Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
3
EMOTSIONAL HOLATLAR VA BOSHQA RUHIY
JARAYONLARNI OLDINI OLISHNING PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Narimbetova Guliston Yuldashovna
Taxiatosh tumani MMTB ga qarashli 9-sonli umumta'lim maktabi psixologi
Annotatsiya. ushbu maqolada emotsional zo‘riqishining psixodiognostikasi
va psixokoreksiyasi mavzusiga alohida to’xtalib o’tilgan.
Kalit so’zlar: pedagogik faoliyat, emotsional zo‘riqish, psixodiognostika,
miya faoliyati.
KIRISH.
Emotsional holatlar boshqa ruhiy jarayonlar singari miya faoliyatining natijasi
yoki mahsuli bo’lib hisoblanadi. Emotsional holatlarning yuzaga kelishiga tabiatda
va jamiyatda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar, munosabatlar, aloqalar, taassurotlar
asosiy sababchidir. O‘zgarishlar o‘z navbatida, birinchidan, shaxs hayoti va
faoliyatining jadallashishi yoki pasayishiga, ikkinchidan, insondagi ayrim
ehtiyojlarning paydo bo‘lishiga yoki yo‘qolishiga, uchinchidan, odam ichki
organlari funksional holatlarining beqarorlashuviga olib keladi. His-tuyg‘ular
uchun eng xususiyatli fiziologik jarayonlar negizi sifatida shartsiz va shartli
reflekslar xizmat qiladi va ularning muayyan tizimi bosh miya katta yarim sharlari
po‘stida yuzaga keladi hamda shu joyda mustahkamlanadi. Murakkab shartsiz
reflekslar esa:
1)
yarim sharlaming po‘stloq osti bo‘shliqlari;
2)
miyadagi ko‘rish do‘ngliklari;
3)
nerv qo‘zg‘alishlarini miyaning yuqori bo‘linmalaridan
vegetativ tizimiga o‘tkazib beruvchi markazlari orqali amalga oshiriladi.
Shaxsda his-tuyg‘ularning kechishi hamisha miya po‘sti bilan po‘stloqosti
markazlarining birlikdagi (hamkorlikdagi) faoliyati natijasida ro‘yobga
chiqadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
4
Hozirgi zamonda “salomatlik” tushunchasi Butunjahon sog‘likni saqlash
tashkilotining tushunchasiga asosan, “organizmning to‘liq jismoniy, ruhiy,
jismoniy salomatligi bo‘lib, nafaqat kasalliklarning bo‘lmasligi, balki jismoniy
nuqsonlarning ham bo‘lmasligidir”. Kasallik- inson hayot faoliyatining buzilishi
bilan xarakterlanadigan holat bo‘lib, organizmning vaqtincha yoki doimiy ish
faoliyatining pasayishiga olib keladi. Albatta kasallikning kelib chiqishida
organizm holati, yoshi, yo‘ldosh kasalliklarning bor-yo‘qligi, organizmga kasallik
chaqiruvchi mikroorganizmlarning qancha miqdorda tushishi, irsiy moyillikning
bo‘lishi, organizmning reaktivligi muhim ahamiyatga ega. Albatta uzoq-umr
ko‘rishning bir qancha shartlari bor, agarda odamzot shu shartlarga rioya qilsa, o‘z
oldiga qo‘ygan oliy maqsad-uzoq umr ko‘rishga zamin yaratadi. Ular
quyidagilardan iborat:
Noto‘g‘ri ovqatlanish. Salomatlikka salbiy ta’sir etuvchi omillardan biri
noto‘g‘ri, muvofiqlashmagan va tartibsiz ovqatlanish hisoblanib, organizm normal
faoliyatining buzilishiga va turli kasalliklarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi
Gipodinamiya- (yunoncha-gipo-kam, past va dinamic-kuch) mushaklarining
yetarli ishlamasligi, qisqarish kuchining kamayib ketishi bo‘lib, odatda, doimo
o‘tirib ishlash, piyoda yurishni yig‘ishtirib, transportda ketish, kamharakatlik,
umuman, mushaklarga tushadigan og‘irlikning kamayib qolishi tufayli kelib
chiqadigan gipokineziya, ya’ni odam harakat faolligining kamayib ketishi bilan
birga davom etadi.
