Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
91
EMOTSIONAL HOLATLAR VA ULARNING INSON
FAOLIYATIGA TA'SIRI
Allayeva Nargiza Axmedovna
Xorazm viloyati Shovot tumani 33-maktab amaliyotchi psixologi
Jomoloddinova Saodat Ismoilovna
Xorazm viloyati Shovot tumani 35-maktab amaliyotchi psixologi
Anotatsiya: Ushbu maqolada emotsional holatlarningpsixologik va fiziologik
jihatlari tahlil qilingan. Emotsiyalar inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib,
ularning odamlarning xulq-atvoriga, ijtimoiymunosabatlariga va sog‘lig‘iga
ta'siri katta. Maqolada emotsional holatlarning turli turlari, ularni boshqarish
usullari va emotsional intellektning ahamiyati haqida so‘z boradi.
Kalit so’zlar: Emotsional holatlar psixologik va neyrobiologik jarayonlar, i
stress, qo‘rquv, baxtsizlik va quvonch, asosiy emotsiyalarni, boshqarish usullari,
insonning ijtimoiy.
Emotsiyalar insonlarning ichki dunyosining ajralmas qismi bo‘lib, ularning
hissiyholatlariodamlar o‘rtasidagi munosabatlar va jamiyatda o‘z o‘rniga ega.
Psixologlar emotsiyalarniinsonning atrofdagi voqealarga javoban yuzaga
keladigan kompleks biologik va psixologik reaksiyalar sifatida ta'riflaydilar.
Emotsiyalar nafaqat odamlarning xulq-atvorini, balki ijtimoiy va ishdagi
muvaffaqiyatlarini ham shakllantiradi. Hozirgi psixologiyada emotsiyalarni
boshqarish, emotsional intellekt va stressni boshqarish kabi masalalar alohida
e'tibor qaratilmoqda. Ushbu maqolada emotsional holatlarning tabiati, ular qanday
shakllanadi vaqanday boshqarilishi kerakligi haqida so‘z yuritamiz.
1. Emotsional holatlar va ularning tabiati: Emotsiyalar insonning hissiy holati
bo‘lib, ularturlivaziyatlarga qarab farqlanadi. Asosiy emotsiyalar, masalan,
quvonch, qo‘rquv, g‘azab, bu emotsiyalar biroz farq qiladi, lekin ular umumiy
psixologik mexanizmlar orqaliboshqariladi. Paul Ekman tomonidan ishlab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
92
chiqilgan universal emotsiyalar nazariyasi, buholatlar hamma madaniyatlarda bir
xil ifodalansa-da, ularning ijtimoiy kontekstdagi ta'siriturlicha bo‘lishi mumkin.
2. Emotsiyalarning boshqarilishi: Emotsiyalarni boshqarish, ya'ni ularni
tartibgasolishvanazorat qilish, insonning ruhiy salomatligi va samarali ishlash
uchun juda muhimdir. Emotsional intellekt (EI) tushunchasi, bu emotsiyalarni
aniqlash, tushunish va boshqarishqobiliyatini anglatadi. Daniel Goleman
tomonidan ishlab chiqilgan emotsional intellect nazariyasi, odamlarning o‘z
hissiyotlarini boshqarish va boshqalar bilan samarali muloqot qilishda muhim
ahamiyatga ega. Odamlar o‘z emotsiyalarini boshqarish orqali stressni
kamaytirish, ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash va umumiy farovonlikni
oshirishlari mumkin.
3.
Emotsiyalar
va
ijtimoiy
munosabatlar:
Emotsiyalar
ijtimoiy
munosabatlarda muhimrolo‘ynaydi. Ba'zi emotsiyalar, masalan, baxt, sevgisi va
quvonch, ijtimoiy aloqalarnimustahkamlaydi, boshqalari esa, masalan, g‘azab va
qo‘rquv, munosabatlarni zaiflashtiradi. Insonlar o‘rtasidagi emotsional aloqalar
muvaffaqiyatli muloqotning asosini tashkil etadi. Emotsiyalarning ijtimoiy
kontekstda ifodalanishi va boshqarilishi, jamiyatdagi tartibvao‘zarotushunishni
ta'minlaydi.
