Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
110
O‘QUVCHILARGA TA’LIM-TARBIYA BERISHDA SINF
RAHBARLARINING OTA-ONALAR BILAN HAMKORLIGINI YOʻLGA
QOʻYISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
Yuldoshova Gulnoza Quvondiquvna
Xorazm viloyati Shovot tumani 21-maktab psixologi
Ozodova Aziza Azimboy qizi
Xorazm viloyati Shovot tumani 26-maktab psixologi
Annotatsiya: Ota-onalar bilan ishlashishni yo'lga qo'yishning eng asosiy
qismi bu ota-onalar majlisini tashkil qilishdir. Buning uchun o'qituvchi majlis
bo'ladigan kun va vaqtini otaonalarga yetkazish maqsadida chiroyli hoshiyali
taklifnoma, otkritka yoki telefon orqali yoqimli muloqot bilan taklif qilishlari
mumkin.
Kalit so'zlar: oila, maktab, sinf rahbari, pedagog, ota-onalar majlisi,
o'quvchi, individual, hamkorlik, tarbiya, ta'lim
KIRISH
Sinf rahbarining oʻquvchilarga koʻrsatadigan tarbiyaviy ta’sir kuchi koʻp
jihatdan uning ma’naviy qiyofasi oʻquvchilar ongi va xulq-atvorning
shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Maktab hayotida, talim -tarbiya
jarayonini boshqarishda sinf rahbarining oʻziga xos oʻrini bor. U maktabda juda
muhim va mas'uliyatli vazifani bajaradi. Sinf rahbari faoliyatining aksariyat qismi
tarbiyaviy jarayon bilan bogʻliqdir.
Sinf rahbari deganda - oʻquvchilarni bir xil saviyada, bir xil yoshda, bilmi
jihatidan ham teng boʻlgan jamoani boshqarib turuvchi pedagog (sinf rahbari)
tushuniladi. Sinf rahbarining asosiy maqsadi, oʻquvchilarni toʻgʻri tarbiyalash
jarayonida oʻquvchi va sinf rahbari bilan bir-birini tushuna olish va sinf rahbari
tomonidan oʻquvchilarga e’tiborliroq boʻlishdir. Boshlangʻich sinf maktab
ta’limining dastlabki bosqichi boʻlib, unda bolalar oʻqituvchi rahbarligida birinchi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
111
qadam qoʻyadilar. Oʻquv faoliyatida bilim, koʻnikma va malakalarni egallaydilar.
Oʻqituvchi sinf bilan yolgʻiz ishlaydi va koʻpincha tarbiyachi sifatida ish yuritadi.
Oʻqituvchilik faoliyati bolalarga munosabatda, katta mehribonligi bilan
gʻamhoʻrligi bilan xarakterlanadi. Bular esa katta talabchanlik bilan olib boriladi.
Oʻquvchilar bilan olib boriladiga oʻzaro munosabatlarni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish
hamda oʻquvchilarning oʻsishi va rivojlanishiga qarab ularni tarbiyalash sinf
rahbari uchun muhim ahamiyatga ega. Bunda oʻqituvchi oʻquvchilarga pedagogik
talablar berishga erishadi, ota-onalar, kuni uzaytirilgan guruh tarbiyachilari
jamoatchilik bilan doimo aloqa bogʻlab turadi. Sinf jamosini tashkil etishda sinf
rahbarining oʻrni katta hisoblanadi.
Oʻquvchilar bilan olib boriladiga oʻzaro munosabatlarni toʻgʻri yoʻlga
qoʻyish hamda oʻquvchilarning oʻsishi va rivojlanishiga qarab ularni tarbiyalash
sinf rahbari uchun muhim ahamiyatga ega. Bunda oʻqituvchi oʻquvchilarga
pedagogik talablar berishga erishadi, ota-onalar, kuni uzaytirilgan guruh
tarbiyachilari jamoatchilik bilan doimo aloqa bogʻlab turadi. Sinf jamosini tashkil
etishda sinf rahbarining oʻrni katta hisoblanadi. Sinf rahbari sinf jamoasini
jipslashtirishda ota-onalar va jamoatchilik bilan ham korlikni yoʻlga qoʻyadi.
Hamkorlik shakllaridan biri sinf ota-onalar majlisi oʻtkazishdir. Sinf majlisi
oʻtkazish uchun, avvalo, jamoani jipslashtirish zarur. Sinf rahbari majlisda koʻplab
bolalar tarbiyasiga oid masalalarni koʻradi. Sinf majlisida 3-4 ta masalalar koʻrilib,
muammoli tomonlar tahlil qilinadi va oʻz yechimini topishi kerak boʻladi.
