Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
55
TARBIYASI OGʻIR OʻQUVCHILAR BILAN ISHLASHDA
MAKTAB AMALIYOTCHI PSIXOLOGINING HAMKORLIKDAGI
VAZIFALARI
Uroqova Sokina Xudoyshukur qizi
Surxondaryo viloyati Muzrabot tumani 15-maktab amaliyotchi psixologi
Xoliyorov Oʻtkir Ibrohimovich
Surxondaryo viloyati Muzrabot tumani 11-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Bolaning ulg'ayishi va shaxs bolib shakllanishining asosiy
davrida unga hamroh bo'lgan oʼqituvchilar ham oʻzlarining kasbiy faolyatida
koʼplab xatolarga yoʻl qoʻyadilar, bu esa bolaning pedagogik e'tiborsizligiga,
deviant xulq-atvoriga, turli xil jtimoiy og'ishlarga olib keladi.
KIRISH
Asotsial xulq-atvor esa mikromuhitning salbiy taʼsir koʻrsatishi, oiladagi
mavjud nonormal oʻzaro munosabatlar, oila va maktabda beriladigan tarbiyada
yoʻl qoʻyiladigan kamchiliklar va hokazolar tufayli roʻy beradi. Bunday xulq-
atvorli bolalar jamiyatimizda baʼzan uchrab turadigan balogʻatga yetmagan
tartibbuzar bolalar turini tashkil qiladi.
Tarbiyasi ogʻir bolalar – bular tarbiyada eʼtibordan chetda qolgan, oʻz
holicha tashlab qoʻyilgan bolalardir. Ular qayerdadir, qachonlardir, kimlarningdir
tomonidan yoʻl qoʻyilgan xatolar, tarbiyalashda ularga individual yondosha
bilmaslik oqibatida paydo boʻlgan. Boshqacha aytganda, normal taʼlim va tarbiya
jarayonidan chetda qolgan, oʻqituvchilar, ota-onalar, oʻrtoqlari bilan normal
munosabat oʻrnata olmagan, qalb tugʻyonlarini oshkor etishning toʻgʻri yoʻllarini
topa bilmagan bolalar – tarbiyasi ogʻir bolalar turiga kiradi. Bunday bolalarni oʻz
vaqtida payqab, ular bilan yaxshi ish olib borilmasa, ularga jamoatchilik taʼsiri
oʻtkazilmasa, noxush koʻngilsiz voqealar sodir boʻlishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
56
Tarbiyasi ogʻir bolalardagi ayrim kamchiliklar va nuqsonlar, chunonchi:
qaysarlik, oʻjarlik, qoʻpollik singari salbiy koʻrinishlar maktabga kelmasdanoq
boshlanishi mumkin. Bu, albatta, oila tarbiyasi yoki bogʻcha-yasli, maktab, ish
faoliyati bilan bogʻliqdir.
Olimlarning kuzatishicha, kichik yoshdagi bolalarning oʻndan toʻqqiz qismi
oila sharoitida tarbiyalanadi. Bunday oilalarda ota-onalar farzandlariga yetarli
darajada eʼtibor bermaydilar yoki ularni erka qilib oʻstiradilar. Onalar esa
bolalarining yomon xulq-atvorini, xatti-harakatlarini otalaridan yashiradilar.
Oqibatda bunday oiladagi bolalar koʻzboʻyamachi, xudbin, faqat oʻz foydasini
koʻzlaydigan, kaltafahm, bachkana, qoʻrs, birovga ozor beradigan boʻlib oʻsadilar.
Baʼzi ota-onalar farzandi ust-boshining but boʻlishini oʻylaydilar-u, ularning
ichki dunyosi, maʼnaviy ehtiyojlari haqida qiziqmaydilar. Tarbiyaga nisbatan
bunday munosabat tarbiyasi ogʻir bolalarning koʻpayishiga sabab boʻladi.
Bolangizni feʼl — atvoriga tugʻilganidan eʼtibor bering. Xalqimiz xotin
boshidan, bola yoshidan deb bejiz aytmagan. Onalar bir yoshgacha bolaga juda
eʼtiborli boʻlishadi. Chaqaloq gapirmasada ona uning hatti — harakatidan darhol
gap nimadaligini anglaydi. Holatidan tagligini almashtirish yoki emizish vaqti
kelganligini yoki nimadir bezovta qilayotganligini darhol tushunadi
.
Bu hammasi
sinchkovlik tufayli. Bola oʻzligini anglaguncha ana shunday eʼtibor kerak.
Goʻdakligida qanday avaylagan boʻlsangiz ana shunday avaylab, kayfiyatini
anglab turish lozim. Oʻsmirlik davriga juda koʻp ziddiyatlar va qarama-qarshiliklar
xos. Maktab dasturi va boshqa ishlar bilan bogʻliq turli masalalarni yechishda
oʻsmirlarning intelektual rivojlanib borishi kattalarni ular bilan birga jiddiy
muammolar ustida fikrlashga undaydi. Ammo oʻsmirlar bu masalada mustaqil
fikrlashni ma’qul koʻradilar.