4. Emotsiyalar va salomatlik: Emotsiyalar inson sog‘lig‘iga ham ta'sir
ko‘rsatadi. Stressvaxavotirlik holatlari jismoniy kasalliklar, masalan, yurak
kasalliklari, oshqozonyarasi vaboshqalarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning
uchun emotsiyalarni boshqarishsog‘liqnisaqlash nuqtai nazaridan ham muhimdir.
Emotsional holatlarni boshqarishning birqismi, mindfulness yoki meditatsiya kabi
usullardan foydalanishdir, bu esa stressni kamaytirishvaumumiy salomatlikni
yaxshilashda samarali bo‘ladi. Tuyg'ular intensivlikda farq qilishi mumkin: ular
qanchalik kuchli bo'lsa, sog'likka ta'siri shunchalik kuchli bo'ladi. Faoliyatga
ta'siriga qarab, stenik va astenik his-tuyg'ular mavjud. Birinchisi g'ayrat, quvonchni
o'z ichiga oladi va ular harakatga undaydi. Ikkinchisi, aksincha, kuchlarni
bo'shashtiradi yoki falaj qiladi. Keyin hech narsa qilishni xohlamaysiz. Bu
sog'inish va qayg'uga olib keladi. Lekin, asosan, his-tuyg'ular ikki guruhga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
93
bo'linadi, ijobiy va salbiy. Asosiy ijobiy his-tuyg'ular - quvonch, zavq, qoniqish,
ajablanish, qiziqish. Hayotda ko'tarinki kayfiyatning ustunligi salomatlikka olib
keladi. Siz quvonch gormonini ishlab chiqarasiz, farovonligingiz yaxshilanadi. Bu
ajoyib profilaktika: inson qanchalik ko'p ijobiy histuyg'ularni his qilsa, u kamroq
kasal bo'ladi. Salbiy his-tuyg'ular bitta umumiy xususiyatga ega - bu inson
salomatligiga zararli ta'sir. Olimlar tomonidan o’tkzailgan tadqiqotlarga ko’ra
barcha kasalliklarning 90% hissiy buzilishlardan boshlanganligini ko'rsatdi. Misol
uchun, nafrat va tirnash xususiyati yurak, ichak, jigar sog'lig'iga ta'sir qiladi. Qandli
diabet, artrit va hatto yurak xuruji xavfi mavjud. Doimiy tashvish oshqozon, taloq
bilan bog'liq muammolarga olib kelishi mumkin. Haddan tashqari hayajon qon
bosimini oshiradi, immunitetni zaiflashtiradi, erta qarishga olib keladi. Qayg'u, va
sog'inish astma xurujini keltirib chiqarishi mumkin. Qo'rquv buyraklar va
reproduktiv tizimni yo'q qiladi. Salbiy his-tuyg'ular saraton o'smalarini
qo'zg'atishini bilasizmi? Statistik ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, kasal bo'lishdan
oldin odamlar stressni, qandaydir shokni boshdan kechirishgan yoki uzoq vaqt
davomida tushkunlikka tushishgan. Shubhasiz, saraton psixosomatik kasallikdir,
chunki yangi o'zaro sevgi, turmush tarzini o'zgartirish, optimistik munosabat kabi
quvonchli daqiqalarga keskin o'tgandan so'ng, to'liq mo''jizaviy tiklanish holatlari
mavjud edi. Ammo siz ko'pincha nosog'lom tuyg'u kuchiga tushib qolganingizni
hatto tushunmaysiz. Nimani o'ylayotganingizni kuzatib borish juda muhim, chunki
ba'zi fikrlar sizning hozirgi his-tuyg'ularingizni aks ettiradi: qayg'u –
muvaffaqiyatsizlik haqida qayg'urganingizda; qo'rquv va xavotir - kelajak haqida
qayg'ursangiz, nimadandir qo'rqsangiz; aybdorlik tuyg'usi - kimnidir tushkunlikka
tushirgan, yoki zarar yetkazgan deb o'ylasangiz; g'azab, - o'zgalarga nisbatan
adolatsiz munosabatdan g'azablanganda; uyat - yoqimsiz tanqiddan xijolat
cheksangiz, xijolat tortsangiz. Xo'sh, salbiy his-tuyg'ular bilan nima qilasiz? Faqat
bitta javob bor - ularni boshqarishni o'rganing! Bizning hayotimiz sog’lom turmush
tarzini yaratishda emotsiyalarimizga ham bog’liq. Salbiy emotsiyalar kasaliklarni
yuzaga chiqaruvchi asosiy omillari bo’lib qolmay yon-atrofdagi insonlarga ham
salbiy tasir qilish kuchiga egadir. Shuning uchun insonlar har doim insonlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
94
kelajakga intilib ishonch bilan hayotga kulib boqishi lozimdir. "O'zingizni nazorat
qilishingiz kerak" yoki "Ojizliklarga berilmang" degan iborani eshitganmisiz?