Sinf rahbari majlis oʻtkazish davomida yaxshi oʻqiydigan bolalarni sinfda,
yangi jamoa ichida ragʻbatlantirishi kerak. Bunda bolalar bir-biriga doʻstona
munosabatda boʻlishadi. Shuning uchun ular bir-biriga intilib, yaxshi oʻqishga
harakat qiladi. Yomon oʻqiydigan bolalar yaxshi oʻqiydigan bolalarga intilib ular
ham yaxshi oʻqishga kirishadi. Bundan tashqari sinf rahbari oʻquvchilarning bilim
darajasini oshirish uchun oʻz sinfida kutubxona tashkil qilishi mumkin.
Birinchi sinf o'quvchilari endigina bog'chadan kelganligi bois, ularda
o'yinqaroqlik yuqori darajada bo'ladi. Ko'pincha darsni o'zlashtirish o'rniga turli xil
o'yinlarga yoki multfilmlarga qiziqib ketishadi. Bunday holatlarda o'qituvchilar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
112
o'quvchilar bilan ishlashishda individual yondoshib, darslarni multimedialardan,
tarqatma materiallardan, ko'rgazmali qurollardan foydalanishsa o'rinli bo'ladi.
Faqat bu materiallarni o'quvchilar avval ko'rmagan va bilmagan bo'lishlari lozim.
Shundagina o'quvchilarda bu formalar qiziqish uyg'ota oladi.
"Bolalarni tarbiyalashda muvaffaqiyat qozonish uchun, pedagoglar uzluksiz
o‘z-o‘zini tarbiyalashi zarur",- deya rus yozuvchisi Lev Tolstoy bekordan bekor
aytmagan. Pedagog(grekcha tildan olingan bo'lib " bola yetaklovchi" ma'nosini
anglatadi) avvalo o'zini har doim tarbiyalab borishi darkor. Boshlang'ich sinf
o'qituvchisi o'quvchilarning otaonalari bilan ishlashishda o'ta ehtiyotkor bo'lishi
lozim. Ular bilan dastlab yaxshi aloqa o'rnatib olishi darkor, buning uchun esa bir
qancha yo'lni bosib o'tish kerak bo'ladi. Agar o'qituvchi ota-onalar bilan har
qanday holatda ham individual tarzda ishlasha olsa, bu o'qituvchining g'alabasi,
o'quvchining esa kelajagini hal qiluvchi vositadir. Demak, boshlang'ich sinf
o'qituvchisi ota-onalar bilan qanday ishlashish kerakligini ko'rib chiqamiz.
Ota-onalar bilan ishlashishni yo'lga qo'yishning eng asosiy qismi bu ota-
onalar majlisini tashkil qilishdir. Buning uchun o'qituvchi majlis bo'ladigan kun va
vaqtini otaonalarga yetkazish maqsadida chiroyli hoshiyali taklifnoma, otkritka
yoki telefon orqali yoqimli muloqot bilan taklif qilishlari mumkin. Bularning har
biri ota-onalarni qiziqtiradi va ular ishlarini tashlab bo'lsa ham, majlisda nimalar
bo'lar ekan deya kelishadi. Sinf rahbari majlis o'tkaziladigan xonani avvaldan
tayyorlab qo'yishi, xonaning tozaligiga, yorug'ligiga va bezaklariga e'tibor berishi
kerak. Iloji boricha o'quvchilar qo'l mehnati bilan ishlagan narsalarini xona
devorlariga ilib qo'yish, ota-onalarning sinf rahbariga bo'lgan munosabatini
yaxshilaydi. Farzandlarining qo'l mehnatini ko'rib, ularga bo'lgan ishonchini
orttiradi. Yana majlis nomi ham noan'anaviy bo'lib, bu ota-onalarni o'ylantirishi,
majlis tomon undashga xizmat qiladigan darajada kutilmagan bo'lishi lozim.
Majlis o‘tkaziladigan ofisga kirib, ota-onalar, birinchi navbatda, sinf
rahbarining tabassumini ko‘rishlari va undan do‘stona tabrikni eshitishlari kerak.
Bu darhol ma'lum bir kayfiyat va atmosferani yaratadi. Uchrashuvga 1,5 soatdan
ko‘p bo‘lmagan vaqt ajratib, uni mazmunli o'tkazish uchun oldindan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
113
uchrashuvning "ssenariysi" ni yaxshilab o'ylab qo'yish lozim. Keyin ota-onalarga
berish uchun savollari tayyorlab, uchrashuv davomida xabarlarni qisqa qilishga va
vaqti-vaqti bilan yaxshi kazil bilan keskin vaziyatlarni bartaraf etishni o'rganish
lozim. Majlis davomida past o'zlashtiruvchi o'quvchilarning ota-onalariga tanbeh
berish emas, balki past o'quvchi "yomon o'quvchi" emasligini tushuntirish kerak.
