Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
63
MAKTAB O‘QUVCHILARIDA ISH QOG‘OZLARI BILAN
ISHLASH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI
USULLARI VA HAYOTIY AHAMIYATI
Feruza Nosirova Rashid qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o`zbek tili va adabiyoti universiteti
3- bosqich talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada maktab o‘quvchilarini ish qog‘ozlari bilan
ishlashga o‘rgatishning ahamiyati, bosqichlari va metodik yondashuvlari
yoritilgan. Ish qog‘ozlari — ariza, tilxat, tavsiyanoma kabi hujjatlar orqali
o‘quvchilarning yozma nutq madaniyati, rasmiy muloqotga tayyorgarligi va
huquqiy savodxonligini oshirishning samarali usullari tahlil qilingan. Shu bilan
birga, ta’limda uchraydigan muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha takliflar
berilgan.
Abstract:This article discusses the importance, stages and methodological
approaches to teaching schoolchildren to work with working papers. Effective
methods of improving students' written speech culture, readiness for official
communication and legal literacy through documents such as working papers -
applications, receipts, letters of recommendation are analyzed. At the same time,
problems encountered in education and proposals for their solution are given.
Kalit so‘zlar: ish qog‘ozlari, yozma nutq, rasmiy hujjat, o‘quvchilar
ko‘nikmasi, rasmiy muloqot, huquqiy savodxonlik, yozish malakasi.
Keywords: working papers, written speech, official document, student skills,
official communication, legal literacy, writing skills.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda har bir fuqaro nafaqat og‘zaki, balki yozma nutq
madaniyatiga ham ega bo‘lishi zarur. Ayniqsa, rasmiy yozishmalar — ariza, tilxat,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
64
tavsiyanoma va boshqa ish qog‘ozlari — kundalik hayotda, ta’limda, ish va
ijtimoiy sohalarda muhim o‘rin tutadi. Ushbu hujjatlar nafaqat rasmiy aloqa
vositasi, balki fuqarolarning huquqiy bilimlarini mustahkamlash, o‘z fikrini aniq,
tizimli va rasmiy shaklda ifoda eta olish qobiliyatini rivojlantirishda muhim
vositadir. Shuning uchun maktab yoshidan boshlab o‘quvchilarga ish qog‘ozlari
bilan ishlash ko‘nikmalarini o‘rgatish ta’lim jarayonining ajralmas qismiga
aylangan.
Global tendensiyalar va raqamli texnologiyalarning keng tarqalishi ta’limda
yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. O‘quvchilar nafaqat o‘zlashtirilgan
bilimlarni nazariy jihatdan bilishi, balki ularni amaliyotda qo‘llay olishlari ham
zarur. Ish qog‘ozlari bilan ishlash — aynan shu amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirishga xizmat qiladigan muhim vosita hisoblanadi. Bu jarayon
o‘quvchilarga huquqiy savodxonlikni oshirish, mehnatga tayyorlikni kuchaytirish,
shuningdek, mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish imkonini beradi.
Shu bois, maktabda ish qog‘ozlarini o‘rgatish jarayonida metodik
yondashuvlar, o‘quv jarayonining bosqichma-bosqich tashkil etilishi, amaliy
mashg‘ulotlarga e’tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Bular o‘quvchilarda
nafaqat rasmiy yozuv madaniyatini, balki jamiyatda to‘g‘ri va samarali muloqot
qilish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Ushbu maqolada ish qog‘ozlari bilan
ishlash ko‘nikmalarining ahamiyati, ularni o‘rgatish metodikasi va ta’limda duch
kelinadigan muammolar tahlil qilinadi hamda samarali yechimlar taklif etiladi.
Ish qog‘ozlari bilan ishlash ko‘nikmasining hayotdagi ahamiyati
Bugungi kunda ish qog‘ozlari bilan to‘g‘ri va samarali ishlash nafaqat rasmiy
muloqotda, balki shaxsiy va kasbiy hayotda ham muhim o‘rin egallaydi.