Ammo o'zingizga qanday munosabatda bo'lmaslik kerakligini aytasiz? Siz
qilayotgan yagona narsa - bu his-tuyg'ularni bostirish yoki oddiyroq aytganda,
ularni ichkariga haydashdir. Shunday qilib, siz o'zingizni yo'q qilasiz. Ko'proq
erkaklar bundan aziyat chekishadi, ular jamiyatdagi xatti-harakatlar qoidalariga
rioya qilishga, kuchli, vazmin bo'lishga majbur bo'ladilar. Amerikalik psixolog
Robert Xolt bostirilgan his-tuyg'ularning salomatlikka ta'sirini isbotladi. Shunday
qilib, g'azabni ushlab turish oshqozon yarasi, gipertenziya kabi kasalliklarning
rivojlanishiga yordam beradi. U his-tuyg'ularingizni samimiy, to'g'ridan-to'g'ri va
ochiq ifoda etishni tavsiya qiladi, lekin ularning intensivligini nazorat ostida ushlab
turish va agar hissiyotning intensivligi yuqori bo'lsa, u nima bo'lishidan qat'iy
nazar, stressga olib keladi. Juda uzoq davom etadigan his-tuyg'ular ham tanani
charchatadi va salomatlikka salbiy ta'sir qiladi.Tuyg'ularni boshqarishni o'rganish
mumkin. Sport va har qanday jismoniy faoliyat stressni yengish uchun yordam
beradi. Sevimli mashg'ulotlar yoki sevimli ishlar qayg'uli tajribalardan
chalg'itishga yordam beradi. Art-terapiya yoqimsiz his-tuyg'ularni ijobiy his-
tuyg'ular bilan qoplashda juda yaxshi yordam beradi.
Xulosa: Emotsional holatlar inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, ular
bizning xulq-atvorimiz, ijtimoiy munosabatlarimiz va umumiy farovonligimizni
shakllantiradi. Emotsiyalarni boshqarish, ayniqsa emotsional intellektni
rivojlantirish, insonlarning jamiyatdagi faoliyatlarini va shaxsiy hayotini
yaxshilashga yordam beradi. Shuningdek, emotsiyalarning salbiy ta'sirlarini
kamaytirish va ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash uchun psixologik va fiziologik
usullarni qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Emotsional boshqaruv va stressni
kamaytirish usullari insonlar uchun sog‘lom va baxtli hayot kechirishda asosiy
omil hisoblanadi.
Adabiyotlar
:
1. G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
95
2. Xaydarov F.I., Xalilova N.I. Umumiy psixologiya. 2011.
3. Зимняя Л.А. Педагогическая психология: Учебник для вузов. М., Речь,
2002.
4. Davletshin M.T., To'ychieva S.M. Umumiy psixologiya T.: TDPU, 2002.
5. Югай A.Х., Мираширова Н.А. “Общая психология” – Tашкент 2014.
6. Ivanov P.I., Zufarova M.E. Umumiy psixologiya: Pedagogika va
psixologiya bakalavriatta'lim yo'nalishi talabalari uchun darslik. P.I. Ivanov. M.E.
Zufarova; Mas'ul muharrirD.M.