Eng asosiysi, uchrashuvni ijobiy so'zlar bilan boshlab, salbiy bilan davom etib,
suhbatni kelajak uchun takliflar bilan yakunlash maqsadga muvofiq bo'ladi. Ota-
onalar o‘z farzandiga har doim hamma narsada yordam berishi kerakligi hissi bilan
yig‘ilishni tark etishi kerak.
Ota-onalar bilan ishlash sinf rahbari ish tizimining ajralmas qismidir. Bu ish
tizimli va ilmiy asoslangan holda sinf rahbarining umumiy pedagogik faoliyatiga
organik ravishda kiritilgan bo‘lsa, muvaffaqiyat keltiradi. Maktabning tarbiyaviy
ishini bolaning individualligi oilada shakllanishini hisobga olmasdan qurish
mumkin emas. Sinf rahbari o‘quv jarayonining markaziy shaxsidir. Ota-onalar
maktabni sinf rahbarining mahoratiga qarab baholaydilar, birinchi navbatda uning
professionalligidan qoniqish yoki norozilik bildiradilar. Ota-onalar eng muhim
narsani his qilishadi - bolani kim va qanday qilib hayotga kiritadi. Sinf rahbarining
ota-onalar bilan o‘zaro munosabati uning maktabdagi faoliyatining ajralmas
qismidir. Birinchi kunlardanoq bolalarning ota-onalari bilan do‘stona, sheriklik
munosabatlarini o‘rnatish muhimdir. Zero, bola tarbiyasining poydevori oilada
qo‘yiladi va u maktabga u yoki bu tarzda tarbiyalangan holda keladi.
Sinf rahbarining o‘quvchilarning oilalari bilan munosabati oilani, uning
tarbiyaviy imkoniyatlarini, oilaviy tarbiya muhitini o‘rganish orqali amalga
oshirilishi kerak. Umumiy o‘zaro axloqiy pozitsiyalar asosida talabalar uchun
yagona pedagogik talablar ishlab chiqilib, ular birgalikdagi faoliyatning turli
shakllarida amalga oshiriladi. Bu holatda muvaffaqiyat ko‘rsatkichi sinf
o‘qituvchisining o‘z o‘quvchilarining ota-onalarini pedagogik niyatlar ittifoqchisi
qilish qobiliyati bo‘ladi.
Sinf rahbarining ota-onalar bilan olib boradigan ishlarida asosiy narsa
o‘quvchilarni oila va maktabdan tarbiyalashga qo‘yiladigan talablarning birligini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
114
ta'minlash, ularning uyda o‘qitishi uchun normal sharoitlarni yaratish va oilaning
tarbiyaviy faoliyatini yo‘naltirishdir. Maktabning oila bilan ishlash mazmuni va
asosiy shakllari ushbu mavzu bo‘yicha maxsus bobda ochib berilgan. Shuning
uchun bu erda biz sinf o‘qituvchilarining o‘quvchilarning ota-onalari bilan
aloqalarini saqlashdagi faoliyatining ba'zi masalalarini ta'kidlash bilan
cheklanamiz.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, maktab va oila o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning
zarurligi va ahamiyati yaqqol ko‘rinib turibdi. Bolaning yutuqlari muvaffaqiyati
uning rivojlanishiga kim va qanday ta'sir qilishiga bog‘liq. Bola ko‘p vaqtini
maktabda va uyda o‘tkazadi, shuning uchun o‘qituvchilar va ota-onalarning o‘zaro
munosabatlari bir-biriga zid bo‘lmasligi, balki bola tomonidan ijobiy va faol
ravishda qabul qilinishi muhimdir. Agar o‘qituvchilar va otaonalar ta'lim
muammolarini hal qilishda manfaatdor va muvofiqlashtirilgan bo‘lsa, buni amalga
oshirish mumkin. Hech kimga sir emaski, maktab faoliyati oila faoliyatining
qizg‘inligidan bir necha barobar ko‘pdir. Ammo boshqacha bo‘lishi mumkin emas,
chunki aynan o‘qituvchilar ta'lim sohasidagi mutaxassislardir, shuning uchun ular
ota-onalar bilan o‘zaro hamkorlikda ish olib borishlari kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Rustam Jo‘raqulov. Boshlang'ich ta'limning bugungi kundagi dolzarb
muammolari. Ta’lim va taraqqiyot. 25.06.2016
2.
«O’quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligi»
konsepsiyasining. O’quvchi ma’naviyatini shakllantirish. – T.: «Sharq» nashriyot
matbaa Bosh tahririyati. 2000 y
3.
Mavlonova R.A., To’raeva O.T., Xoliqberliev K.M. “Pedagogika” - T.;
O’qituvchi 1998 y.
4.
Mavlanova R., Normuradova B., Raxmanqulova R. Tarbiyaviy ishlar
metodikasi. –T.: Fan, 2007.
5.
Z.K.Kurbaniyazova, Boshlang‘ich sinflarda ota-onalar bilan ishlash
metodikasi.
