Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
156
FALSAFANING MOHIYATI VA JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI ROLI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Ijtimoiy kafedra fanlar o’qituvchisi
Abrorxon Ochilov Qiyom oʻgʻli
Shahrisabz davlat pedagogika instituti 1-24-guruh psixologiya talabasi
Odilova Sarvara Qahramon qizi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada falsafaning mohiyati va jamiyat
taraqqiyotidagi roli aytib o’tilgan . Falsafada dunyoqarashning tarixiy shakllari
yoritilgan .”Falsafa”ning o’zi nima ekanligini bilib olish lozimligi ushbu
maqolamizda tasvirlangan .
Kalit so’zlar:Falsafa , shaxs , mifologiya , tabiat .
Аннотация : В этой статье описывается природа философии и ее роль
в развитии общества.Философия освещает исторические формы
мировоззрения.О том, что нужно знать о том, что такое "философия",
говорилось в этой статье.
Ключевые слова: философия , личность , мифология , природа .
Abstract :This article describes the nature of philosophy and its role in the
development of society.Philosophy covers historical forms of worldview.This
article discusses what you need to know about what "philosophy" is.
Keywords: philosophy, personality, mythology, and the natural world.
Kirish
: “ Falsafa ”qadimgi yunon tilida so’zma - so’z “ donolokka
muhabbat ” degan ma’noni anglatadi . Donolik ko’pincha hayotni , inson , tabiatini
va dunyoni chuqur anglash bilan bog’liq . Donolik to’g’ri va oqilona hukm
chiqarish qobiliyatini o’z ichiga oladi . Bu aql- idrok va turli nuqtayi nazarlarni
ko’rib chiqish , oqilona , tanlov qilish qobiliyatini talab qiladi .Donolik axloqiy
xulq – atvor bilan chambarchas bog’liq.Dono qarorlar ko’pincha axloqiy
me’yorlar va katta manfaatlarni hisobga olish bilan boshqariladi . Axloqiy fikrlash
va mas’uliyat hissi donolikning ajralmas tarkibiy tarkibiy qismidir . Borliqning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
157
turli tomonlarini har tomonlama anglashni o’z ichiga oladi . Donolik ko’pincha
harakatlarning uzoq muddatli oqibatlarini hisobga olishni o’z ichiga oladi . Laozi
“Falsafa o’rganiladigan narsa emas” , balki yashashi kerak bo’lgan narsadir .
Suqrot “ Falsafa o’z -o’zini tekshirish va tanqidiy fikrlash orqali donolikka
intilishdir ” . Platon “Falsafa haqiqat ,go’zallik va yaxshilikni izlashdir’’. Aristotel
Falsafa – bu narsalarning tabiatini , ularning mavjudligi sabablarini va ularning
o’zgarishi tamoqillarini o’rganadi . Farobiy ’’Falsafa ezgu va to’laqonli hayot
kechirish uchun amaliy qo’llanma ” . Jon Styuart Mill “ Falsafa – baxt va
farovonlikni targ’ib qilishdan iborat bo’lgan inson holatini o’rganishdir .” Falsafa
xalqning ma’naviyat , ijtimoiy hayoti , mahorati , odati va yashash qulayliklari
bilan , ularning urinishlari va sa’nat hamda fan sohasidagi ishlari bilan, ularning
dini , harbiy qismati va tashqi munosabatlari bilan , ushbu ma’lum prinsip o’z
kuchini namoqon qilgan davlatning halokati bilan , oliy prinsip tug’iladigan va
rivojlanadigan yangi davlatning vujudga kelishi hamda ilgari qadam bosishi bilan
hamohangdir . Falsafa fan sifatida bilim , voqelik , borliq , aql va tilning
fundamental mohiyatini tizimli o’rganishni o’z ichiga oladi . U atrofimizdagi
dunyoni tushunishimizga yordam beradigan tadqiqotning asosiy tamoyillari va
usulllarni o’rganadi . Shu ma’noda falsafa fan bilan obyektiv haqiqatga intilish ,
tanqidiy fikrlash va mantiqiy mulohazalardan foydalanish , dalil va empirik
kuzatishga tayanish kabi ma’lum xususiyatlarni birlashtiradi .
