Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
50
YARIM O’TKAZGICHLI MATERIALLARNING ELEKTROFIZIK
XOSSALARI
Ko`charova Charos Ro`zi qizi,
Termiz davlat universiteti magistranti
Annotatsiya: ushbu maqolada yarim o’tkazgichli materiallar haqida
ma’lumotlar hamda yarim o’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanlik xususiyatlari
haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Qattiq jismlar, yarim o`tkazgichlar, elektr o’tkazuvchanlik,
yorug`lik, harorat.
Kirish
Yarim o‘tkazgichlar zamonaviy elektronikaning asosi hisoblanadi. Ular
elektr o'tkazuvchanligi jihatidan izolyatorlar va metallarning oraliq holatida
joylashgan bo‘lib, o‘ziga xos elektrofizik xossalarga ega.
Asosiy qism
Qattiq jismlar elektr o’tkazuvchanlik xususiyatlarini inobatga olib
o’tkazgichlar,
dielektriklar
va
yarim
o’tkazgichlarga
ajratiladi.
O’tkazgichlar guruhiga metallar va elektr o’tkazuvchanligi
10
5
-
10
6
𝑂𝑚
−1
𝑠𝑚
−1
bo’lgan materiallar kiradi. Elektr o’tkazuvchanligi
10
−10
-
10
−15
𝑂𝑚
−1
𝑠𝑚
−1
tartibda bo’lgan jismlar dielektriklar yoki izolyatorlar
guruhini tashkil etadi. Yarim o’tkazgichlar guruhiga elektr o’tkazuvchanligi
10
5
-
10
−10
𝑂𝑚
−1
𝑠𝑚
−1
tartibda bo’lgan barcha materiallar kiradi. Yarim
o’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanlik xususiyati metallarnikidan sifat jihatdan
birmuncha
farq
qiladi.
Ular
quydagilardir:
- Oz miqdordagi aralashmaning o’tkazuvchanlikka kuchli ta‘sir etishi; -
o’tkazuvchanlik harakteri va darajasining temperaturaga bog’liqligi; -
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
51
o’tkazuvchanlikning tashqi kuchlanishga kuchli bog’liqligi. Yarim
o’tkazgich materiallari tarkibiga kimyoviy elementlar - germaniy va kremniy,
kimyoviy birikmalar, metall oksidlari (oksidlar), oltingugurt birikmalari
(sulfidlar), selen birikmalari (selenoidlar) kiradi. Elektr o‘tkazuvchanligi:
Yarim o‘tkazgichlar o‘zining elektr o‘tkazuvchanligini tashqi omillar — harorat,
yorug‘lik, elektromagnit nurlanish, aralashmalar ta’sirida o‘zgartiradi.
Asosiy o‘tkazuvchanlik turlari:- eritma o‘tkazuvchanlik: donor yoki akseptor
aralashmalar
kiritilishi
orqali
hosil
bo‘ladi.
- Tug‘ma o‘tkazuvchanlik: Tabiiy kristall panjaradagi bo‘shliqlar va elektronlar
ishtirokida yuzaga keladi. Energiya zonalari:yarim o‘tkazgichlarda valent zona va
o‘tkazuvchanlik zonasi mavjud bo‘lib, ular orasidagi energiya farqi (taqiqlangan
zona) nisbatan kichik bo‘ladi. Bu farq Si uchun taxminan 1.1 eV, Ge uchun 0.7 eV
ni tashkil etadi.Haroratga bog‘liqlik:harorat oshishi bilan o‘tkazuvchanlik ortadi,
bu esa ularning issiqlik sezuvchanligini belgilaydi. P-n o‘tish va uning xossalari:P
va n tipdagi yarim o‘tkazgichlar biriktirilganda p-n o‘tish hosil bo‘ladi. Bu o‘tish
diod, tranzistor kabi qurilmalarning asosini tashkil etadi. P-n o‘tish tokni bir
tomonga o‘tkazib, ikkinchi tomonga qarshilik ko‘rsatadi (bir yo‘nalishli tok
o‘tkazuvchanligi).
Xulosa
Yarim o‘tkazgichlarning elektrofizik xossalari ularni elektron qurilmalar
yaratishda ajralmas materialga aylantiradi. Ularning o‘zgartiriladigan
o‘tkazuvchanligi, harorat va yorug‘likka sezuvchanligi zamonaviy texnologik
rivojlanishda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. S. X. Sagdullayev, A. N. Rustamov – Umumiy fizika kursi. Elektr va magnetizm.
– Toshkent: 2020.
2. B.I. Ilinskiy – Fizika: Yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari. – Moskva: 2019.
3. Charles Kittel – Introduction to Solid State Physics. – Wiley, 2005.
4. Online manbalar: www.sciencedirect.com, www.ieee.org