Harakat va salomatlik. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va
kasalliklarning oldini olishning asosiy yo‘li to‘g‘ri tashkil etilgan jismoniy
faollikdir. Harakat natijasida odamning turli a’zo va tizilmalarining faoliyati
me’yorlashadi, buzilgan faoliyatlari esa tiklanadi, aqliy va jismoniy mehnatga
bo‘lgan faolligi oshadi. Zararli odatlar: alkogolizm - ashaddiy ichkilikbozlik, ayrim
kishilarning o‘z salomatligi va mehnat qobiliyatiga shuningdek, jamiyat
farovonligiga zarar yetkazadigan darajada, muntazam ravishda me’yoridan
ortiqcha spirtli ichimliklar ichishi hisoblanadi. Tamaki chekish - kishi sog‘lig‘iga
jiddiy putur yetkazadigan eng zararli odatlardan biridir. Nikotin markaziy va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
5
periferik nerv sistemasiga vaqtincha qo‘zg‘atuvchi ta’sir ko‘rsatadi, arterial qon
bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni tezlashtiradi, ovqat hazm
qilish sistemasining shirasini ko‘paytiradi. Nikotin bilan birga tamaki tutunidagi
yonish mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Shuning uchun chekmaydigan
kishilarning chekilgan xonada bo‘lishi ham zararlidir. Tarkibida yonish mahsuloti
bo‘lgan tutun nafasga olinganda arterial qondagi kislorodni kamaytirib yuboradi.
U bronxlarning shilliq pardasiga ta’sir ko‘rsatib surunkali bronxit va o‘pka
emfizemasiga sabab bo‘ladi. Narkomaniya-(yunoncha-narke - karaxtlik va mania -
telbalik, jahl, shod-xurramlik), bangilik, giyohvandlik-narkotik va narkotik ta’sirga
ega moddalarni suiste’mol qilish natijasida kelib chiqadigan kasallikdir. Ushbu
xastalik bilan og‘rigan kishining jismoniy va ruhiy holati xumorini bosadigan
narkotik modda iste’mol qilishiga bog‘liq. Quyidagi ikki holatda narkotik
moddalarga o‘rganib qolish mumkin:
Ruhiy-emotsional zo‘riqishlar - hozirgi davrda kishilar salomatligiga salbiy
ta’sir etuvchi asosiy omillar hisoblanadi. Odam organizmining normal faoliyati,
uning ruhiyati qay darajadaligiga bog‘liq. Ruhiyat va kayfiyatdagi har qanday
o‘zgarishlar a’zo va sistemalarning faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Odamning ruhan ezilishi, ko‘ngliga og‘ir botadigan kechinmalar va hayotdagi turli
salbiy voqealar zo‘riqishlarga olib keladi. Ruhiy-emotsional zo‘riqishlar natijasida
odamlarda gipertoniya, stenokardiya va miokard infarkti, qolaversa, ruhiy
kasalliklar, zararli odatlarga ruju qo‘yish kelib chiqadi. Ayollarda esa ruhiy-
emotsional zo‘riqishlar ayniqsa, homiladorlik davrida, uning dastlabki 3-oyida o‘ta
xavfli asoratlarga sabab bo‘lishi mumkin. Aholi turmushining yaxshilanishi,
ijtimoiy sharoitning barqarorlashishi ruhiyemotsional zo‘riqishlarning oldini
olishning asosiy shartlaridandir.
Turmush tarzi - bu insonning aniq jamiyatda, muhitda ifodalangan hayot,
mehnat, dam olish va hokazolarini o‘z ichiga olgan tushunchadir. Uning tarkibiy
qismlariga faqat ijtimoiy-siyosiy va ishlab chiqarish faoliyatigina emas, balki
ishlab chiqarishdan tashqari vaqtdagi faolligi, ijtimoiy-madaniy faoliyati ham
kiradi. Tibbiy faollik ham uning bir turidir. Turmushda odam turli xil salbiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
6
taassurotlar, nojo‘ya holatlar va sharoitlarga tushib qolishi mumkin. Bular esa, o‘z
navbatida, salomatlik va turmish tarzini sog‘lomlashtirish haqida to‘la bilimga ega
bo‘lishga majbur qiladi, aholining o‘z salomatligiga bo‘lgan munosabatlarini
tarbiyalash va tibbiy bilimlarni targ‘ib qilishni taqozo etadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, yuqorida sanab o‘tilgan salomatlikka qarshi omillar
haqida tushunchaga ega bo‘lish, ularni bartaraf etish, har bir kishining bevosita
o‘ziga bog‘liq. Buning uchun esa sog‘lom turmush, uning tarkibiy qismlari
nimalardan iboratliligi haqida aholi orasida tushuntirish ishlari olib borish lozim.
