Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
244
YOSHLARDA JINS MASALALARIGA TO’G’RI MUNOSABATNI
SHAKLLANTIRISHNING MUHIM MASALALARI
Babajonova Guli To'lqin qizi
Xorazm viloyati Yangibozor tumani 20-son umumiy o'rta ta'lim maktabi
psixologi
Annotatsiya: Jinsiy tarbiya – bolalar, o’smirlar va yoshlarda jins
masalalariga to’g’ri munosabatni shakllantirib borishga qaratilgan tibbiy va
pedagogik tadbirlar tizimi.Jinsiy tarbiya shaxsning jismoniy, aqliy, maʼnaviy va
estetik rivojlanishi bilan bevosita bogʻliq
.
Kalit so‘zlar: Jinsiy tarbiya, jinsiy hayot, gigiyena qoidalari, fiziologik
hodisalar, jinsiy mayl, balog’at Yoshi, o’spirinlik Yoshi.
KIRISH
Bolalarning jinsiy tarbiyasi juda nozik masala. Tanlagan mavzuimiz kòlami
shu qadar kengki, bolalar ruhiyati bilan birga salomatligiga ham urg’u berib
o’tishga to’g’ri keladi. Jinsiy tarbiya ning asosiy vazifasi yosh avlodning yaxshi
oʻsibunishiga, zurriyot berish funksiyasini bekamu koʻst qilib shakllantirishga,
nikoh va oilani mustahkamlashga yordam berishdan iborat. Jinsiy tarbiyani
bolalarning yoshi, jinsi va malakasiga mos tushadigan qilib olib borish zarur.
Koʻplar jinsiy tarbiyani balogʻat yoshida boshlash kerak deb hisoblashadi.
Bu notoʻgʻri, chunki bunga taalluqli ayrim masalalarni bolaning yoshligidan
boshlab hal qila borish kerak. Koʻpgina ota-onalar jins masalasini muhokama qilish
odobdan emas deb oʻylab yoshlarni qiziqtiradigan masalalar toʻgʻrisida
soʻzlashmaslikni lozim koʻrishadi.
Natijada, bolalar atrofdagilardan, koʻpincha tasodifiy manbalardan koʻr-
koʻrona maʼlumotlar olib, oʻzlarini qiziqtirgan mavzular yuzasidan aksari notoʻgʻri
tasavvurga ega boʻlib qoladilar. Avvalo, yoshlar jins orasidagi tafovutlar, ular jinsiy
aʼzolarining tuzilishi va mohiyati haqida tasavvurga ega boʻlishlari lozim. Buni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
245
maktab yoshidan boshlagan maʼqul. Maʼlumki oʻsmirlik davriga kelib gormonal
oʻzgarishlar, balogʻatga yetish, jismoniy yetilish tufayli qarama-qarshi jinsga
qiziqish paydo boʻladi. Xuddi shu davrda ular jinsiy aʼzolarning anatomik va
fiziologik xususiyatlaridan boxabar boʻlishlari lozim.
Jinsiy tarbiya jarayonini shartli ravishda bir nechta bosqichga ajratish
mumkin. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga oddiy gigiyena malakalari va
yurish-turish qoidalarini oʻrgatib borish, organizmni chiniqtirish muhim, chunki
ularning jinsiy jihatdan rivojlanishi umumiy jismoniy rivojlanishiga bogʻliq.
Bolalar tarbiyasi va parvarishida badanning erogen zona deb ataladigan (qarang
Jinsiy hayot) joylari taʼsirlanmasligiga eʼtibor berish, ularga noqulay, tor kiyim
kiygazmaslik, gijja kasalliklari boʻlsa, vaqtida davolatish zarur. Shu yoshdagi
bolalarda, odatda, roʻzgʻor ishlariga qarashish istagi paydo boʻladi, ota-onalar bu
istakni ragʻbatlantirib turishlari, oʻgʻil bolalardan qizlarga yordam berishni talab
qilishlari lozim. Bolada javobgarlik, burch, boshqalarga mehrmuhabbat va hurmat
bilan qarash hissini shakllantirib borish muhim. Bolalar uyda biror ish, maktabda
esa tayinli bir vazifa bilan band boʻlishi jinsiy tarbiyada muhim ahamiyatga ega.