Boshqa tomondan esa ular bilan muammolarni muhokama qilganda,
ayniqsa, kasb tanlash, xulq-atvor etikasi, oʻz majburiyatlariga mas’ullik kabi
masalalarda, infantillikni (yosh bolarlarga xos jismoniy va psixologik holat)
kuzatish mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
57
5-6-sinf oʻquvchilarida
sinfdagi oʻzi egallab turgan mavqeyiga katta
e’tibor berish xususiyati xos. 6-sinfdan boshlab oʻquvchilar oʻz tashqi
koʻrinishlariga, shuningdek, qarama-qarshi jinsdagi bolalar va ular bilan oʻzaro
munosabatlariga e’tibor bera boshlaydilar.
7-sinf oʻquvchilarida
esa oʻz layoqatlarini rivojlantirishga qiziqish yuzaga
keladi.
8-sinf oʻquvchilari
mustaqillik, oʻziga xoslik, doʻstlik va oʻrtoqlik bilan
bogʻliq boʻladigan shaxsiy hislatlarga alohida e’tibor berishadi.
Ana shu ketma-ket yuzaga keladigan qiziqishlariga suyanib oʻsmirlar
oʻzlarida kuchli iroda va shunga oʻxshash boshqa foydali sifatlarni faol
rivojlantiradilar. Oʻrta maktabda oʻsmirlarga turli fanlarni boshqa-boshqa
oʻqituvchilar oʻqitishadi. Shu paytda oʻsmirlarda kattalar shaxsi va faoliyatini
baholashning yangi mezonlari ham shakllana boshlaydi. Oʻsmirlar asosan bilimli,
talabchan, haqqoniy, oʻquv materialini qiziqarli va tushunarli yoʻl bilan yetkaza
oladigan va oʻquvchilarni ajratmaydigan oʻqituvchilarni koʻproq hurmat qiladilar
va yaxshi koʻradilar. Ular oʻzlarining oʻqituvchi bilan oʻzaro munosabatlariga ham
katta e’tibor beradilar.
Maktablarda bolalarga nisbatan ba’zan “tarbiyasi qiyin bola” jumlasi
ishlatiladi. Tarbiyasi qiyin bolalar deganda koʻp holatlarda voyaga yetmaganlar
bilan ishlash kuzatiladi. Kuzatishlardan ma’lum boʻlishicha, tarbiyasi qiyin
bolalarda tarbiya jarayonida salbiy oʻzgarishlar yuzaga kelishi oqibatida oʻqishga
nisbatan qiziqish pasayib boradi.
Shu bois pedagoglar bu davrda bolalarni ta’lim va tarbiya jarayoniga jalb
etishda ularning qiziqishlarini ham inobatga olishlari lozim, dars jarayonlarini
samarali va qiziqarli oʻtish orqali “tarbiyasi ogʻir” oʻquvchilarni ta’limga jalb etish
zarur. Bu oʻrinda ayniqsa darsdan keyingi boʻsh vaqtlarini mazmunli oʻtkazish,
ularni turli toʻgarak yoki sport seksiyalariga jalb etish orqali ham ularda ijobiy
oʻzgarishlarni yuzaga keltirish mumkin.
Tarbiyasi ogʻir bolalar va ular bilan ishlash har doim psixologlarning diqqat
markazida bo'lgan. Nima qilish kerak, ta'limga mos kelmaydigan, tajovuzkorlik,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
58
hissiy beqarorlik, o'z xatti-harakatlarini nazorat qila olmaslik, o'rganishni
istamaslik, o'rganishga qiziqish yo'qligi, maktab motivatsiyasi past bo'lgan bolalar
bilan qanday ishlash kerak? Psixologning qiyinchiliklarni, ularning sabablarini
aniqlash va ushbu guruh bolalariga psixologik yordam ko'rsatishdagi roli
zamonaviy dunyoda juda dolzarb va muhimdir. Maktab psixologlari oldida turgan
vazifalar maktabda o'quv jarayonini optimallashtirishga yordam beradigan qulay
psixologik muhitni yaratishdir.
Maktab psixologi ko'pincha boshqa bolalardan sezilarli darajada farq
qiladigan (minus belgisi bilan) bolalar bilan shug'ullanishi kerak. Psixologga u
yoki bu tarbiyasi ogʻir bolaga "qandaydir tarzda ta'sir qilish" haqidagi so'rov
o'qituvchilar va ota-onalarning tez-tez so'rovlaridan biridir. Shu bilan birga, turli
xil maktab o'quvchilari tarbiyasi ogʻir toifasiga kiradi: o'qimagan, intizomsiz, turli
xil asab va ruhiy kasalliklarga chalingan bolalar, voyaga etmaganlar ishlari
bo'yicha komissiyada ro'yxatga olingan o'spirinlar, disfunksiyali va yolg'iz bolalar
deb ataladigan bolalar.