Zamonaviy jamiyatda ko‘plab muammolarni yozma ravishda ifodalash va
rasmiylashtirish talab etiladi, shuning uchun ham bu ko‘nikma insonning o‘z
fikrini aniq va tartibli yetkazishiga yordam beradi.
Shuningdek, ish qog‘ozlarini yozish jarayoni muloqot madaniyatini oshirib,
odamlarni bir-birini tinglashga, hurmat qilishga va konstruktiv fikr almashishga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
65
o‘rgatadi. Bu nafaqat maktabda, balki ish joyida ham jamoaviy hamkorlikni
mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi.
Yana bir jihat, ish qog‘ozlari bilan ishlashda ko‘nikmalarni rivojlantirish
shaxsning mas’uliyatini oshiradi, chunki rasmiy hujjatlarda xatolar qabul
qilinmaydi va har bir so‘z muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Shu tariqa, bu jarayon
orqali o‘quvchi o‘z ishiga jiddiy yondashishni, tafsilotlarga e’tibor berishni
o‘rganadi. Bundan tashqari, ish qog‘ozlari yozishni o‘rganish yoshlarni
axborotlarni tahlil qilish, asoslash va xulosalar chiqarish qobiliyatini
shakllantirishga undaydi. Bu esa zamonaviy raqamli davrda muvaffaqiyatli
faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuv
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Maktabda ish qog‘ozlari bilan ishlashni o‘rgatish bosqichlari
O‘quvchilarni ish yuritish madaniyatiga bosqichma-bosqich jalb etish orqali
ularda rasmiy yozishmalarni tuzish, rasmiy muloqot yuritish va huquqiy ongni
shakllantirish mumkin. Boshlang‘ich bosqichda o‘quvchilarga oddiy ish qog‘ozlari
– ariza, tilxat, tavsiyanoma kabi shakllarni o‘rgatish maqsadga muvofiq. Bu
bosqichda dars jarayonida namunaviy hujjatlar bilan tanishtirish, tuzilishini tahlil
qilish, so‘ngra mustaqil yozish amaliyotini tashkil qilish lozim.
O‘rta bosqichda (6–9-sinflar) esa ish qog‘ozlarini turlari bo‘yicha guruhlash,
mazmunini farqlash, turli shablon va kontekstda yozishni mashq qilish orqali
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, matn tuzish qobiliyati rivojlanadi. Masalan, 6-
sinf ona tili darsligida “Rasmiy uslub va uning xususiyatlari” mavzusi doirasida
o‘quvchilar tavsiyanoma, bayonnoma kabi hujjatlar yozishga yo‘naltiriladi
(Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi. Ona tili darsligi, 6-sinf,
2021).
Yuqori bosqichda (10–11-sinflar) o‘quvchilar ish qog‘ozlarini real hayotiy
holatlar asosida tuzishga o‘rgatiladi. Bu bosqichda o‘quvchilar bilan darsdan
tashqari mashg‘ulotlarda ariza yozish, hujjat topshirish, rezyume tuzish, elektron
hujjatlar bilan ishlash kabi amaliy mashg‘ulotlar tashkil etilishi lozim.
Ushbu yondashuv orqali o‘quvchilar nafaqat til nuqtai nazaridan, balki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
66
huquqiy, madaniy va ijtimoiy jihatdan ham yetuk fuqarolik kompetensiyalariga ega
bo‘lib boradi. Shu bois bu yo‘nalishdagi mashg‘ulotlar davlat ta'lim standartlarida
ham o‘z aksini topgan (inlibrary.uz).
Metodik jihatdan esa bu bosqichlar quyidagicha tartibda amalga oshiriladi:
1. Tanishtirish bosqichi – o‘quvchilar ish qog‘ozlari haqida boshlang‘ich
tushunchaga ega bo‘ladi;
2. Tahlil bosqichi – hujjat tuzilishi, tili, shakli ustida ishlanadi;
3. Amaliyot bosqichi – o‘quvchilar mustaqil ravishda ish qog‘ozlari yozishni
o‘rganadi;
4. Baholash bosqichi – yozilgan ishlar tahlil qilinadi va xatolar ustida
ishlanadi.
