Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
105
MOTIVATSIYANING RAHBARLIK FAOLIYATIDAGI OʻRNI VA
AHAMIYATI HAMDA PSIXOLOGIK TAʼSIRI
Tajimuratova Ziyuar
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Chimboy tumani 13-maktab psixologi
Primbetоva Periyzat
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Chimboy tumani 2-maktab psixologi
Turimbetova Sveta
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Chimboy tumani 45-maktab psixologi
Annotatsiya:
Motivatsiya
-
murakkab
tuzilma,
faoliyatni
harakatlantiruvchi kuchlar majmuasi bo’lib, u o’zini mayllar, maqsadlar,
ideallar ko’rinishida namoyon qiladi va inson faoliyatini bevosita aniqlab,
boshqarib turadi. Motivlashtirish – bu ruhiy omil bo’lib, shaxs faolligini
manbai, sababi, dalili har xil turli ehtimollardadir.
Kalit so’zlar: motivatsiya, boshqaruv, kadrlar motivatsiyasi, mehnatni
rag’batlantirish, motivatsiyalashtirish, motivatsiya jarayoni, xodimlar
motivatsiyasi, zamonaviy motivatsiya
KIRISH
Motivatsiya yo‘qligining eng muhim va keng tarqalgan sababi oddiy:
ilhomni doimiy ravishda his qilib bo‘lmaydi. Bizga haddan tashqari ta’sir qiladigan
odamlar o‘zlarining kundalik odatlari sababli bizda shunday taassurotni
yaratadilar.Agar tanangiz vazifani bajarishga odatlangan bo‘lsa, har kuni ertalab
soat beshda turish uchun ilhomlantiruvchi moslamalar kerak emas. Shunday qilib,
motivatsiyaning siri aniq odatlarga bog‘liq. Ular bizga avtomatik ravishda
maqsadlar tomon harakat qilish imkonini beradi. Biz buni qilishga odatlanib
qolamiz.Qanday bartaraf etish mumkin? Maqsadga erishishning oson yo‘li –
quyidagi shablonga amal qilishdir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
106
Maqsadni tanlang. Kelgusi yilda qanday katta natijaga erishmoqchi
ekanligingiz haqida o‘ylang.Maqsadingiz tomon olib boradigan har bir bilimni
o‘zlashtiring. Siz qanchalik chuqur kirib borsangiz, yo‘lingiz shuncha ravshan
bo‘ladi.Har kuni takrorlashingiz mumkin bo‘lgan foydali odatni toping. U shunday
bo‘lishi kerakki, hayot tarzingizga aylantirish oson bo‘lsin. Shunday qilsangiz,
asta-sekin bu hayotingizning bir qismiga aylanadi.
Motivatsiya inson hayotida juda
katta rol o’ynaydi. Motivatsiya boshqaruvda ham katta ahamiyatga egadir. Shaxs
yaxshi lider bo’lishi uchun xodimlarga qaysi vaziyatda qanday motivatsiya berish
kerakligini bilishi kerardir. Zamonaviy mehnat motivatsiyasining vazifasi kadrlar
salohiyatidan eng samarali foydalaniladigan sharoitlarni yaratishdir. Motivatsiya
modellarini o’rganish natijalari odamni ishlashga undovchi narsani aniq aniqlashga
imkon beradi. Menejmentning asosiy vazifalaridan biri har bir ishchi faoliyatining
motivlarini aniqlash va ushbu motivlarni korxona maqsadlari bilan
muvofiqlashtirishdir. U xodimlarni jonli mehnat faoliyatiga rag’batlantiruvchi
kuchli vositadir. Boshqa. Hech qanday boshqaruv tizimi samarali motivatsiya
modeli ishlab chiqilmagan taqdirda samarali ishlamaydi, chunki motivatsiya
ma’lum bir shaxsni va umuman jamoani shaxsiy va jamoaviy maqsadlariga
erishishga undaydi. Motivatsiya boshqaruvda juda katta ahamiyatga egadir.
Rahbarlar har doim zamonaviy boshqaruvda motivatsion jihatlar tobora
muhim ahamiyat kasb etayotganini tan olishgan. Kadrlar motivatsiyasi - bu
resurslardan maqbul foydalanishni ta’minlash, mavjud inson resurslarini
safarbar etishning asosiy vositasi. Motivatsiya jarayonining asosiy maqsadi
mavjud mehnat resurslaridan maksimal darajada foydalanish, bu korxonaning
umumiy faoliyati va rentabelligini oshirishga imkon beradi. Bozorga o’tish
davrida xodimlarni boshqarish xususiyati - bu xodimning shaxsiyati rolining
ortib borishi. Shunga ko’ra, motivlar va ehtiyojlar nisbati o’zgaradi, bunga
motivatsiya tizimi tayanishi mumkin. Xodimlarni rag’batlantirish uchun
bugungi kunda kompaniyalar mehnatga haq to’lashning moliyaviy va moliyaviy
bo’lmagan usullaridan foydalanmoqdalar. Ayni paytda na menejment nazariyasi,
na kadrlar menejmenti amaliyoti xodimlarning motivatsion sohasining
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
107
individual jihatlari va ularni boshqarishning eng samarali usullari o’rtasidagi
munosabatlarning aniq tasvirini bermaydi.