Albatta pedagogik tarbiyaning asosiy maqsadi-nafaqat yoshlarga tarbiya berish,
balki ta’lim ham berishdan ham iboratdir. Turmush tarzining nosog‘lom bo‘lishi
ishsizlik, kam ta’minlanganlik,etimlilik va boshqalar) yoshlar orasida
kasalliklarning tez va keng tarqalishiga sabab bo‘ladi. Yoshlar orasida surunkali
kasalliklar ko‘rsatkichlarining ko‘payishi ular orasida tibbiy yordam ko‘rsatishning
keng tarmog‘li olib borish kerakligini ko‘rsatib turibdi: har bir talaba o‘z-o‘ziga
yordam, birinchi tibbiy yordamni tashkil etish, ekstremal holatlarda, favqulodda
vaziyatlarda yordam ko‘rsatishni bilishi kerak. Tabiiy, texnogen, ekologik tusdagi
favqulodda vaziyatlar yoshlar, qolaversa aholi orasida turli darajadagi
shikastlanish, jarohatlar, zaharlanish, yuqumli kasalliklarning ko‘payishiga sabab
bo‘ladi. Bu holatda har bir kishidan tezlik bilan o‘z-o‘ziga va o‘zaro yordam berish
kerakligini talab etadi. Faqatgina aholining salomat va ma’lumotli bo‘lishigina
mamlakatning rivojlanishiga va mudofaasiga salmog‘li hissa qo‘shadi. “Stress”
inglizcha so‘z bo‘lib tanglik, zo‘riqish, bosim degan ma’nolarni anglatadi. Oddiy
tilda tushkunlikka tushish, deyiladi. Bu ba’zida oz fursat, ba’zida uzoq vaqt
kechishi mumkin. Ikkala holatda ham insonga zarar yetkazadi. Ya’ni, aqliy
faoliyatning susayishi, yurak urishi tezlashishi, qon tomirlari kengayishi, ichki
kasalliklar - oshqozonda yallig‘lanishlar kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Stressning
salbiy tomonlaridan yana biri miyani tormozlab, ma’nosiz fikrlaydigan darajaga
tushirib qo‘yishi mumkin. Agar odam tez-tez tushkunlikni boshidan kechirsa,
atrofdagilar bilan gaplasha olmaydigan holatga tushadi. Stress natijasida inson
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 5-son May 2025
7
o‘ziga past baho bera boshlaydi. Oqibatda o‘zini yolg‘izdek, yaqinlariga
keraksizdek his qiladi. Sekin-asta ruhiy tetiklik yo‘qola boshlaydi. Stressning ilk
belgilari qanday namoyon bo‘ladi? Uning fiziologik va psixologik turlari mavjud.
Bir narsadan qattiq qo‘rqib ketish, kutilmaganda avtohalokat yoki tabiiy ofatga
uchrash, tanasidagi birorta kasallik oqibatini bilib qolish, to‘satdan yaqin kishisini
yo‘qotish fiziologik stressni keltirib chiqaradi. Psixologik stress - insonning
emotsional holati bilan bog‘liq. Bu ko‘proq qaynona-kelin, er-xotin yoki ona va
bola o‘rtasidagi mojarolar tufayli kelib chiqadi. Uzoq vaqt birga bo‘lgan
sevgilisidan ajralish yoki to‘satdan ishdan bo‘shatilish holatlari ham psixologik
stressni keltirib chiqaradi. Har ikki holat insonni ham tashqi qiyofasiga, ham ichki
dunyosiga ta’sir ko‘rsatadi va albatta, asoratlari bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Гайбуллаев, А. А. Психология: происхождение и структура
научного факта. Вестник интегративной психологии, 19(19), 115-119.
2.
G’aybulloyev, A. A. (2021). Sportchilarda hissiy-irodaviy sifatlar
shakllanishining psixologik mexanizmlari. Psixologiya ilmiy jurnali, 92-96.
3.
Abdurozikovna, S. D. (2014). Social intelligence: general defining
moment. Austrian Journal of Humanities and Social Sciences, (3-4), 154-155.
4.
Сабирова, Д. А. (2016). Олий таълим муассасаларида масофавий
таълимни
жорий
этиштехнологиялари.
Современное
образование
(Узбекистан),
(11), 14-20.
5.
Гайбуллаев, А. А. Психология: происхождение и структура
научного факта. Вестник интегративной психологии, 19(19), 115-119.