Bunday izchil metodika orqali o‘quvchilarda yozma nutq va hujjat tuzish
malakasi shakllanadi. Bu esa nafaqat ta’limda, balki kundalik hayotda ham
asqotadigan ko‘nikmadir.
Maktabda ish qog‘ozlari bilan ishlashni o‘rgatish metodikasi
Maktab ta’limi jarayonida o‘quvchilarga ish qog‘ozlari bilan ishlash
ko‘nikmalarini shakllantirish, ularning kelajakdagi huquqiy va ijtimoiy faoliyatlari
uchun muhim ahamiyatga ega. Bu borada metodik yondashuvlar va amaliy
mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarga rasmiy yozishmalarni o‘rgatish samarali
natijalarga olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan ona
tili darsliklarida ish qog‘ozlarini o‘rgatishga alohida e’tibor qaratilgan. Masalan,
6-sinf ona tili darsligida "Ariza yozish" mavzusi orqali o‘quvchilarga ariza
yozishning tuzilishi, uslubi va mazmuni haqida ma’lumot beriladi. Bu esa
o‘quvchilarning yozma nutq madaniyatini rivojlantirishga xizmat qiladi
Dars jarayonida quyidagi metodlar ayniqsa samarali hisoblanadi:
Namuna asosida tahlil qilish — o‘quvchilarga turli ish qog‘ozlari (ariza,
tilxat, bayonnoma) matnlarini chuqur o‘rganish imkonini berish. Har bir
namunaning tuzilishi, so‘z tanlovi va uslubiy xususiyatlarini tahlil qilib,
1
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi, 6
-sinf Ona tili darsligi, Toshkent, 2021.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
67
o‘zlashtirish jarayoni amalga oshiriladi.
Rolli o‘yinlar — o‘quvchilarni ma’lum vaziyatlarda turli rollarga bo‘lib,
masalan, maktab direktori nomidan ariza yozish, ota-ona vakili sifatida murojaat
qilish kabi amaliy mashg‘ulotlar orqali ish qog‘ozlari yozishni hayotiylashtirish.
Jamoaviy muhokamalar — guruhlar ichida turli ish qog‘ozlari haqida fikr
almashish, ularning uslubiy va mazmuniy xususiyatlarini muhokama qilish orqali
tahlil va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.
Vaziyatli topshiriqlar — maktab yoki kundalik hayotdagi real holatlar asosida
ish qog‘ozlari tuzish, masalan, yo‘l qo‘yilgan xato yoki voqea haqida bayonnoma
yozish, murojaat qilish yo‘li bilan muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
shakllantirish. Shuningdek, "Ona tili oʻqitish metodikasi" kitobida ham ish
qog‘ozlarini o‘rgatishning metodik asoslari yoritilgan. Kitobda, o‘quvchilarga
rasmiy yozishmalarni o‘rgatishda metodik yondashuvlar, amaliy mashg‘ulotlar va
baholash usullari haqida batafsil ma’lumot berilgan
Bu metodik yondashuvlar nafaqat o‘quvchilarning yozma nutq madaniyatini
oshirishga, balki ularning huquqiy savodxonligini ham rivojlantirishga xizmat
qiladi. O‘quvchilarga ish qog‘ozlarini yozish orqali ular o‘z fikrlarini aniq va ravon
ifodalash, rasmiy uslubda yozish, huquqiy hujjatlarni to‘g‘ri tuzish kabi
ko‘nikmalarni egallaydilar. Bu esa ularning kelajakdagi ijtimoiy va kasbiy
faoliyatlarida muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Muammolar va takliflar
Maktabda ish qog‘ozlari bilan ishlashni o‘rgatish jarayonida bir qator
muammolar yuzaga keladi. Eng katta to‘siqlardan biri — o‘quvchilarning yozma
nutq madaniyati va rasmiy uslubga oid bilimlari yetarlicha rivojlanmaganligi
hisoblanadi. Bu esa, ayniqsa, murakkab ish qog‘ozlarini yozishda qiyinchiliklarga
olib keladi.
