Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
45
ONA TILI DARSLARIDA SON SO‘Z TURKUMINI
TASHKILLASHTIRISH BO‘YICHA TAVSIYALAR
G‘aniboyeva Bonu Azamat qizi
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada son so‘z turkumi mazmun-mohiyati, uning
grammatik xususiyatlari va ona tili darslarida ushbu so‘z turkumini o‘qitishda
samarali metodik yondashuvlar bayon etiladi. Shuningdek, sonlar mavzusini
o‘rganish orqali o‘quvchilarda mantiqiy fikrlash, matematik tushunchalarni
mustahkamlash va til qoidalarini amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan tavsiyalar keltiriladi.
Abstract: This article describes the content of the number vocabulary, its
grammatical features, and effective methodological approaches to teaching this
vocabulary in native language classes. It also provides recommendations aimed at
developing students' logical thinking, strengthening mathematical concepts, and
practical application of language rules through the study of the topic of numbers.
Kalit so‘zlar: son so‘z turkumi, o‘quv jarayoni, metodika, differensial
yondashuv, amaliy mashqlar, lingvomadaniy kompetensiya.
Keywords: number vocabulary, learning process, methodology, differential
approach, practical exercises, linguistic and cultural competence.
Kirish
Ona tili darslarida o‘quvchilarga tilning grammatik qurilishini chuqur
o‘rgatish, ularning fikrini aniq, ravon va mantiqiy ifodalash malakalarini
shakllantirish muhim vazifalardan biridir. So‘z turkumlari bo‘yicha bilim berish
esa bu jarayonning asosiy tarkibiy qismini tashkil etadi. Ayniqsa, son so‘z
turkumining o‘ziga xos grammatik va semantik xususiyatlari uni alohida e’tibor
bilan o‘rgatishni talab qiladi. Sonlar nafaqat miqdor va tartibni ifodalovchi vosita,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
46
balki matnda aniq ma’lumot berish, mantiqiy bog‘liqlik yaratish hamda vaqt,
miqdor, ketma-ketlik kabi tushunchalarni ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, son so‘z turkumini o‘rganish jarayonida
o‘quvchilar ko‘pincha ularning turlarini farqlash, gapda vazifasini aniqlash, ularni
boshqa so‘z turkumlaridan ajratish kabi jihatlarda qiynaladilar. Bu holat
o‘qituvchidan puxta metodik tayyorgarlik, o‘quvchilarning yosh va bilim
darajasiga mos yondashuvni talab qiladi. Shu sababli, sonlarni o‘qitishda
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, integratsiyalashgan va kompetensiyaviy
yondashuvlar asosida dars tashkil etilishi zarur.
Ushbu maqolada aynan shu maqsadda – ona tili darslarida son so‘z turkumini
samarali tashkil etish, o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshirish va
amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan metodik tavsiyalar yoritiladi.
Taklif etilayotgan usullar o‘quvchilarning nafaqat grammatik bilimini
mustahkamlash, balki ularni hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri va aniq fikr bildirishga
yo‘naltiradi.
Asosiy qism
Ona tili darslarida son so‘z turkumini o‘rgatish — o‘quvchilarning grammatik
tafakkurini shakllantirish, tilda mantiqiy bog‘lanishni tushunish, miqdor va tartibni
aniq ifodalash kabi ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim bosqich hisoblanadi. Bu
bo‘limda sonlarning lingvistik xususiyatlari, o‘qitishdagi metodik yondashuvlar va
dars jarayonida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan amaliy usullar tahlil qilinadi.
1. Son so‘z turkumining lingvistik xususiyatlari
Sonlar mustaqil ma'no bildiruvchi, miqdor va tartibni ifodalovchi so‘zlardir.
Ular leksik-semantik va grammatik jihatdan quyidagi turlarga bo‘linadi:
Miqdoriy sonlar (bir, ikki, o‘n, yuz, ming) – aniq miqdorni bildiradi.
Tartib sonlar (birinchi, uchinchi, o‘ninchi) – predmetlarning tartibini
ko‘rsatadi.
Noaniq sonlar (bir necha, ko‘p, oz, bir qancha) – aniqlik darajasi past
miqdorlarni bildiradi.
Kasr sonlar (yarmi, uchdan biri, beshdan ikki) – butunning bir qismini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
47
bildiradi.
Ko‘paytirma sonlar (ikki hissa, uch baravar) – ko‘payish, ortish miqdorini
bildiradi.
Taxminiy sonlar (o‘nlab, yuzlab, ming atrofida) – aniq bo‘lmagan miqdorlarni
bildiradi. Sonlar gap tarkibida ot, sifat, aniqlovchi va kesim vazifasida kelishi
mumkin. Shu bois, ularni kontekstdan kelib chiqib to‘g‘ri tahlil qilish o‘quvchilar
uchun grammatik fikrlashni rivojlantiradi.