Balogʻatga yetish davridagi jinsiy tarbiya birinchi galda, shu davrda oʻsmirning
organizm va shaxsiyatida boʻladigan oʻzgarishlarni hisobga olishi lozim. Qizlar 12-
14 yoshda, oʻgʻil bolalar esa 13-15 yoshda oʻsmirlikka qadam qoʻyishadi, bu
davrda ularning ichki dunyosi boyib, endokrin bezlari, ayniqsa, jinsiy bezlarining
faoliyati kuchayadi, asta-sekin jinsiy mayl uygʻona boshlaydi. Balogʻatga yetish
jarayonida jinsiy ong qaror topa boshlaydi. Onalar sharqona feʼlimizdagi qon-
qoniga oʻtib kelayotgan oriyat tuygʻusi, avlodlarning shaʼnini pok saqlash yoʻlidagi
andisha tuygʻusi qizlar uchun javohirlardan ham yuksakroq ekanligini yoʻl-
yoʻlakay uqtirib borishlari lozim. Qizlarni maʼnaviy kamol toptirish uchun ular
ruhiyatiga masʼullik, burch, uyat, mehribonlik, fidoyilik, vafo fazilatlarini singdirib
borishlari darkor. Shuningdek, iffat, vijdoniy poklik, nomus, hayo qizlar tabiatiga
xos fazilat ekanligini tushuntirib qoʻyish muhim. Balogʻat yoshidagilar bu davrdagi
gigiyena masalalari tushunchalarini tasodifiy oʻrtoqlaridan emas, balki otaonalari,
pedagoglar va maktab vrachlaridan olishlari muhim. Xususan bu davrda qizlarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
246
hayz koʻrishga, oʻgʻil bolalarni esa ixtilom boʻlib turishga tayyorlash, bu fiziologik
hodisalar tabiiy hol ekanligini, ular boshlanganida qanday gigiyena qoidalariga
amal qilish kerakligini qizlarga onasi, oʻgʻillariga otasi yoki yaqin kishilari
tushuntirib berishi kerak. Yoshlar oʻzlarida paydo boʻlib boradigan allanechuk
istaklarni hamisha ham jilovlab ololmaydi, qarama-qarshi jinsdagi oʻz tengqurlari
oldida endi oʻzlarini noqulay his qiladigan boʻlishadi. Mana shu davrda yoshlar
oʻzlarini qiziqtiradigan ishlar bilan band boʻlsa, koʻngli odamlarga xayrixohlik
bilan toʻlib-toshib tursa, ularda jins masalalariga odatdan tashqari qiziqish paydo
boʻlmaydi. Jinsiy tarbiya jarayonini shartli ravishda bir nechta bosqichga ajratish
mumkin. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga oddiy gigiyena malakalari va
yurish-turish qoidalarini oʻrgatib borish, organizmni chiniqtirish muhim, chunki
ularning jinsiy jihatdan rivojlanishi umumiy jismoniy rivojlanishiga bogʻliq.
Bolalar tarbiyasi va parvarishida badanning erogen zona deb ataladigan (qarang
Jinsiy hayot) joylari taʼsirlanmasligiga eʼtibor berish, ularga noqulay, tor kiyim
kiygazmaslik, gijja kasalliklari boʻlsa, vaqtida davolatish zarur. Shu yoshdagi
bolalarda, odatda, roʻzgʻor ishlariga qarashish istagi paydo boʻladi, ota-onalar bu
istakni ragʻbatlantirib turishlari, oʻgʻil bolalardan qizlarga yordam berishni talab
qilishlari lozim. Bolada javobgarlik, burch, boshqalarga mehr-muhabbat va hurmat
bilan qarash hissini shakllantirib borish muhim.
Bolalar uyda biror ish, maktabda esa tayinli bir vazifa bilan band boʻlishi
jinsiy tarbiya da muhim ahamiyatga ega. Balogʻatga yetish davridagi jinsiy tarbiya
birinchi galda, shu davrda oʻsmirning organizm va shaxsiyatida boʻladigan
oʻzgarishlarni hisobga olishi lozim. Qizlar 12-14 yoshda, oʻgʻil bolalar esa 13-15
yoshda oʻsmirlikka qadam qoʻyishadi, bu davrda ularning ichki dunyosi boyib,
endokrin bezlari, ayniqsa, jinsiy bezlarining faoliyati kuchayadi, asta-sekin jinsiy
mayl uygʻona boshlaydi (qarang Balogʻatga yetish). Balogʻatga yetish jarayonida
jinsiy ong qaror topa boshlaydi. Onalar sharqona feʼlimizdagi qon-qoniga oʻtib
kelayotgan oriyat tuygʻusi, avlodlarning shaʼnini pok saqlash yoʻlidagi andisha
tuygʻusi qizlar uchun javohirlardan ham yuksakroq ekanligini yoʻl-yoʻlakay uqtirib
borishlari lozim. Qizlarni maʼnaviy kamol toptirish uchun ular ruhiyatiga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
247
masʼullik, burch, uyat, mehribonlik, fidoyilik, vafo fazilatlarini singdirib borishlari
darkor. Shuningdek, iffat, vijdoniy poklik, nomus, hayo qizlar tabiatiga xos fazilat
ekanligini tushuntirib qoʻyish muhim. Balogʻat yoshidagilar bu davrdagi gigiyena
masalalari tushunchalarini tasodifiy oʻrtoqlaridan emas, balki otaonalari,
pedagoglar va maktab vrachlaridan olishlari muhim. Xususan bu davrda qizlarni
hayz koʻrishga, oʻgʻil bolalarni esa ixtilom boʻlib turishga tayyorlash, bu fiziologik
hodisalar tabiiy hol ekanligini, ular boshlanganida qanday gigiyena qoidalariga
amal qilish kerakligini qizlarga onasi, oʻgʻillariga otasi yoki yaqin kishilari
tushuntirib berishi kerak.