Bundan tashqari, o‘qituvchilarda ham ish qog‘ozlarini o‘rgatish bo‘yicha
2
To‘xliyev B., Shamsiyeva M., Ziyodova T. Ona tili o‘qitish metodikasi, Toshkent, 2019.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
68
malaka va metodik usullar yetishmasligi ba’zi darslarning samaradorligini
pasaytiradi. Ta’lim dasturlarida ish qog‘ozlari bilan ishlash mavzusiga ajratilgan
vaqt yetarli emas, bu esa o‘quvchilar uchun amaliy mashg‘ulotlarni kamroq
qilishga sabab bo‘ladi.
Yana bir muammo — texnologik vositalardan samarali foydalanishning
cheklanganligi. Hozirgi kunda ish qog‘ozlarini raqamli shaklda tayyorlash va
saqlash ko‘nikmalari ham talab qilinadi, ammo maktablarda bunday imkoniyatlar
yetarlicha rivojlanmagan.
Muammolarni hal etish uchun quyidagi takliflar beriladi:
O‘qituvchilarning malakasini oshirishga doir maxsus seminar va treninglar
tashkil etish, metodik qo‘llanmalarni boyitish.
Ish qog‘ozlarini o‘rgatishga ko‘proq amaliy mashg‘ulotlar va vaziyatli
topshiriqlar kiritish, shuningdek, o‘quv dasturiga bu mavzuga alohida e’tibor
qaratish.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish va o‘quvchilarga kompyuterda hujjat
yozish, saqlash, tahrirlash ko‘nikmalarini o‘rgatish.
Ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali o‘quvchilarning rasmiy
yozishmalar bilan ishlash ko‘nikmalarini uy sharoitida ham qo‘llab-quvvatlash.
Shu tarzda, maktabda ish qog‘ozlari bilan ishlashni o‘rgatish tizimini
takomillashtirish orqali o‘quvchilarni zamonaviy hayot talablari darajasida
tayyorlash mumkin bo‘ladi.
Xulosa
Maktab o‘quvchilariga ish qog‘ozlari bilan ishlashni o‘rgatish — ularning
yozma savodxonligi, huquqiy tafakkuri va rasmiy muloqot ko‘nikmalarini
shakllantirishda muhim vositadir. Dars jarayonida turli metodlar — amaliy
mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar, vaziyatli topshiriqlar orqali o‘quvchilar real hayotga
yaqin sharoitda o‘z fikrini rasmiy tarzda bayon qilishga o‘rganadi. Bu esa ularni
nafaqat til va uslub nuqtayi nazaridan o‘stiradi, balki mas'uliyatli fuqaro sifatida
jamiyatda to‘g‘ri harakat qilishga ham tayyorlaydi. Shunday ekan, ish qog‘ozlarini
o‘rgatish darslarini faqat til emas, balki shaxs kamoloti yo‘lida ham muhim bosqich
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
69
sifatida baholash lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. To‘xliyev B., Shamsiyeva M., Ziyodova T. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.
– Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi, 2006.
2. Mahmudov N., Rafiyev A., Yo‘ldoshev I. Davlat tilida ish yuritish. –
Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2020.
3. G‘ulomov A., Qodirov M., Ernazarova M., Bobomurodova A.,
Alavutdinova N., Karimjonova V. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2012.
4.G‘ulomov A. Ona tili o‘qitish prinsiplari va metodlari. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1992.
5.G‘ulomov A. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Universitet, 2001.
6.Abduraimova M. va boshqalar. Ona tili. 6-sinf. O‘qituvchilar uchun
metodik qo‘llanma. – Toshkent: Sharq, 2012.