Psixologiyada tarbiya atamasidan tur va inson faolligi darajasini uning
faoliyati, mushohadasi, tafakkuri, muloqoti kabi koʻrinishlari bilan bir qatorda
belgilash uchun keng foydalaniladi. Inson axloqi toʼgʻrisidagi ilmiy tasavvurlar
XX asrning boshlarida uni psixologik fanning predmeti deb e'lon qilgan vaqtdan
boshlab, ayniqsa, shiddatli rivojlanish tusini oldi. Tarbiyaning zamonaviy
tushunchasi tashqi ragʻbatga reaksiyalar toʻplami doirasidan ancha chetga chiqadi.
Shunday qilib, psixologik lugʻatda tarbiya “tirik mavjudotga xos bolgan, ularning
ichki va tashqi faolligi vositasidagi atrof-muhit bilan ozaro ta'sirdir. Odamning
tashqi faolligi ostida har qanday tashqi koʻrinish: harakat, faoliyat, muomala,
mulohaza, vegetativ reaktsiyalar tushuniladi. Bolaning tarbiyasi tug'ilishdan
boshlanadi. Uning birinchi oʻqituvchilari ota- onalar, keyin bolalar bog'chasi
tarbiyachilari va shundan keyingina-maktab o'qituvchilari. Afsuski, ular ham
alohida, ham jamoaviy ravishda ko'p xatolarga yo'l qo'yishadi. Uning
rivojlanishida bola bir joyda turmaydi, u oldinga siljiydi. Ota-onasidan bola oddiy
taqlid orqali buni qanday qilishni organadi, nima mumkin va nima mumkin emas.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
59
Bolaligida o'z farzandiga yomon oʻrnak bo'lgan ota-onalar voyaga yetganda
ularning tarbiyasida yuzaga keladigan muammolardan xoli emaslar. Tarbiyasi
ogʻir bolalar - bu rivojlanishda nuqsonlari bo'lgan, xususan, axloqiy va deviant
xulq-atvori, qat'iy salbiy xatti-harakatlari bo'lgan bolalar. Tarbiyasi ogʻir - bu bola,
maktab o'quvchisi bo'lib, u alohida davolashni, o'qituvchi va tengdoshlar
guruhining diqqatini talab qiladi, bu individual yondashuvni talab qiladi. Кoʻрgina
taniqli oʻqituvchilar va psixologlarning xulosalari, shuningdek, zamonaviy
tadqiqotlar natijalari shuni koʻrsatadiki, noto'g'ri xatti-harakatlar va
huquqbuzarliklarning kelib chiqishi maktab yoshdagi bolalarda kuzatiladigan
xattiharakatlar, o'yinlar, organish yoki boshqa faoliyatdagi normadan chetga
chiqishdir. Deviant xulq-atvorning rivojlanishining boshlanishi odatda bolaning
ozini shaxs sifatida anglashi, ijtimoiy me'yorlar va qoidalarni qabul qilish yoki rad
etish boshlanishiga to'gri keladi. Bunday xulq-atvor koʻnikmalari, tegishli faolyat
talablariga bo'ysunish qobiliyati singdirilmagan bola, oxir-oqibat, har xil xatti-
harakatlarning buzilishiga moyil bo'lgan intizomsiz shaxsga aylanadi.
XULOSA.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, bir guruh tarbiyasi ogʻir bolalarni ajratib
ko'rsatib, psixologlar ular bilan ishlashni tashkil etishga harakat qilishlari,
jumladan: ota-onalar uchun seminarlar o'tkazish, ularning sabablari tahlil qilish,
tarbiyasi ogʻir bolalarni tuzatish yo'llari muhokama qilish, ota-onalardagi tanglikni
bartaraf etishga qaratilgan maslahat ishlari, ota-onalar bilan individual ishlash.
Shuningdek, psixolog va o'quvchilar o'rtasidagi muloqot jarayonining
samaradorligini oshirishga hissa qo'shadigan psixologik treninglar va meditatsiya
mashqlaridan foydalanish, adekvat muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish,
o'rganishga
qiziqishning
namoyon
bo'lishiga,
maktab
motivatsiyasini
kuchaytirishga yordam berishimiz kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
To’laganova G.K. «Yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi
boʻyicha tarbiyasi «qiyin» o’smirlar psixologiyasiga metodik kursyamatar»-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
60
2.
Fayziyev Ya. M. «Umumiy va tibbiy psixologiya». Toshkent Abu Ibn
Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti 2000.
3.
G’oziyev E. G. «Tarbiyasi «Kiyin» o’smirlar psixologiyasi».
Lektorga yordam. Toshkent-1984.
4.
Раттер М. Помощь трудным детям. - М., 2004.
5.
Рожков М. И. Воспитание трудного ребенка. Дети с девиантным
поведением. Учебно-методическое пособие. М., ВЛАДОС, 2003.
6.
Internet maʼlumotlari