Falsafiy dunyoqarash - bu qat’iy ta’limotlar to’plami emas , balki bizning
tajribamiz , bilimlarimiz va boshqalar bilan o’zaro munosabatlarimiz doimo ta’sir
ta’sir qiladigan dinamik va rivojlanayotgan istiqboldir . Bu biz dunyoni
filtrlaydigan va anglaydigan , qarorlarimiz , harakatlarimiz va munosabatlarimizni
shakllantiradigan ob’ektivni taqdim etadi . Falsafa - narsalar haqida hali aniq bilim
berishga qodir bo’lmagan mushohadalardan tashkil topadi . Fan – bu biz
bilganlarimiz , falsafa – bu hali biz bilmaganlarimizdir . Shuning uchun ham bilim
taraqqiyoti bois yangi savollar falsafa doirasidan chiqib fan sohalariga oid bo’lib
boradi . Ilmiy bilim bilim insonni qiziqtiradigan va qiziqtirishi lozim bo’lgan
narsalarning juda kam qismini qamrab oladi . Individualizm shaxsning ajralmas
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
158
qadriyati va avtonomiyasini ta’kidlab , shaxslarning manfaatlari va erkinliklarini
jamoa yoki jamiyat manfaatlaridan ustun qo’yadi . U insonlar o’z baxtlari ,
maqsadlari va intilishlari uchun tashqi kuchlarning ortiqcha aralashuvisiz erkin
bo’lishi kerak degan tushunchani qo’llab – quvvatlaydi . Shaxsiy javobgarlik , o’z
- o’ziga ishonish va o’z taqdirini o’zi belgilash shaxsiy muvaffaqiyat va jamiyat
taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega . Falsafaning axloqiy asoslaridan biri bu
utilitarizm . Utilitarizm oqibatlilik deb ham ataladi . Harakatning axloqiyligini
uning bevosita oqibatlariga qarab baholaydi . To’g’ri harakat – bu muayyan
vaziyatda eng ko’p odamlar uchun eng ko’p miqdordagi yaxshilikni keltirib
chiqaradigan harakat . Qoida utilitarizmi – to’g’ri harakat , agar hamma unga rioya
qilsa , eng yaxshi oqibatlarga olib keladigan qoidaga mos keladigan harakatdir .
Ekzistensializm falsafiy harakati shaxsiy erkinlik , shaxsiy javobgarlik va
ko’pincha bema’ni dunyoda ma’no izlashga urg’u berdi . Jan – Pol Sartr va Alber
Kamyu kabi ekzistensialist mutafakkirlar adabiyot ,san’at va ommabop
madaniyatga ta’sir ko’rsatgan begonalashuv , tashvish va insoniy holat mavzularini
o’rgandilar .Kontinental falsafa o’zining ekzistensializm , fenomenologiya va
poststrukturalizmga urug’ berib , o’ziga xoslik , subyektivlik va kuch
munosabatlari haqidagi munozaralarga ta’sir ko’rsatdi .
Feministik falsafa gender , jinsiylik , reproduktiv huquqlar va ijtimoiy
tenglik bo’yicha munozaralarda harakatlantiruvchi kuch bo’ldi . Sinergetika
ijtimoiy harakatlar , jamoaviy xatti – harakatlar va ijtimoiy tartibning paydo
bo’lishi kabi ijtimoiy hodisalarni tushunishimizga ta’sir ko’rsatadi . Shuningdek
, u ijtimoiylik dinamika va murakkablik nazariyasiga yangi yondashuvlarning
rivojlanishiga hissa qo’shdi . Falsafiy g’oyalarniing zamonaviy qo’llanilishi .
Utilitarizm , deontologiya va fazilat etikasi kabi nazariyalar texnologik taraqqiyot
axloqiy oqibatlarini baholash uchun asoslar yaratdi . Pragmatizm , konstruktivizm
va tanqidiy pedagogika kabi ta’lim falsafalari o’qitish , o’rganish va o’quv
dasturlarini ishlab chiqishga yondashuvlarni shakllantiradi . Axborotlangan rozilik
, xayrixohlik va zarar etkazmaslik kabi falsafiy tamoyillar sog’liqni saqlash axloqi
va tibbiy qarorlar qabul qilishda markaziy o’rin tutadi .
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
159
Xulosa
: Falsafa shaxslar va jamiyatlar uchun hidoyat nuri hisoblanadi .
Falsafa inson va jamiyatlarni hayot murakkabliklariga labirintidan o’tkazib , yo’l
-yo’riq ko’rsatuvchi mayoq bo’lib xizmat qiladi . Falsafa tanqidiy fikrlash
ko’nikmalarini rivojlantiradi , odamlarga taxminlarga shubxa qilish , dallillarni
tahlil qilish va asosiy mulohaza yaratish imkonini beradi . Falsafa ochiq fikrlash
va intelektual qiziqish ruhini tarbiyalash orqali odamlarga o’zlarining qadriyatlari
va intilishlariga mos keladigan ongli qarorlar qabul qilish imkonini beradi . Falsafa
ijtimoiy taraqqiyotning kattalizatori bo’lib , adolatsiz tizimlarga qarshi kurashadi
va yanada adolatli va dunyoni himoya qiladi . Axloqiy dilimalarni tushunish va
bag’rikengliklarni targ’ib qilish va turli guruhlar o’rtasida birga yashashni
rivojlantirish uchun asos yaratadi . Fuqarolik masuliyatini tarbiyalash va jamiyatda
faol ishtirok etishni rag’batlantirish orqali falsafa odamlarga ijobiy o’zgarishlar
agenti bo’lish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxat :
1. Nazarov Q . Falsafa asoslari : o’quv qo’llanma. Toshkent :O’zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati, 2018 yil . 380 bet,
2. Ahmedov M . A . Falsafa : Darslik .Toshkent : O’zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyotlari , 2006 yil . 496 bet .
3. Madaeva Sh , Shermuhamedova N . va boshqalar . Falsafa – o’quv
qo’llanmasi . Toshkent : 2019 yil 583 bet .
