Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
215
YOSH FIZIOLOGIYASI VA GIGIYENASI: SOG‘LOM TURMUSH
TARZINI SHAKLLANTIRISHDA AHAMIYATI
Muallif: Ahmedova Shohsanam
Qo‘qon Universiteti Andijon filiali Psixologiya yo‘nalishi 24-03 guruh talabasi
Anotatsiya: Ushbu maqolada bolalar va o‘smirlar organizmida yoshga xos
fiziologik o‘zgarishlar, ularning sog‘liq uchun ahamiyati hamda ta’lim
muassasalarida gigiyenik me’yorlarga amal qilishning zarurligi ilmiy jihatdan
yoritilgan. Tadqiqotda yosh fiziologiyasi asosida sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish metodlari ko‘rib chiqiladi.
Аннотация: В данной статье рассматриваются возрастные
физиологические изменения в организме детей и подростков, их значение для
здоровья, а также необходимость соблюдения гигиенических норм в
образовательных учреждениях. В исследовании анализируются методы
формирования здорового образа жизни на основе возрастной физиологии.
Abstract: This article discusses age-specific physiological changes in the
bodies of children and adolescents, their significance for health, and the
importance of adhering to hygienic standards in educational institutions. The
research explores methods for forming a healthy lifestyle based on developmental
physiology.
Kalit so‘zlar: yosh fiziologiyasi, gigiyena, sog‘lom turmush tarzi, maktab
gigiyenasi, o‘sish va rivojlanish, o‘quvchilarning salomatligi.
Ключевые слова: возрастная физиология, гигиена, здоровый образ
жизни, школьная гигиена, рост и развитие, здоровье учащихся.
Keywords: developmental physiology, hygiene, healthy lifestyle, school
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
216
hygiene, growth and development, student health.
Kirish
Yosh fiziologiyasi va gigiyenasi insonning tug‘ilishidan boshlab balog‘atga
yetgunga qadar bo‘lgan davrda uning organizmida yuz beradigan jismoniy, ruhiy
va fiziologik o‘zgarishlarni o‘rganadi. Bu fanlar bolalar va o‘smirlar salomatligini
saqlash, rivojlanishini muvozanatli ta'minlash, shuningdek, sog‘lom hayot tarzini
shakllantirish uchun muhim omil hisoblanadi. Xususan, ta’lim muassasalarida
o‘quvchilarning yoshi, jismoniy holati, psixologik tayyorgarligi e’tiborga olinishi,
gigiyenik talablar asosida ta’lim va tarbiya jarayoni tashkil etilishi zarur.
Mamlakatimizda sog‘lom avlodni tarbiyalash davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, yosh avlod salomatligini muhofaza qilish va
mustahkamlashda fiziologik va gigiyenik bilimlarning ahamiyati katta. Ushbu
maqolada yosh fiziologiyasining asosiy xususiyatlari, bolalar va o‘smirlarning
o‘sish va rivojlanish davrlari, shuningdek, gigiyena qoidalariga amal qilishning
sog‘liq uchun foydalari ilmiy asosda yoritiladi.
Asosiy qism
1. Yosh davrlariga xos fiziologik o‘zgarishlar
Har bir yosh davrida inson organizmida o‘ziga xos o‘zgarishlar yuz beradi.
Tug‘ilgan chaqaloqdan boshlab to balog‘atgacha bo‘lgan davrda tana vazni, bo‘yi,
asab tizimi, yurak-qon tomir, nafas olish va boshqa muhim tizimlar bosqichma-
bosqich shakllanadi. Masalan, maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyati
tez rivojlanadi, maktab yoshida esa intellektual salohiyat ortadi. Bu o‘zgarishlar
nafaqat tashqi belgilar orqali, balki ichki fiziologik mexanizmlar orqali amalga
oshadi.
Shuningdek, o‘smirlik davrida endokrin tizim faoliyati kuchayadi, jinsiy
yetilish boshlanadi, bu esa o‘z navbatida emotsional va psixik o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi. Shuning uchun ham bu davrda to‘g‘ri ovqatlanish, uyqu va dam olish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
217
rejimiga qat’iy amal qilish katta ahamiyatga ega.
2. Gigiyenik talablar va ularning ahamiyati
Gigiyena – bu sog‘liqni saqlash, kasalliklarning oldini olish va mehnat
qobiliyatini oshirishga qaratilgan tibbiyot sohasi hisoblanadi. Maktab, bog‘cha va
boshqa ta’lim muassasalarida gigiyenik talablarning bajarilishi bolalar
salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktab mebellarining o‘quvchilar bo‘yiga
mosligi, sinfxonalarning shamollatib turilishi, yoritish me’yorlariga amal qilinishi,
jismoniy mashqlar va tanaffuslarning rejalashtirilganligi – bularning barchasi
gigiyenik normalarga kiradi.
Shuningdek, shaxsiy gigiyena – qo‘llarni yuvish, tish tozaligi, kiyim-kechak
tozaligi – o‘quvchilarga kichik yoshdan o‘rgatilishi lozim. Bu nafaqat jismoniy
sog‘lik, balki ijtimoiy muhitda to‘g‘ri munosabatlarni shakllantirishda ham
muhimdir.
3. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda metodik yondashuvlar
Sog‘lom turmush tarzi – bu harakatlilik, to‘g‘ri ovqatlanish, zararli odatlardan
voz kechish, ruhiy barqarorlik va gigiyenaga amal qilish orqali shakllanadi. Yosh
bolalar bilan ishlashda bu elementlar kompleks yondashuv asosida o‘rgatilishi
kerak. Masalan, ertalabki badantarbiya, sport mashg‘ulotlari, sog‘lom ovqatlanish
jadvali, gigiyenik qoidalar haqida tushunchalar dars jarayonida, darsdan tashqari
tadbirlarda faol qo‘llanilishi mumkin.
Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlikda sog‘lom hayot targ‘iboti, gigiyena
bo‘yicha seminarlar va psixologik maslahatlar o‘tkazilishi maqsadga muvofiq. Bu
orqali bola faqat ta’lim muassasasida emas, balki oilaviy muhitda ham sog‘lom
odatlarni shakllantirishga erishadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, yosh fiziologiyasi va gigiyenasi bo‘yicha bilimlarning
ta’lim jarayonida qo‘llanilishi o‘quvchilarning jismoniy va ruhiy salomatligini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Har bir yosh davrining o‘ziga xos fiziologik
xususiyatlarini inobatga olgan holda dars mashg‘ulotlarini rejalashtirish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
218
shuningdek, gigiyenik talablarni qat’iy bajargan holda ta’lim muassasalarini
tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda
pedagoglar, psixologlar va ota-onalar hamkorligi asosida kompleks yondashuv
zarur. Maqolada bayon etilgan ilmiy asoslangan yondashuvlar yosh avlod
salomatligini ta'minlash va sog‘lom jamiyatni shakllantirishda muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Qodirov A. “Yosh fiziologiyasi va gigiyenasi”. – Toshkent: O‘qituvchi,
2020.
2. Karimova M., To‘ychiyev O. “Bola organizmining rivojlanish bosqichlari”.
– Andijon: Ilm ziyo, 2019.
3. Sharipov A. “Gigiyena asoslari va maktab sanitariyasi”. – Toshkent: Fan
va texnologiya, 2021.
4. World Health Organization. “School hygiene and health promotion”. –
Geneva, 2022.
5. UNICEF. “Adolescent Health and Well-being: A Global Snapshot”. – New
York, 2023.
6. G‘ulomov Z. “Pedagogik va psixologik gigiyena”. – Samarqand: Sog‘lom
avlod, 2018.