Tarbiyaning bu jihati o‘ta nozik va mashaqqatli. Chunki farzandning jajji,
ko‘zni quvontiradigan go‘daklik harakatlari ortda qolib, endi u o‘smirlik yoshiga
yetadi. Endi farzand har bir holatni ongli fikrlaydigan, ko‘z oldida kechayotgan har
bir voqelik va jarayonlarga bolalarcha qiziquvchanlik bilan emas, aksincha,
o‘zgacha e’tibor bilan nazar sola boshlaydi. Shuning uchun ham ota-ona va
murabbiylardan bunday tarbiya jarayonida juda katta mahorat talab etiladi. Jinsiy
tarbiya o‘g‘il va qiz bolalarda jins masalalariga nisbatan to‘g‘ri munosabatni qaror
toptirishni ko‘zda tutadi. Yosh avlodning yaxshi va sog‘lom o‘sib-unishiga, voyaga
yetishiga, nasl qoldirish qobiliyatiga ega bo‘lishiga, nikoh va oilani
mustahkamlashga yordam berish jinsiy-ahloqiy tarbiyaning asosiy vazifasidir.
Ota-onalar, tibbiyot xodimlari va murabbiylar faoliyatlarini uyg‘unlashtirib,
bolalarning yoshi, jinsi, iqtidori va boshqa xususiyatlariga mos ravishda jinsiy
hamda axloqiy tarbiyani bir-biriga bog‘lab olib borishlari lozim. Maktabgacha
yoshdagi bolalar va kichik yoshdagi o‘quvchilar bilan ishlashda shunga alohida
e’tibor berish kerak: bunday tarbiya faqat jinsiy hayot asoslari bilan tanishtirish,
bolalarga gigiyenik malakalar, erkak va ayol tanasi tuzilishi, uning rivojlanish
qonunlarini singdirishdan iborat emas, balki axloqiy tarbiyaning ajralmas qismi
hisoblanadi.
Axloqiy tarbiyani to‘g‘ri olib borish uchun kattalar o‘g‘il yoki qiz bolaning
jinsiy rivojlanish bosqichlarini bilishi va tabiiy hamda g‘ayritabiiy ulg‘ayishni bir-
biridan farqlay olishlari zarur. As lida, jinsiy tarbiya ancha barvaqt boshlanadi. 7–
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
248
8 kun lik chaqaloqni tug‘uruqxonadan olib chiqilayotganda o‘g‘il yoki qizligiga
qarab va moslab kiyim-kechak hamda boshqa buyumlar tanlanadi. Bola uch
yoshga to‘lganidan so‘ng o‘zining qaysi jinsga mansubligini anglaydi. Bunda,
avvalo, ota va onaning “qizalog‘im”, “do‘mboq qizim”, “popugim” deb
erkalashidan bola qiz bola ekani, “sen o‘g‘il bolasan”, “o‘g‘il bola yig‘lamaydi”,
deb eslatishidan o‘g‘il ekani bola ongiga singadi.