Rag’batlantirishning (motivatsiya) tashkiliy usullariga quyidagilar
kiradi. Tashkilot ishlarida ishtirok etish (odatda ijtimoiy); Yangi bilim va
ko’nikmalarni egallash istiqboli; Ish tarkibini boyitish (ish va kasbiy o’sish
istiqbollari bilan yanada qiziqarli ishlarni ta’minlash). Motivatsiyaning axloqiy
psixologik uslublariga quyidagilar kiradi. Kasbiy g’ururni, ish uchun shaxsiy
javobgarlikni shakllantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish (ma’lum
miqdordagi tavakkalchilik mavjudligi, muvaffaqiyatga erishish qobiliyati);
Muammoning mavjudligi, ishda o’zingizni namoyon etish imkoniyatini beradi;
E’tirof (shaxsiy va jamoat, shuningdek qimmatbaho sovg’alar, faxriy yorliqlar,
faxriy yorliq va boshqalar). Maxsus xizmatlari uchun - ordenlar va medallar,
nishonlar, faxriy unvonlarni berish va boshqalar bilan mukofotlash; Odamlarni
samarali ishlashga ilhomlantiradigan yuqori maqsadlar (har qanday vazifada
qiyinchilik elementi bo’lishi kerak); O’zaro hurmat va ishonch muhiti.
Lavozimga ko’tarilish motivatsiyaning o’ziga xos murakkab usuli hisoblanadi.
Biroq, bu usul ichki jihatdan cheklangan, chunki, birinchidan, tashkilotdagi
yuqori lavozimli lavozimlar soni cheklangan; ikkinchidan, rag’batlantirish qayta
tayyorlash xarajatlarini oshirishni talab qiladi. Boshqaruv amaliyotida, qoida
tariqasida, bir vaqtning o’zida turli xil usullar va ularning kombinatsiyasidan
foydalaniladi. Motivatsiyani samarali boshqarish uchun korxonalarni
boshqarishda uchta usul guruhini ham qo’llash zarur. Shunday qilib, faqat kuch
va moddiy motivlardan foydalanish xodimlarning ijodiy faoliyatini tashkilot
maqsadlariga erishish uchun safarbar qilishga imkon bermaydi. Menejer,
qo’shimcha ravishda, har bir xodim yoki guruhning mehnatda ishtirok etish
darajasini baholashi kerak. Odamlarni ishi uchun mukofotlashning bir necha
yo’li mavjud: 1. Xodimning turli xil shakllarda ishlash muddatidan qat’i nazar,
intensiv ish uchun moddiy ish haqi va uning yanada sifatli bo’lishi. 2. Ilmiy-
texnik ishlarni bajargani uchun ishlab chiqarishga joriy qilinganligi uchun bir
martalik pul mukofoti (mukofotlar). 3. Xodimning imkoniyatlariga eng mos
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
108
keladigan lavozim, daraja bo’yicha ko’tarilish. 4. Bo’sh vaqtni rag’batlantirish
yoki xodimga ish kunini mustaqil ravishda rejalashtirish imkoniyatini berish, bu
esa samaradorlikni oshirishga olib keladi. 5. Xodimning xizmatlarini
mukofotlar, minnatdorchiliklar, xatlar, matbuot, radio, televidenie orqali
maqtash, tegishli shaklda maqtash, ishonch, eng yaxshi ish uchun imtiyozlar va
imtiyozlar berish orqali xodimning xizmatlarini ommaviy va shaxsiy e’tirof
etish. «Ushbu mehnatni rag’batlantirishning barcha« to’plami »ommaviy
bo’lishi kerak, barcha xodimlarga ma’lum va haqiqatan ham munosib. Kimni va
nimani rag’batlantirish mumkin, buni qanday qilish kerak degan savolni
tushunish muhimdir. Biroq, har qanday jamoada nafaqat ishda eng yaxshi
natijalarga intilayotganlarni ko’rish mumkin. Shu munosabat bilan, korxonada
moddiy va ma’naviy zarar yetkazgan ishlarida xatolarga yo’l qo’ygan,
suiiste’mol qilganlik, o’g’irlik, qalbaki ishlarni sodir etgan xodimlarni jazolash
to’g’risida savol tug’iladi. Pul kabi mukofotlash usuli haqida gapirganda, uning
qanchalik muhimligiga ishontirishning hojati yo’q, biznesda pul muvaffaqiyat
belgisidir. Pulni rag’batlantirish shakllari har xil bo’lishi mumkin: ish haqining
oshishi, mukofotlar, kompaniya foydasida ishtirok etish. Korxonada ish haqini
tashkil etish katta ahamiyatga ega. Ish haqini tashkil etish standartlar, tariflar
tizimi, ish haqi shakllari va tizimlari va boshqalar yordamida amalga oshiriladi.
Tarif tizimi bu ish haqining murakkabligi va mehnat sharoitlariga, ish haqi
shakllariga va sohaning o’ziga xos xususiyatlariga qarab farqlanishini
belgilaydigan standartlar to’plamidir.Demak inson ish-faoliyatida rag’bat katta
ahamiyatga egadir
XULOSA
Motivatsiya
-bu odamlar va boshqa hayvonlarning maʼlum bir vaqtda
xatti-harakatni boshlashi, davom ettirishi yoki toʻxtatishi sababi. Motivatsion
holatlar odatda agent ichida harakat qiluvchi, maqsadga yoʻnaltirilgan xatti-
harakatlarga moyillikni yaratadigan kuchlar sifatida tushuniladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
109
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YIXATI:
1.
Altr R.T. Tashkilotlarda tizimli yondoshuv / R.T. Allne
2012. - 21-bet
2.
Bucala A.N. Boshqaruv, psixologiya / A.N. Bupa. .:
Yorot, 2010. - 152-bet.
3.
Balaxin fb. Yuqori daromad / Balakin, fb Universal, 2014. -
p.147.
4.
Bannikov L.A. Xodimlarni boshqarish: Bilim, 2011. - p.23
5.
Internet materiallari