2. Dars jarayonida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan metodik yondashuvlarSonlar
mavzusini o‘zlashtirishda quyidagi metodik yondashuvlar samarali hisoblanadi:
Tushuntirish va kuzatish metodlari: O‘qituvchi sonlarning turlari va xususiyatlarini
misollar asosida tushuntiradi. O‘quvchilar matndan sonlarni topib, ularning turini
aniqlaydilar. Tahliliy va solishtirma yondashuv: Miqdoriy va tartib sonlar
o‘rtasidagi farqlarni jadval orqali ko‘rsatish orqali o‘quvchilarning mavzuni
mantiqan tushunishiga erishiladi. Amaliy topshiriqlar: O‘quvchilar berilgan
gaplardagi sonlarning turini aniqlash, ularni o‘zgartirib yangi gaplar tuzish, hikoya
yoki matn yozish orqali bilimlarini mustahkamlaydi.Integratsiyalashgan darslar:
Sonlar mavzusini matematika, texnologiya va hayotiy mavzular bilan bog‘lab
o‘rgatish orqali mavzuga qiziqish ortadi.
Didaktik o‘yinlar: “Kim ko‘proq topadi?”, “Tartib bilan joylashtir” kabi
o‘yinlar orqali mavzuga faol yondashuv shakllanadi.
3. Sonlarni o‘rgatishda differensial va kompetensiyaviy yondashuv
Har bir o‘quvchining bilim darajasi va idrok qilish tezligi har xil bo‘lganligi
sababli, sonlar mavzusi differensial yondashuv asosida o‘rgatilishi maqsadga
muvofiq. Kuchli o‘quvchilar bilan murakkab gap tuzish, matn yozish kabi faol
mashg‘ulotlar o‘tkazilsa, o‘zlashtirishi pastroq bo‘lgan o‘quvchilar uchun sonlarni
tahlil qilish, turini topish kabi soddaroq mashqlar berilishi mumkin.
Shuningdek, kompetensiyaviy yondashuv asosida o‘quvchining o‘z fikrini
aniq va lo‘nda ifodalashi, hayotiy vaziyatda sonlarni to‘g‘ri ishlatishi, muloqot
jarayonida miqdoriy ifodalarni to‘g‘ri qo‘llay olishi nazarda tutiladi.
4. Son mavzusiga doir amaliy mashq va topshiriqlar namunasi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
48
Topshiriq 1: Berilgan matndan barcha sonlarni toping va ularning turini
aniqlang.
Topshiriq 2: “Mening kun tartibim” mavzusida insho yozing va unda kamida
5 ta miqdoriy va 3 ta tartib son ishlating.
Xulosa
Son so‘z turkumi – o‘zbek tili grammatikasining muhim va murakkab
jihatlaridan biri bo‘lib, uni ona tili darslarida o‘rgatish o‘quvchilarning grammatik
bilimlarini chuqurlashtirish, mantiqiy va matematik fikrlash salohiyatini
rivojlantirish, hayotiy vaziyatlarda aniq va lo‘nda fikr bildira olish ko‘nikmalarini
shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Mazkur maqolada sonlarning turlari, ularning til tizimidagi o‘rni va gapda
bajaradigan vazifalari yoritildi. Shuningdek, dars jarayonida o‘quvchilarning yosh
xususiyatlari va bilim darajasini hisobga olgan holda turli metodik yondashuvlar,
jumladan, tahlil, taqqoslash, integratsiyalashgan o‘qitish, kompetensiyaviy
yondashuv, didaktik o‘yinlar va amaliy mashqlar orqali sonlar mavzusini
o‘zlashtirish samaradorligini oshirishga qaratilgan tavsiyalar berildi.
Ta’lim jarayonida son so‘z turkumini to‘g‘ri va tizimli tashkil etish, uni
hayotiy misollar bilan boyitish orqali o‘quvchilarning nafaqat grammatik
savodxonligi, balki umumiy nutq madaniyati va tafakkuri ham shakllanadi. Shu
bois, har bir ona tili o‘qituvchisi darsni rejalashtirishda bu jihatlarni e’tiborga
olishi, dars mazmunini zamonaviy metodik yondashuvlar bilan boyitishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jo‘rayev N. O‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
2. Karimov N., Shukurov N. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2020.
3. Bozorov M. Zamonaviy o‘zbek tili. Morfologiya. – Toshkent: Ilm ziyo,
2018.
4. Qurbonov A. O‘zbek tili nazariyasi va amaliyoti. – Samarqand: Registon,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
49
2021.
5. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Ona tili fanidan
namunaviy dastur (5–9-sinflar uchun). – Toshkent, 2022.
6. www.ziyonet.uz – O‘zbek ta’lim portali materiallari.
7. Ziyayev Z. O‘quvchilarda lingvistik kompetensiyani shakllantirish yo‘llari.
– Toshkent: Ma’rifat, 2019.