Sovg‘a qilingan o‘yinchoq, kiyim-kechak, o‘yin va mashg‘ulotlardan o‘g‘il
va qiz o‘z jinsi haqida ma’lumotga ega bo‘lib boradi. Ota-ona va tarbiyachilar
bolalarga o‘g‘il yoki qiz bola ekanini bildirib va ularning qanday yumushlar
bajarishi lozimligini uqtirib, oiladagi o‘rnini ko‘rsatib borishadi. Bolalar
bog‘chasiga qatnaydigan kichkintoy odam tanasining tuzilishi, o‘g‘il va qiz bola
a’zolarining tuzilishi haqida qiziqib va o‘smoqchilab savol beraveradi. Hatto bu
haqida bexosdan ko‘pchilik davrasida so‘rab qolishi ham mumkin. Ota-ona yoki
tarbiyachi shunday holatda ularga: “Bunday narsani so‘rama”, “Uyat bo‘ladi”
demasligi, bolaga ta’qib ko‘zi bilan qaramasligi, ularni qiziqtirgan savolga vaqtini
topib, to‘g‘ri, erinmasdan, bosiqlik bilan javob berishi kerak. Aks holda, bolada
noxush va qo‘rqinchli tasavvur paydo bo‘lishi mumkin.
Aslida, bunday tarbiyadan maqsad – bolaning aqli uyg‘onishi bilan, avvalo,
jinsga nisbatan qarashini to‘g‘ri singdirib borish. Bu esa yigitlarning erkaklarga xos
tarbiyasi va o‘z o‘rnida, qizlarning ayollarga xos bo‘lgan tarbiyasiga e’tibor
yo‘lidir. Shu yo‘sinda oilada farzandlarning bir-birlariga nisbatan o‘zaro
muomaladagi masofa va o‘zlari haqidagi nozik tushunchalar berib boriladi. Shu
bilan birga yoshlariga qarab, uylanish va turmush qurish bilan bog‘liq masalalarni
ham yetkazib va uqtirib borish talab etiladi. Toki o‘spirin ulg‘ayib borarkan,
hayotda bu borada nima halol va nima harom ekanini tushunib yetsin. Kelgusidagi
turmushi davomida bu borada muammolarga duch kelmasin. Chunki aksariyat
oilalarda ota-onalar istihola qiladi yoki umuman ushbu tarbiyaga befarq bo‘ladi.
Oqibatda esa farzandlari turmush qurganidan keyin, ushbu masalalar sabab bo‘lib,
muammolar va ular orqasidan kelishmovchilik kelib chiqadi. Natijada, ko‘pincha
bunday oilalar hayoti ajralish bilan xotima topadi. Yoki tamoman noto‘g‘ri
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
249
tarbiyadan mosuvo bo‘lib o‘sgan farzand o‘ta qabih yo‘l – nafsoniy shahvat ketidan
quvib, turli buzuqliklarga berilib ketishi ham mumkin.
Bu kabi xunuk, sharmsiz holat va muammolarga barham berishning eng
go‘zal yo‘li jinsiy tarbiyani o‘ziga xos uslubda, dinimiz ko‘rsatmalari va milliy urf-
odatlarimizga muvofiq tarzda o‘rgatib borishdir. Ushbu tarbiya jarayonida ota-ona
farzandining yoshiga katta e’tibor berishi lozimdir.Shu bois necha yoshda qaysi
jihatga ko‘p e’tibor berish muhim ekanini bosqichma-bosqich bayon qilamiz.
Farzandlarning yoshiga qarab bunday tarbiya ularga uch bosqichda beriladi.
1-bosqich – 7–12 yoshlar oralig‘i, bu yaxshi va yomonni ajrata oladigan
yosh. Bu paytda bolaga izn so‘rash va nazar solish odobi o‘rgatiladi.
2-bosqich – 12–16 yoshlar oralig‘i, bu balog‘at yoshi bo‘lib, o‘smirlik yoshi
ham deyiladi. Bu vaqtda o‘g‘il bolada ehtilom va qiz bolada hayz bo‘ladi.
Ba’zilarda erta, ayrimlarda esa bir muddat kech kuzatiladi.
3-bosqich – 16–17 yoshlar oralig‘i, bu kamolga yetish yoshi hisoblanadi.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, yoshlar oʻzlarida paydo boʻlib boradigan
allanechuk istaklarni hamisha ham jilovlab ololmaydi, qarama-qarshi jinsdagi oʻz
tengqurlari oldida endi oʻzlarini noqulay his qiladigan boʻlishadi. Mana shu davrda
yoshlar oʻzlarini qiziqtiradigan ishlar bilan band boʻlsa, koʻngli odamlarga
xayrixohlik bilan toʻlib-toshib tursa, ularda jins masalalariga odatdan tashqari
qiziqish paydo boʻlmaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
G’.B.Shoumarov ‘Oila psixologiyasi’
2.
Семейная психология Шнайдер Л.Б
3.
Шнейдер, Лидия Бернгардовна. Семейная психология. –
М.: Деловая книга, 1999.
4.
Internet materiallari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
250
