kuchaytiradi. Shunday ekan, zamonaviy raqamli
vositalarni milliy qurilish me’yorlariga moslashtirish va bu borada mutaxassislar
tayyorlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Qurilishda
xarajatlarni
hisobga
olish
va
boshqarish
tizimini
takomillashtirishda institutsional islohotlar va huquqiy bazaning yangilanishi
alohida e’tiborga loyiq. Hozirgi kunga qadar foydalanilayotgan smeta tizimlari
ko‘p hollarda statik xarakterga ega bo‘lib, u zamonaviy iqtisodiy realiyalarga to‘liq
mos kelmaydi. Bunda xarajat elementlarini chuqur tahlil qilish, ularni loyiha
bosqichlari bo‘yicha avtomatlashtirilgan tarzda ajratish va baholash imkoniyati
cheklangan. Boshqa tomondan, tender va pudrat tizimlaridagi ochiqlik darajasi
past bo‘lishi, xarajatlarni sun’iy ravishda oshirish holatlariga yo‘l ochmoqda.
Shunday ekan, muhokama etilayotgan mavzuning asosiy xulosalaridan biri
shundaki,
xarajatlarni
boshqarish
tizimini
takomillashtirish
uchun
raqamlashtirishdan tashqari, normativ-huquqiy mexanizmlarni yangilash,
moliyaviy nazorat institutlarini mustahkamlash, mustaqil audit va baholash
tizimlarini rivojlantirish ham zaruriy chora-tadbirlardir.
Xulosa.
Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish jarayonida qurilish sohasining
roli tobora ortib bormoqda, chunki u nafaqat yangi infratuzilmalarni yaratish, balki
mavjud iqtisodiy resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlashda ham muhim
omil hisoblanadi. Ushbu jarayonda eng muhim jihatlardan biri — bu qurilish va
investitsion xarajatlarni aniq, tizimli va zamonaviy vositalar orqali hisobga
olishdir. Amaldagi smeta va moliyaviy rejalashtirish tizimlari ko‘plab hollarda
zamonaviy talablarga javob bermasligi, ular bo‘yicha olib borilayotgan iqtisodiy
tahlillar esa yetarli darajada chuqur emasligi sababli, qurilish samaradorligi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
41
pasayadi, byudjet isrofgarchiligiga yo‘l ochiladi. Shunday ekan, bu yo‘nalishda
modernizatsiya jarayonlari asosan xarajatlarni boshqarish, smeta tizimini
takomillashtirish va iqtisodiy prognozlash mexanizmlarini yangilashga qaratilishi
lozim.
Zamonaviy raqamli texnologiyalar, xususan, BIM, ERP va moliyaviy
nazorat tizimlarini joriy etish qurilish jarayonlarida aniqlik, shaffoflik va
samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Ammo bu tizimlar muvaffaqiyatli ishlashi
uchun faqat texnik vositalar yetarli emas — ularni joriy etish bilan birga, iqtisodiy
va institutsional islohotlar ham birgalikda olib borilishi zarur. Ayniqsa, smeta
tuzishda bozor narxlariga moslashgan modellarni qo‘llash, iqtisodiy risklarni
oldindan prognoz qilish, moliyaviy oqimlarni real vaqt rejimida kuzatish imkonini
beruvchi mexanizmlarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Tajriba shuni
ko‘rsatadiki, bu kabi tizimlar ishlab chiqarish tannarxini kamaytiradi, loyiha
moliyaviy samaradorligini oshiradi va investorlar ishonchini mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida qurilish
va xarajatlarni hisoblash tizimini tubdan isloh qilish nafaqat iqtisodiy zarurat, balki
strategik ehtiyojga aylangan. Bunda faqat texnik yoki moliyaviy jihatlarni emas,
balki butun tizimni — normativ-huquqiy asoslar, inson resurslari, texnologiyalar,
moliyaviy nazorat va audit mexanizmlarini kompleks tarzda rivojlantirish lozim
bo‘ladi. Shu asosda amalga oshiriladigan islohotlar qurilish sohasining iqtisodiy
samaradorligini
oshirish,
resurslardan
unumli
foydalanish
va
budjet
mablag‘larining samarali sarflanishiga zamin yaratadi. Zero, bugungi
modernizatsiya jarayoni faqat bino va inshootlar qurilishi emas, balki ularni to‘g‘ri
iqtisodiy asosda boshqarish, xarajatlarni optimallashtirish va uzoq muddatli
barqarorlikni ta’minlash masalasi hamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Abduxalimovna, A. Z., & Nabiyevich, I. I. (2021). Organization of
Long-Term Asset Accounting on the Basis of International Standards. CENTRAL
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
42
ASIAN JOURNAL OF INNOVATIONS ON TOURISM MANAGEMENT AND
FINANCE, 2(11), 86-92.
2.
Abduraximov, Boburjon Umarjon O'g'li, Qudbiyev, Nodir
Tohirovich, & Mominov, Ikromjon Luxmonjon O'g'li (2021). AYLANMA
MABLAG'LARNI
BOSHQARISH
TIJORAT
KORXONASI
MUVAFFAQIYATINING ASOSI. Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences, 1 (10), 724-733.
3.
Qudbiyev, N. T. (2021). Xalqaro moliyaviy hisob standartlariga o'tish
dolzarbligi-Relevance of the transition to international financial accounting
standards. SJ international journal of theoretical and practical research, 1(2), 56-
64.
4.
Durdona
Adashboy
Qizi
Razzaqova
(2021).
RAQAMLI
IQTISODIYOT
SHAROITIDA
BUXGALTERIYA
HISOBINI
AVTOMATLASHTIRISHNING ROLI VA AHAMIYATI. Scientific progress, 2
(8), 243-249.
5.
Khatamovna, R. S. (2021). The Importance of Cost Behavioral
Information to Improve the Efficiency of Factory Management. Journal of
Marketing and Emerging Economics, 1(7), 19-24.
6.
Shaxrinoz
Avazxonovna
Kurbonova
(2021).
MAHSULOT
TANNARXI
HISOBIGA
OLISHDA
BOSHQARUV
HISOBINI
TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI. Scientific progress, 2 (8), 603-607.
